नवीन पोस्ट्सच्या सूचना मिळवण्यासाठी उजवीकडील स्तंभात असलेल्या Follow by Email पर्यायाचा वापर करुन आपला ईमेल पत्ता नोंदवा (हा पत्ता ब्लॉगलेखकाला दिसत नाही!). किंवा त्याखालील 'Follow’ बटणाचा वापर करा.

शनिवार, २९ सप्टेंबर, २०१८

बाजू घ्या, पार्ट्या पाडून वाद घाला

आपल्या महान देशात 'आता अमुक घडले. तेव्हा तिथे बोलणारे, आता इथे का बोलत नाहीत?' हा लोकांचा लाडका प्रश्न आहे. असा प्रश्न विचारणारेही अनेक मुद्दे, घटना यांवर बोलत नसतात, प्रत्येक वेळी दखल घेतली जातेच असे नाही किंवा आपल्याला त्यातले पुरेसे समजले आहे असे वाटत नसते. जाणीवपूर्वक, आपल्या कुणा जवळच्याला वाचवण्यासाठी किंवा त्याचा दोष लपवण्यासाठी हे घडते तसेच या दोन शक्यताही असतात. पण ज्यांना जितं मया'चा शड्डू ठोकायचा आहे ते 'ते तिथे... इथे का नाही...' असे लिहून आपण समोरच्याला एक्स्पोज केल्याचे स्वतःच जाहीर केल्यासारखे आपलीच पाठ मनातल्या मनात थोपटत असतात.

'नाना आणि तनुश्री यांच्या वादात तुम्ही प्रतिक्रिया का दिली नाही?' असा प्रश्न अमिताभ बच्चन यांना विचारण्यात आला नि त्यांनी या बाजूची वा त्या बाजूची प्रतिक्रिया न दिल्याने पार्ट्या पाडून या दोघांचा वाद उसनवारीने लढवणार्‍या दोन्ही बाजूंनी त्यांना दूषणे दिली. मला एक कळत नाही, तनुश्री दत्ता यांनी ज्या प्रसंगावरुन नाना पाटेकरांवर आरोप केले आहेत त्या घटनेच्या वेळी हजर असणारे लोक सोडून इतर व्यक्ती ठामपणे विधाने करतात ती नक्की कशाच्या जोरावर? पूर्वग्रह वा सोयीच्या विचारांना अनुसरुन बाजू घेण्याशिवाय यात (आणि इतर अनेक बाबतीत) नक्की काय घडू शकते?

उदा. महिला अधिकाराबाबत जागरुक असणारे ताबडतोब तनुश्री दत्ता यांची बाजू घेणार. पण जसे तनुश्री खरे बोलत आहेत ही शक्यता आहेत तशीच त्या खोटे बोलत आहेत अशी शक्यता आहे किंवा त्याहून तिसरी म्हणजे त्यांनी उल्लेखलेली कृती घडली पण हेतूबाबतचे मूल्यमापन कदाचित चुकले अशीही शक्यता असेल. यातले काय खरे हे इथे बसून आपण कसे जाहीर करु शकतो? 'नाना तसलाच आहे, बायकांबाबत सैल आहे. लंपटपणा केलाच असेल' किंवा 'नाम फौंडेशन'च्या माध्यमातून इतके चांगले काम करणारा नाना असे करुच शकणार नाही' ही दोन्ही विधाने बाजू घेणारी असली तरी शक्यतांपैकी एकच निवडून हेच बरोबर हे कोणत्याही पुराव्याखेरीज जाहीर करणारी आहेत.

वेश्येवर केलेला बलात्कार हा ही बलात्कारच असतो! 'ती काय शरीरविक्रय करते, तिनेच त्याला खुणावले असणार' हा तर्क चुकीचा तसेच तसेच 'साधुपुरुष अत्याचार करुच शकत नाही' हा ही. घटना ही घटना असते, ती त्यात सहभागी व्यक्तींच्या पूर्वायुष्यातील वर्तनाशी सुसंगत असतेच असे नाही.

शिवाय त्यांचे पूर्वायुष्य हे देखील प्रत्येकाचे आपापले पर्सेप्शन असते. नेहरु म्हटले की एडविना, लता म्हटले की इतरांचे हक्क हिरावून घेणारी एवढेच आठवणारेही लोक असतात. ते चूक असतात असेही नाही. त्यांना त्या त्या व्यक्तीच्या आयुष्याचा तो भागच अधिक महत्त्वाचा वाटतो. तो खरा की खोटा हे महत्त्वाचे नसते. त्याला पुरावे शोधत न बसता त्यांनी ते मान्य केलेले असते.ते तसे असावे अशी त्यांची इच्छा असते. आणि त्यांच्या समजाला सत्य मानण्या त्यांना तेवढे पुरेसे वाटते. तेव्हा आजवर ते असे वागले म्हणजे इथे ते असे असे वागले 'असतील' हा तर्क करायला हरकत नाही, पण 'असतील' ही केवळ शक्यता आहे हे विसरुन चालणार नाही. त्याला 'आहेच' ने रिप्लेस करुन त्यावर निवाडा देऊन वर हेच बरोबर समजून विरोधी बाजूला चॅलेंज करत हिंडणे, त्याहून वाईट म्हणजे 'मी तिथे नव्हतो, काय घडले मला ठाऊक नाही' म्हणणार्‍याला डरपोक, भूमिका न घेणारा म्हणून हिणवणे योग्य नव्हे. कदाचित ती व्यक्तीच दोन बाजूंना उभे राहून उसनवारीची रस्सीखेच खेळणार्‍या व्यक्तींपेक्षा प्रामाणिक असण्याची शक्यता अधिक आहे.

