सोमवार, २१ मार्च, २०१६

एवरीबडी लव्ज् रेमंड...

माणसाची स्वतःला सतत कुठल्यातरी जमावाचा भाग म्हणून आयडेंटिफाय करण्याची सवय इतकी हाडीमासी रुजली आहे की स्वतंत्रपणे स्वतःचा वा इतरांचा विचार करणे त्याला शक्यच होत नाही. 'तू/तुम्ही कोण?' या प्रश्नाचा गर्भित अर्थ बहुधा 'तू नक्की कुठल्या गटाचा?' असा असतो. तुझ्याशी मी कसे वागावे या निर्णयावर सर्वात मोठा परिणाम घडवणारा घटक म्हणजे तू कोणत्या गटाचा आहेस हा! हा अनुभव तर आपण वारंवार घेत असतोच, पण त्या पूर्वग्रहांना मोडून काढण्याऐवजी त्याच व्यवस्थेत आपल्यासाठी जागा शोधू लागतो. दुसरीकडे त्याचबरोबर गुणवत्तेचा, प्रगतीचा विचार करताना आपले मापदंड आपण निर्माण करावेत, त्यासाठी त्या त्या क्षेत्रातला आवश्यक तो अभ्यास करावा याची माणसाला फिकीर नसते. त्या जमावाने जे ठरवले तेच आपले. बरं प्रगतीच्या वाटाही नव्या शोधायची गरज नाही, जमावाने त्या आधीच ठरवल्या आहेत. त्याच वाटांवर सारे चालणार म्हणजे गर्दी तर होणारच. पण इलाज नाही, आमच्याकडे पर्यायच नसतो, मग खेकड्यांच्या ढिगात जसे एक खेकडा दुसर्‍याच्या डोक्यावर पाय देऊन पुढे सरकतो तसे जगायचे. थोडक्यात शेजार्‍यापेक्षा एक पाऊल पुढे रहायची गरज निर्माण होते.

हा रेमंड जाताजात किती भेदक कॉमेंट करून जातो.
---
Pre-school Teacher (P.T.) : Michael may be little young for his age and might have to stay back another term in pre-school.

Raymond: What about the other kid I just saw, that one licking the board.

Debra: (intervenes) And Jeffery is doing fine. I was more worried about splitting them. They are so close.

P.T.: They both can stay back, no harm in that. It is good to do that in pre-school rather than later.

Raymond:  Is the board-licker moving up?
---

आमच्या गणितात कार्यकारणभावाचा सिद्धांत सिद्ध करायचा तर नेसेसरी (आवश्यक) आणि सफिशंट (पुरेसा) अशा दोन प्रकारच्या संबंधांचा शोध घेतला जातो. ('खूप अभ्यास केल्याने परीक्षेत चांगले मार्क्स मिळतात' या विधानात 'अभ्यास करणे' ही सफिशंट कंडिशन वा नाते आहे. पण ते नेसेसरी - 'आवश्यक' - नाही याचे कारण मार्क्स मिळवण्याचे अन्य मार्गही उपलब्ध आहेत! ) आता शेजार्‍याच्या एक पाऊल पुढे रहायला हवे ही आवश्यक बाब झाली. पण पाहता पाहता ती पुरेशी कधी होऊन जाते हे आपल्या ध्यानातच येत नाही. 'पुढे जायचे आहे' हे व्यापक साध्य सोडून 'शेजार्‍याच्या पुढे जायचे आहे' हे मर्यादित साध्य स्वीकारले जाते. आता एकदा हे झाले की पुढे मग शेजार्‍याच्या पुढे जाण्याचा प्रयत्नही करायची गरज उरत नाही, शेजार्‍याला मागे ठेवण्याचा प्रयत्न केला तरी पुरते. मग सारे प्रयत्न, सारे बळ त्यासाठी खर्चले जाऊ लागते. स्पर्धाव्यवस्थेने दिलेला हा ही एक वारसा, संकुचित साध्य आणि नकारात्मक कृतीचा! आता उद्योगधंदे असोत, राजकारण असो की वैयक्तिक आयुष्य, शेजार्‍यापेक्षा पुढे आहोत हे पुरेसे साध्य आहे. आणि जिंकण्याची स्पर्धा केव्हाच मागे पडून 'समोरच्याला हरवण्याची स्पर्धा' सुरू झाली आहे. आणि गंमत म्हणजे हे दोन्ही एकच असाही समज रूढ होत चालला आहे. टेकड्यांना हिमालय असल्याची स्वप्ने पडू लागली आहेत.

म्हणूनच रेमंडला मायकेल आणि जेफ्री या आपल्या पोरांच्या प्रगतीची चिंता नाही, मायकेलमधे असलेले न्यून कसे भरून काढावे याचा विचार तो करत नाही. त्याच्यापुरता त्याने मायकेलची ज्याच्याशी तुलना करून मायकेल 'त्यापेक्षा तरी बरा' म्हणण्याची सोय करण्यासाठी स्पर्धक निवडला आहे. आता मायकेल पुढे जातो की नाही हा त्याच्यासमोरचा प्रश्न उरलेला नाही, 'तो बोर्ड चाटणारा मुलगा मायकेलबरोबर मागे राहणार की नाही?' हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरला आहे.

सदैव एकमेकाच्या आड लपू पाहणार्‍या, आपली रेघ मोठी करण्याऐवजी शेजारची रेघ लहान करणे म्हणजे यश असे समजणार्‍या भारतीय राजकारण्यांचा, सर्वसामान्य नागरिकांचा 'हा' रेमंड रोल मॉडेल असावा असे अलिकडे मला वाटू लागले आहे.

कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:

टिप्पणी पोस्ट करा