आता इथे बच्चन हे केवळ उदाहरण झाले. लगेच मी बच्चन यांची बाजू घेतो असे समजायचे असेल तरी माझी काही हरकत नाही. पण जाताजाता 'बच्चन हे दृश्य माध्यमातले पवार नि पवार हे राजकारणातले बच्चन आहेत. दोघेही नेहमी सत्तेच्या व्यासपीठावर नसले तरी विंगेत असतात आणि मुख्य म्हणजे ठाम भूमिका वा एक बाजू घेण्याचे टाळून गुळमुळीत बोलतात' हे आमचे मत सांगून टाकतो. :) (बघा म्हणजे आम्ही पण तटस्थांना बाजू घ्या म्हणतोय. शेवटी आम्हीही याच समाजाचे भाग आहोत राव. ;) )

#शक्यतांचाविचारकरा

गुरुवार, २७ सप्टेंबर, २०१८

’आधार’ जीवा...

सर्वप्रथम व्यक्तिस्वातंत्र्याचा यथायोग्य वापर केल्याबद्दल न्या. चंद्रचूड यांचे अभिनंदन. परंतु याचा अर्थ मी त्यांच्याशी सहमत आहे असा मात्र नाही. (हे दोन्ही एकाच वेळी कसे असू शकते हे अनेक बिचार्‍यांना समजणे जरा अवघड आहे. पण देवबाप्पा आहे तसेच हे आहे असे मानून पुढे वाचा.)

धन-विधेयक म्हणून पास करणे आणि टेलिफोन/बँक सक्तीबाबत त्यांच्या मताशी सहमत. पण सरकारी योजनांबाबत नाही.

जर खासगी बँका कर्ज देताना आपली नियमावली तयार करु शकतात तर सरळसरळ सहानुभूती म्हणून, तुमची जबाबदारी स्वीकारुन सवलती देऊ करणारे सरकार आधारची सक्ती का करु शकत नाही? त्या योजनांचा गैरवापर टाळण्यासाठी, सुसूत्रपणे ती राबवण्यासाठी, प्रत्येक लाभधारकाला युनिकली आयडेन्टिफाय करण्यासाठी आधार चा वापर सक्तीचा केला तर काय चूक आहे? बँका साल्या तुमच्याकडून कर्जावर व्याज घेतात नि वर तुमचे ते घर मॉर्गेज करुन घेतात, तुमच्या सिबिल स्कोर पासून तुमच्या उत्पन्नाचे सत्राशे साठ पुरावे मागतात. तुम्ही ते निमूटपणे त्यांना देता. बँकेला सॅलरी स्लिप, आयटीआरची कॉपी, फोन नं., पत्त्याच्या पुरावा... अशा ढीगभर गोष्टी देता, वर व्याजही देता, ईएमआय चुकला तर दंडही.

इथे कुणी उलट दिशेने तुमचा फायदा करुन देत असताना काही नियम व अटी घालून दिल्या तर तुम्हाला व्यक्तिगत हक्काचा भंग वाटतो? इथे सरकार तुम्हाला काही सवलती देऊ करणार तर तिथे तुमच्या मांजरीचा वाघ होतो?

न्या. चंद्रचूड म्हणतात की यूआयडीएआय ने ग्राहकांच्या माहिती संरक्षणाची कोणतीही जबाबदारी घेतलेली नाही. हे अगदीच मान्य. ती त्यांनी घ्यायलाच हवी. पण दुसरा मुद्दा असा की जर त्याचा वापर केवळ सरकारी सवलत योजनांपुरता राहणार असेल तर त्या माहितीला फक्त सरकारलाच अ‍ॅक्सेस असणार आहे. अन्य कुठेही मी आधार नं देत नसल्याने किंवा सक्ती नसल्याने इतर कुणाही खासगी पार्टीला या माहितीला अ‍ॅक्सेस देणे यूआयडीएआयला बंधनकारक नसल्याने ते सरसकट नाकारु शकतात. आता ही सारी माहिती केवळ सरकारपुरती राहते. (हॅकिंगचा मुद्दा वेगळा आहे. ते बँकेचेही होते. म्हणून आपण कागदी लेजरवर पुन्हा कामाला सुरुवात करा म्हणत नाही.) मग आक्षेप कशाचा आहे.

(व्हॉटअबाउटरी सुरु) आज मी जेव्हा एखादा मोबाईल नं घेतो तेव्हा जो जाहिरातींचा भडिमार होतो त्याचे काय? मी एका बँकेचे क्रेडिट कार्ड घेतले की हटकून इतर बँकांचे फोन सुरु होतात, हे कसे? पहिल्या बँकेकडून माझी माहिती 'विकली' गेल्याखेरीज हे शक्य आहे काय? हीच गोष्ट टेलिफोन कंपन्या, ऑनलाईन शॉपिंग पोर्टल्स यांचीही आहे. तुमचा मोबाईल नं तुम्ही कोणत्याही एका आस्थापनाकडे दिलात की त्यासारखाच व्यवसाय करणारे अचानक तुमच्याकडे धावू लागतात.(याला अर्थातच तुमचा अँड्रॉईड फोन आणि त्यावरील फुकट अ‍ॅप तसंच गुगलसमोर नागवे होऊन उभे राहण्यास दिलेली कबुली कारणीभूत होते.) आज मला नको असलेल्या जाहिरातींचा भडिमार थांबवण्याचे कोणातेही साधन माझ्याकडे नाही. दिवसाला न वाचता वीस-पंचवीस मेसेजेस, ईमेल्स डिलीट करत बसणे हे माझ्या वैयक्तिक आयुष्यावर अतिक्रमण आहे असे आम्ही मानत नाही. (डीएनडी ही भंपक सर्विस आहे. न्हाणीला बोळा नि दरवाजा उघडा ही म्हण सार्थ करणारी.) हे सारे खासगी मंडळींचेच प्रताप आहे. त्याबाबत फार काही कलकलाट होत नाही. त्याबाबत काही करावे असा आवाज आम्ही उठवत नाही. पण सरकारने तुम्हालाच सवलती देण्यासाठी माहिती जमवली की 'सिक्युरिटी' म्हणून कलकलाट? तुमच्या माहिती संरक्षणाची कोणती जबाबदारी टेलिकॉम कंपन्या वा बँका घेतात? उलट त्यांच्या फॉर्म्समध्ये त्यांच्या बाजूने इन्डेम्निटी क्लॉज असतात. मग यूआयडीएआय घेत नाही या म्हणण्याला काय अर्थ आहे. तुमच्या डोस्क्यावर व्याजाचा बोजा लादणारे ही जबाबदारी घेणार नाहीत, पण सरकारने मात्र तुम्हाला सवलती द्या नि वर ही जबाबदारीही घ्या हा माज कुठला? (व्हॉटअबाउटरी संपली)

आधारच्या खासगी क्षेत्रातील सक्तीला माझा ठाम विरोध आहेच. तिथे माझी माहिती अधिकच उघड्यावर येते, कोणताही अधिकार नसलेले चेहरा नसलेले, ज्यांची ऑथोरिटी कुठे रेजिस्टर्डही नाही अशा व्यक्तींच्या हाती ती जाते. आणि कुणा-कुणाकडे जाते यावर माझे नियंत्रण नसते. प्रॅक्टिकली बाजारात नागवे उभे राहावे अशी स्थिती असते. विशेषत: टेलेकॉम कंपन्यांच्या बाबत. तुमच्या डेटामधील त्यांना शक्य ते सारे विकून ते पैसे करत असतात हे उघड गुपित आहे.

सरकार गैरवापर करणार नाही का? नक्की करणार. सत्ताधारी याचा वापर करुन घेणार. पण तुमच्याकडे सवलती न घेण्याचा पर्याय आहेच. आधार कार्ड काढूच नका. मग तुम्ही सरकारपासून सेफ. किमान इतका पर्याय तरी तुमच्याकडे आहेच. (अर्थात या दीडशहाण्या सरकारने सक्ती करुन त्याच वेळी नवी आधार कार्ड काढण्याचे पर्याय बंद करुन जो छळवाद केला तो काही भरून येत नाहीच. आणि ज्यांनी आधीच हे कार्ड काढले आहे त्यांना पर्याय नाही. पण त्यांचेही जे नुकसान व्हायचे ते होऊन गेले आहेच. त्याबद्दल फारसे काही करता येणारच नाही.)

आयटी रिटर्न्ससाठी काढावे लागेल. पण त्या पलीकडे कुठेच तो नंबर देऊ नका. म्हणजे फार तर सरकारला तुमच्या उत्पन्नाचे स्रोत कळतील. ते तसेही पॅन आणि रिटर्न्समधून कळतातच. पण त्याचबरोबर तुमच्या प्रॉपर्टीचे कनेक्शनही सरकारला हवे आहे, जेणेकरुन तुमच्या उत्पन्नाचे विविध स्रोत जुळवून तुमचे वास्तविक उत्पन्न त्यांना समजून घ्यायचे आहे. तो त्यांचा हक्क आहेच की.

आम्हाला सरकारी सवलती तर हव्या पण आधार देणार नाही हा बाणेदारपणा मूर्खपणाचा आहे. मला बँकेचे कर्ज हवे, पण मी माझ्या उत्पन्नाचा दाखला देणार नाही, कुठले घर घेणार ते सांगणार नाही असा बाणेदार पण घरकर्ज घेताना दाखवलात तर बँक कर्ज देईल का? 'माय स्कीम माय रुल्स' असे म्हणण्याचा हक्क सरकारला का नसावा?

-oOo-

सोमवार, २४ सप्टेंबर, २०१८

अशी ही पळवापळवी

'अशी ही बनवाबनवी'ला तीस वर्षे पुरी झाल्याच्या निमित्ताने थोरले महागुरु नव्या कोर्‍या चित्रपटाच्या तयारीला लागले आहेत. चित्रपटाचे नाव आहे 'अशी ही पळवापळवी'.

मुख्य भूमिकांत विजय मल्ल्या, मेहुल चोक्सी, नीरव मोदी आणि नीतिन संदेसरा यांना कास्ट केले आहे. मल्ल्या प्रथम परदेशी पोचल्याने (चित्रपटातील माने गावाकडून पुण्याकडे प्रयाण करतात तर या रिमेकमध्ये इंटरनॅशनल लेवल आणण्याच्या दृष्टीने ते मुंबईहून लंडनला पलायन करतात.) धनंजय मानेंच्या भूमिकेसाठी मीच योग्य आहे असा त्याचा दावा होता. पण मेहुल आणि नीरव यांचे आल्रेडी नाते असल्याने त्यांना माने बंधूंच्या भूमिकेत कास्ट करणे योग्य ठरेल असे थोरल्या महागुरुंनी त्यांच्या गळी उतरवले आहे. त्यामुळे आता मल्ल्या आणि संदेसरा यांना स्त्रीभूमिकांत पहायची पाळी आपल्यावर येते का की कहानी में पुन्हा ट्विस्ट येतो हे पाहायचे.

लीलाबाई काळभोर यांच्या भूमिकेसाठी प्रेमळ स्वभावाच्या सुषमाताई तर विश्वास सरपोतदार यांच्या भूमिकेत जेटलीकाका फिट्ट बसतात. उगा कन्ट्रोवर्सी नको म्हणून त्यांच्या पत्नीचे पात्र ड्रॉप करण्यात आले आहे. बळीची भूमिका दस्तुरखुद्द थोरल्या महागुरुंनी करावी की वरिगिनल धाकल्या महागुरुंना द्यावी हे ठरत नाही अजून. लीलाबाई काळभोर यांचे स्त्री पात्र लाला काळभोर या पुरुष पात्राने रिप्लेस करुन ती भूमिका थोरल्या महागुरुंनी करावी आणि बळीची मला द्यावी अशी गळ धाकल्या महागुरुंनी घातली आहे. परश्याच्या सासर्‍याच्या भूमिकेत संबित पात्रांचा वशिला बसल्याचे खात्रीलायक रित्या समजते. सतत आग ओकत बोलणे या क्वालिफिकेशनवर रविशंकर प्रसादही शर्यतीत होते, पण ते गरजेपेक्षा अधिक विषयाला धरुन बोलत असल्याने थोरल्या महागुरुंची त्यांच्यावर खप्पा मर्जी झाली आणि त्यांचा पत्ता कट झाला.

स्त्री पात्रांच्या बाबत आपापली हिरोईन हीरोने स्वतःच शोधून आणावी नि आपल्याच मानधनातला हिस्सा तिला द्यावा (एवढा पैसा तुमच्या पदरी पडलाय फुकट, त्यातला थोडा खर्च करा की) असे थोरल्या महागुरुंनी चारही हिरोंना बजावले आहे. आता फक्त पटकथा लिहायची आहे. ते ही काम मलाच द्या मी त्यात वंदे मातरम् पासून 'मंदिर वहीं बनाएंगे' पर्यंत आणि 'कुणीतरी जाणार जाणार गं' वगैरे सगळी गाणी बसवतो अशी ऑफर संबित पात्रा यांनी दिली आहे. पण हा चोर चॅनेल-चर्चेप्रमाणे एकटाच सगळे फुटेज खाईल हे ठाऊक असल्याने थोरल्या महागुरुंनी त्याला अजून टांगले आहे.

'धनंजय मानेंनी नेलेली केरसुणी विश्वास सरपोतदारांनी परत नेली आहे आणि तिने ते अंगण झाडताहेत. आणि रस्त्याच्या समोरच्या बाजूला भिंतीवर 'भारत स्वच्छता अभियान' ची जाहिरात आहे नि त्यावर थोरल्या महागुरुंची छबी विराजमान आहे' अशा सीनने फटमार होणार आहे. हिचकॉक जसा केवळ छबीरुपाने आपल्या चित्रपटात असे तसे थोरले महागुरु या छबीरूपानेच त्यात असावेत असा कुत्सित सल्ला आपल्याला काही रोल न मिळाल्याने रुसलेल्या राजनाथसिंहानी दिला. पण 'गुळाचा गणपती' हा जसा 'सबकुछ पुलं' चित्रपट होता तसा 'अशी ही पळवापळवी' सबकुछ मीच असावा असा ध्यास घेतलेल्या थोरल्या महागुरुंनी तो अर्थातच कानाआड केला. फटमार अडवानींच्या हस्ते व्हावे हा पूज्य जेटलीजींचा सल्लाही त्यांनी असाच धुडकावून लावत तो आद्यपूजेचा मान मा. शाजींना द्यावा असे त्यांनी ठरवून टाकले आहे.

परशाचे वगनाट्य गुरु म्हणून ड्रामादेवबाबा चमकून जाणार आहेत. तर डब्बल श्रींना लीला/लाला काळभोर यांचे गुरु (तेच ते परशाला 'प्रसादाचा आंबा' देणारे) यांची भूमिका देण्यात येणार आहे. पण हे अजून फिक्स नाही कारण त्या गुरुंच्या भूमिकेवर आपलाच हक्क आहे असे सांगत कुणी एक भिडे नि एक मौलाना हजर झाले आहेत. त्यांचे भांडण मिटेतो ती भूमिका अजून निश्चित झालेली नाही.

हा इन्टरनॅशनल सिक्वेल (सर्व हीरो लोक परदेशी जातात याची कृपया नोंद घ्यावी) असल्याने 'सत्तर रुपये' ऐवजी 'सत्तर लाख रुपये' असा बदल केला आहे. आणि ते 'नोटाबंदीमध्ये वारले' असे धनंजय माने ऊर्फ नीरव मोदी सांगतात असा सीन घेतला आहे.

परशा बळीला 'सारखं सारखं त्याच झाडावर काय?' ऐवजी 'सारखं सारखं त्याच देशात काय?' असं म्हणेल.
हा चित्रपट 'रिलायन्स एन्टरटेनमेंट अँड डिफेन्स प्रॉडक्शन्स'च्या बॅनरखाली फ्लोअरवर जाईल. यात मी ही काम करणार असा घोषा धाकल्या अंबानींनी लावला होता. पण तुम्ही आधी देशाबाहेर तर जा, सिक्वेलमध्ये तुम्हाला घेतो असे म्हणून थोरल्या महागुरुंनी त्यांच्या मागणीला वाटाण्याच्या अक्षता लावल्या. जसे यशवंत सिन्हा नाहीत तरी जयंत सिन्हांना घ्यावे लागते त्याप्रमाणॅ कॉम्प्रोमाईज म्हणून टीना अंबानी यांना त्यांच्या अनुभवाला प्राधान्य देऊन विश्वास सरपोतदार यांच्या पत्नीचे किंवा परशाच्या कमळीच्या मैत्रिणीचे काम द्यावे असा विचार थोरल्या महागुरुंच्या डोक्यात घोळतो आहे.

बाकी तपशील जसा हाती येईल तसा देण्यात येईल. अधिक माहितीसाठी या जागेवर लक्ष ठेवा.

-oOo-

शुक्रवार, २१ सप्टेंबर, २०१८

अफवेच्या प्रसाराची साधने

इंदिराजींच्या काळात पहिली अणुचाचणी झाली त्या दिवशी त्या दिवशी भारत हा इच्छा असेल तेव्हा अण्वस्त्रसज्ज होऊ शकतो हा संदेश भारताला बळकट करुन गेला. त्यामुळे इतिहासात तो दिवस कधीच विसरता न येण्याजोगा.

त्याचप्रमाणे आजचा दिवसही कधीच विसरता न येण्याजोगा! जसे अण्वस्त्र हे लष्करीदृष्ट्या अमोघ अस्त्र तसेच 'छद्म' किंवा सोप्या भाषेत अफवा हे सामाजिक/राजकीय दृष्ट्या अमोघ अस्त्र. याची पहिली व्यापक चाचणी आजच्याच दिवशी १९९५ साली झाली. ती कमालीची यशस्वी झाली. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्रीही 'आमच्या घरचा गणपती दूध प्याला.' म्हणून सांगू लागले. नवीनच हाती आलेल्या मोबाईलच्या माध्यमांतून लोक अहमहमिकेने ही अफवा पुढे पसरवू लागले. महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री मा. गोपीनाथ मुंडे यांचा भक्कम अपवाद वगळता सारा समाज या चाचणीचा सहज बळी ठरला. 

ही चाचणी कमालीची यशस्वी झाली आणि यापूर्वी केवळ सांगोवांगी अफवा पसरवणार्‍या तिच्या कर्त्यांना कमालीचे बळ देऊन गेली. त्या अस्त्राचा वापर करणारे आयटी सेल आज काय काय करामती करतात, त्याचे परिणाम काय काय घडतात हे आपण अलीकडची काही वर्षे पाहातच आलो आहोत.

विशेष म्हणजे ही छद्मप्रसाराची चाचणी बुद्धिदात्या गणपतीच्या नावेच व्हावी ही चलाखी अलौकिक आहे, पोखरणच्या विध्वंसक हत्याराच्या निर्मितीलाही 'बुद्ध हसला' चे कवच दिले होते तसेच (ही 'त्यांना सांगा की' किंवा 'तेव्हा काही नाही बोललात' ची करून ठेवलेली सोय!) हे बाबरीच्या विध्वंसाला नेमका ६ डिसेंबर निवडून एका दगडात दोन पक्षी मारण्याइतकेच धूर्तपणाचे.

#म्हणेगणपतीदूधपितो #सत्तेचाआधारछद्म #अफवाइलेक्ट्रॉनिकझाली
 
राजवाडेंनी 'मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने' यावर बावीस खंड लिहिले आहेत. इथे 'अफवेच्या प्रसाराची साधने' यावर ५६ खंड लिहिले गेले आहेत असे ऐकतो. पण ते खासगी वितरणासाठीच आहेत असे समजते.

-oOo-

 गणपतींस दूध पिऊ द्या: https://www.loksatta.com/agralekh-news/rumors-on-social-media-1709343/

शनिवार, १५ सप्टेंबर, २०१८

हे चित्र... आणि ते चित्र!

चिंतामणी जोगळेकर या आमच्या जुन्या मित्राने पुण्याच्या महात्मा फुले मंडई'बाबतच्या काही आठवणी तीन-चार दिवसांपूर्वी शेअर केल्या होत्या. त्यात त्याने 'मंडई विद्यापीठ' असा शब्द वापरला आणि आमच्याही आठवणी जाग्या झाल्या आणि वढाय वढाय असलेल्या मनाने एकावरुन दुसर्‍या अशा उड्या घेत वर्तमानापर्यंत आणून पोचवल्या.

माझे शालेय शिक्षण ज्या शाळेत झाले तिला मंडई विद्यापीठ म्हटले जाई. कारण मंडईतील बहुतेक गाळेवाले, मजूर, हळद-कुंकू आदी विकणारे छोटे दुकानदार असे मंडईच्या परिसरातील मंडळींची मुले या शाळेत शिकत. कारण सोपे होते. मंडईपासून चालत वट्ट तीन मिनिटांच्या अंतरावर शाळा. सकाळी पोरगं गाळ्यावर बसलेलं असे. मग बाजार करून बाप साडेदहा-पावणेअकराच्या सुमारास परतून गाळा ताब्यात घेई, पोरगं धोकटी उचलून शाळेत. त्यामुळे शाळेत अठरा पगड जाती पातींची मुले. कांबळेच्या घरी खेकड्याची आमटी असते ही माहिती खासगीत पुरवून खुसू खुसू हसत त्याची थट्टा करणारा कुणी घाटे असला तरी कांबळे म्हणजे अमुक आणि घाटे म्हणजे तमुक असा जातींचा हिशोब फारसा होत नसे. वर्गातलं सर्वात दुबळं पोर म्हणून माझी जबाबदारी सार्‍या वर्गाने घेतली होती.

पुढे कॉलेज आणि विद्यापीठ या ठिकाणीही मित्रांमध्ये 'सजातीय' फार कमी असावेत. असावेत म्हणतो कारण मला आजही मोजकी आडनावे वगळली तर मला जात ओळखता येत नाही, ओळखण्याची गरज पडली नाही. ( ते का आवश्यक आहे हे 'जात-वास्तव माहित पाहिजे बाबा' या तर्काआड लपलेले, जातीयवादी असणारे पण वरकरणी पुरोगामित्वाचा आव आणणारे हे मला पटवू पाहतात. मी ते कानावर पडू देत नाही. ) काही मित्र होते, काही परिचित होते, काही विद्यार्थी.

बारामतीचा एक वर्गमित्र होता. विद्यापीठातील सवलतीतले जेवणदेखील खरेदी करण्याइतकी त्याची आर्थिक परिस्थिती नव्हती. कामा-निमित्त अप-डाउन करणार्‍या कुण्या स्नेह्यांतर्फे, बारामती-पुणे एसटी च्या एखाद्या ड्रायवरकरवी त्याचा डबा रोज घरुन येई. एखादे दिवशी आला नाही तर आमचा टिफिन शेअर करण्याची अथवा कॅन्टिनमध्ये सोबत चलण्याची मागणी तो नाकारे. अगदी क्वचित तो सोबत आलाच तरी त्याचे ते अवघडलेपण मला स्पष्ट दिसून येई. पुढे तो डी.एड./बी.एड. करुन एका खासगी संस्थेच्या शाळेत शिक्षक म्हणून काम करु लागला. अशा शाळेत नोकरी मिळवण्यासाठी काही काळ बिनपगारी काम करावे लागले असणार ही शक्यता आहेच. त्याने ते मला कधीच सांगितले नाही. आई-वडील, धाकटी बहीण यांची जबाबदारी त्याच्या खांद्यावरच होती. बहिणीचे शिक्षण कसेबसे पुरे केले नि तिचे लग्नही लावून दिले. दुर्दैवाने काही वर्षांतच विधवा होऊन दोन मुले पदरात घेऊन ती परत आली. आता स्वतःची दोन बहिणीची दोन मुले, तो स्वतः आणि पत्नी, बहीण आणि आई अशा आठ जणांच्या संसाराचा गाडा तो एका शाळामास्तरच्या पगारावर ओढतो आहे, चारही मुलांना शिकवून मोठे केले आहे. कधी मधी कामानिमित्ताने तो पुण्यात येतो तेव्हा आवर्जून भेटतो. त्याच्या स्वभावात कोणताही वैताग, तणावाचा लवलेश नसतो. सहज हसतमुख जगणारा माणूस आहे तो. तो स्वतःबद्दल बोलतो, वर्गातील इतर मित्रांची चौकशी करतो, कुणाच्या भेटी वा फोन झाले ते सांगतो आणि माझी चौकशी करतो. माझ्या माफक यशाबद्दलचा त्याच्या डोळ्यात जसा दिसतो तसा निरभ्र आनंद माझ्या घरच्यांच्या नजरेतही मी कधी पाहिला नाही असे नक्कीच म्हणू शकतो. स्वतःबद्दल सांगताना तो चुकूनही कधी त्याची नि माझी तुलना करत नाही...

... याउलट आयटी इंडस्ट्रीतच झालेला एक 'सजातीय' मित्र आहे. पुढे जरी त्यांचे आर्थिक गणित बिघडले असले तरी पदवीपर्यंतचा काळ मुंबईच्या मध्यवस्तीत दोन प्रशस्त फ्लॅट्स मालकीचे असलेल्या बापाच्या पोटी जन्मलेला. चांगलाच सुखवस्तू. दोन भावांतील हुशार म्हणून आणि लहानपणी आजारी असल्याने अधिकच झुकते माप दिला गेलेला. पुढे लग्नानंतर सासरची बाजू भक्कम, पत्नी हुशार आणि उत्तम कमावती. असे असून सतत आपण कमनशिबी आहोत या रडगाण्यातून बाहेर न येणारा, जिथे आहे तिथे कायमच अस्वस्थ असणारा, शून्य चिकाटी असलेला आणि सतत स्वतःची इतरांशी तुलना करत 'पहा मी कसा मागे राहिलो' म्हणत कण्हत बसणारा. चार वेळा सल्ला विचारायला येणारा, दिलेला सल्ला कधीच न मानणारा. आणि नाकारण्याचे कारण हटकून 'तुझं ठीक आहे...' ,'आता तुझंच बघ...' किंवा ’तुझी गोष्ट वेगळी आहे...’ या वाक्याने करणारा. आपले काय या पेक्षा दुसर्‍याचे काय याची सतत चिंता करणारा इसम. त्याचे असे असते की तो खूप विचार करतो, किंवा करतो असे त्याला वाटते, मग चार पर्याय घेऊन कसा निवडू विचारायला येणारा. बरं पण आपण त्याला अपेक्षित पर्याय निवडला नाही, अगदी व्यवस्थित कारणमीमांसेसह तो स्वीकारू नये असे सांगितले तरी त्याच्या निगेटिव बाजू पुन्हा पुन्हा सांगणारा किंवा त्याला हव्या त्या पर्यायात याहून कसे बरे प्रोस्पेक्ट्स आहेत हे सांगत राहणारा... बेसिकली त्याने निवडलेल्या पर्यायावर केवळ तुमच्याकडून शिक्कामोर्तब अपेक्षित ठेवणारा. जेणेकरुन पुढे तो निर्णय चुकला असे दिसले तरी त्याच्यासोबत त्याची जबाबदारी तुमच्या पण शिरावर असावी अशी आगाऊ तजवीज करून ठेवणारा. पुण्याच्या सुखवस्तू वस्तीत हजारेक एक स्व्केअर फुटांचे स्व-मालकीचे घर, उच्चशिक्षित कमावती पत्नी, उच्चक्षिक्षित सासू-सासर्‍यांचा आणि आई-वडिलांचा भक्कम सपोर्ट असून 'माझं काहीच कसं नीट होत नाही' म्हणत सतत या नोकरीतून त्या नोकरीत उड्या मारणारा. आणि नोकरी बदलण्यात इतका उतावीळ की चार नोकर्‍या बदलूनही चार पैसेही आर्थिक वाढ मिळवू न शकणारा. त्याने आमच्या बारामतीच्या मित्राची भेट घ्यायला हवी. पण असे लोक त्याच्या वर्तुळात कसे असतील, त्याच्या वर्तुळात त्याच्यासारखेच एंजिनियर, उच्चवर्णीय, उच्चभ्रू लोक. त्यांचा उत्कर्ष तो पाहणार नि त्याचा आत्मविश्वास पुन्हा दोरी निसटून विहिरीत पडलेल्या पोहोर्‍यासारखा गडगडत राहणार, हे असंच चालणार. अर्थात आमच्या बारामतीच्या मित्रालाही त्याने 'तुझी गोष्ट वेगळी आहे...' म्हणून काहीतरी ऐकवलं असतं हीच शक्यता अधिक आहे.

या मित्रावरुन आणखी एक चुलत-मित्र आठवला. याच्या संपर्कात जेमतेम एक वर्ष होतो. मी स्वतंत्र राहात होतो तेव्हा आमच्या कॉलनीत राहणारा जोगळेकर नावाचा एक प्राणी आमच्या एका मित्राकडे बुद्धिबळ खेळायला येई. हा जोगळेकर अजिबात हुशार वगैरे नव्हता. बुद्धी कमी होती असेही नाही, सर्वसाधारण होती. एक दोन विषयांत गटांगळ्या खाऊन एका सेमिस्टरचे एक्स्टेंशन घेऊन ५०-५५% टक्क्याने बी.कॉम. झाला आणि 'फक्त ब्राह्मणांना प्रवेश, कोकणस्थांना प्राधान्य' अशी अलिखित इलिजिबिलिटी असलेल्या बँकेत चिकटला. असे असूनही 'राखीव जागांनी ब्राह्मणांचं कसं नुकसान केलं.' हा विषय त्याच्या बोलण्यात हटकून येई. दोन तीनदा झाल्यावर माझ्या अंगभूत उद्धटपणाने 'नसत्या तरी तू काय मोठे तीर मारले असतेस लेका. बँकेने चिकटवून घेतले नसते तर नोकरी मिळवायला चार वर्षे वणवण हिंडला असतास.' म्हणून फटकावला. माझा फटका कदाचित अनाठायी पर्सनल असेल (तरुणपणी तेवढी समज असते कुठे?) पण मुद्दा पुन्हा तोच. लायकीपेक्षा अधिक मिळूनही 'मी किंवा माझी जात कशी वंचित' हे रडगाणं...

पण परत मागे जाऊन बारामतीच्या मित्रासोबत आणखी एका उदाहरणाचा आवर्जून उल्लेख करायला हवा. मी प्रथम विद्यापीठात शिकवू लागलो तेव्हा माझ्या वर्गात राजेश पाटील नावाचा एक विद्यार्थी होता. हुशार तर होताच, पण अत्यंत मितभाषी, आपल्या कोषात असलेला दिसे. अर्थात मी शिक्षक असल्याने, मित्र नसल्याने त्याच्या स्वभावाबाबत ठाम विधान करणार नाही. याचा वेश म्हणजे पांढरा शर्ट नि पांढरी पॅंट. त्याला मी अन्य कुठल्या ड्रेसमध्ये पाहिल्याचे मला तरी आठवत नाही. त्याच्या वर्गातील माझे काही विद्यार्थी बोलके होते. त्यांच्याकडून त्याच्याबद्दल समजत गेले. आमच्या बारामतीच्या मित्राप्रमाणेच त्याची आर्थिक स्थिती नाजूक. त्यामुळे कपड्यांचे मोजके दोन जोड तो वापरायचा. त्याचे गाव बारामतीइतके जवळ नसल्याने - तो खानदेशचा - नाईलाजाने विद्यापीठाच्या रिफेक्टरीत जेवायचा. पण तिथे गरीब विद्यार्थ्यांसाठी काम करण्याची जी सोय होती ती वापरुन त्यातले काही पैसे वाचवायचा. चकाट्या पिटणे, कॅंटिनमध्ये टाईमपास हे आपल्यासाठी नव्हे हे त्याने पक्के ठरवून घेतले होते. क्लासेस, रिफेक्टरीतले काम आणि नंतर हॉस्टेलवर अभ्यास या पलीकडे त्याने वेळ दवडला नाही. उत्तम मार्कांनी तो पास झाला हे वेगळे सांगायला नकोच. पण त्या पुढे तो भारतीय प्रशासकीय सेवेत जाऊन कलेक्टर झाला. त्याचे मोठे नाव झाले. पण त्याहून महत्वाचे म्हणजे त्याने आपल्या अनुभवावर आधारित आत्मचरित्र लिहिले, त्याचे शीर्षक होते ’ताई*, मी कलेक्टर व्हयनू’. (आईला तो ताई म्हणतो.) ग्रंथालीने प्रकाशित केलेल्या या पुस्तकाच्या अक्षरश: हजारो प्रती खपल्या आहेत. इतक्या वर्षांनंतरही हे पुस्तक कधीच आउट ऑफ प्रिंट नसते अशी त्याची ख्याती आहे. (आजही बुकगंगावर मिळेल पहा.)

वर दिलेली रडतराऊंची दोन्ही उदाहरणे सजातीयांची असली तरी ती त्यांची मक्तेदारी नक्कीच नाही. तर सुखवस्तू बापाच्या पोटी जन्मलेला, सिगरेट आणि दारुवर सहजपणे पैसे खर्च करणारा एखादा दलित वा ओ.बी.सी. मित्र जेव्हा 'तुम्हाला काय जाणवणार आमच्यावरील शतकानुशतकांचा अन्याय.' म्हणतो तेव्हा दहा बाय आठच्या खोलीत पंधराहून अधिक वर्षे काढलेले आमचे पाच जणांचे कुटुंब मी पाहतो. विद्यापीठात शिक्षण घेत असतानाही ज्याच्याकडे केवळ दोनच पँट्स होत्या, फाटल्या तर त्या रफू करुनच वापराव्या लागत तो माझा भाऊ आठवतो. त्याला पाहिले की मला नवी घेणे परवडत नसल्याने ढुंगणावर दोन्हीकडे दोन-दोन बोटे विरलेली चड्डी घालून शाळेत येणारा कुणी ढोरजे आठवतो. अकरावीपासून क्लासेसचे पेपर तपासून कमावता झालेलो मी स्वतः आठवतो... आणि या बापदाद्यांच्या शोषणाला एनकॅश करु पाहणार्‍या आणि आपण उच्चवर्णीय नाही म्हणजेच आपण आपोआपच पुरोगामी, शोषितांचे ठेकेदार वा प्रवक्ते आहोत असे समजू लागलेल्या त्या हरामखोरांच्या पेकाटात - शाब्दिक का होईना - सणसणीत लाथ घालतो.

-oOo-

रविवार, ९ सप्टेंबर, २०१८

विवेकवाद आणि धर्म

 नुकत्याच एका लेखात  'हिंदू धर्माचा पाया बुद्धिप्रामाण्यवाद आहे' हे वाक्य वाचून  करमणूक झाली. ज्या धर्माची चौकटही निश्चित नाही तिथे लेखकाला त्याचा पाया कुठून दिसला?

आणि मुख्य म्हणजे बुद्धिप्रामाण्यवाद (हा शब्द आधी चुकीचा आहे, पण ते जाऊ द्या) आणि धर्म या संकल्पनाच परस्परविरोधी आहेत. बुद्धी किंवा खरंतर विवेक हा 'ज्याचा त्याचा विवेक' या अर्थाने वापरलेला शब्द आहे, त्यात सापेक्षता अनुस्यूत आहे. धर्म तयार चौकट देतो आणि त्यात राहण्याचा आग्रह धरतो, त्याआधारे गटाची उभारणी करतो. (जगातील बहुतेक संघटित धर्मांची उभारणी ही राजकीय सत्तेच्या दिशेने टाकलेले पहिले पाऊल होते असेही काही समाजशास्त्रज्ञ मानतात) यात वैयक्तिक मताला स्थानच नाही. त्यात एक महत्तम साधारण विभाजक हा अपरिवर्तनीय असतो, त्यात तडजोड होऊ शकत नाही. त्यामुळे वैयक्तिक मताला, सापेक्षतेला संधीच नाही. 

याउलट विवेकवाद हा फारतर विचारांची परिमाणे देईल, विचार हा त्या त्या व्यक्तीने स्वतःच विकसित करायचा असतो. एखाद्याचा विचार तुम्हाला पटेल नि तुम्ही स्वीकारालही, पण ती पटण्याची, स्वीकारण्याची कृती कोणत्याही दबावाखाली केलेली नसेल, स्वत:च्या बुद्धीने निश्चित केलेल्या निकषांआधारे केलेली निवड असेल. केवळ एखादी चौकट जन्मजात, आयती मिळाली म्हणून त्याभोवती अस्मितेची तटबंदी उभारून तो किल्ला असल्याची केलेली बतावणी नसेल ती.

विवेकवादी विचार स्वीकारणारा प्रत्येक जण विवेकवादीच असेल असे म्हणता येणार नाही. कदाचित त्याच्या दृष्टीने तो विवेकवादी विचार हाच धर्म बनून गेला असेल अशी शक्यताही आहे.

-oOo-