शनिवार, २२ डिसेंबर, २०१८

रडिता भेकिता अन्यथा ताडिता

भाजपची दोन सत्तासूत्रे:

१. जाहीर सभेत कॉंग्रेसने काय केले नाही यावर रडणे.
२. संसदेत कोणताही मुद्दा अंगाशी आला की हे कॉंग्रेसनेच केले म्हणून रडणे.

साडेचार वर्षांत बाबा रडेंद्र आणि त्याचे रडकरी यांना मुद्द्याचे याहून वेगळे स्पष्टीकरण, समर्थन देता येऊ नये? अरे बाबांनो, ते चूक करतात (असे गृहित धरु) म्हणून तुम्हाला आणले ना? मग पुन्हा त्यांच्याच नीती राबवायची सक्ती कुणी केली आहे तुम्हाला? सत्ताधारी तुम्ही आहात ना, नका करु अंमलबजावणी. (राफेल करार नाही रद्द करुन नवा केला!) तुम्हाला तो अधिकार आहे ना? सारखं काय रडायचं ते.

बाबा रडेंद्र हे अनेकांना ’आपले’ का वाटतात हे मला हळूहळू ध्यानात येऊ लागले आहे. ते अगदीच ’आपल्यासारखे’ वागतात म्हणून असावे. आपल्या समाजाची जी काही अधोगती होते आहे ती ’अन्य जातींमुळे’ यावर सर्व जातींच्या व्यक्तींचे एकमत होते. तीच बाब धर्माची. वैयक्तिक पातळीवरही मला फारसे दिवे का लावता आले नाहीत तर एकतर माझ्या आईवडिलांनी पुरेसे प्रोत्साहन दिले नाही म्हणून, बाहेरच्या जगातील पार्शालिटी नि भ्रष्टाचार यामुळॆ मी मागे राहिलो/ले म्हणून, समोरच्याने निकोप स्पर्धा टाळून आडमार्गाचा अवलंब केला म्हणून... अशी ’इतरांना’ दोष देणारी असंख्य कारणांची पोतडी आपल्या समाजात तयार आहे. ती एकच पोतडी सर्वजण वापरत असतात. ही मंडळी आपल्या बाबाने ( = देव, धर्म, जात, कर्मकांडे, अध्यात्मिक बाबा, राजकीय बाबा, वैचारिक बाबा यापैकी काहीही) सगळे कसे छान केले आहे/करु शकतो, पण ’ते’ (पक्षी: असुर वा नव्या जमान्यातले देशद्रोही, समाजद्रोही, कम्पिटिटर बाबाचे वैट्टं वैट्टं अनुयायी) नेहमी त्याच्या कामात अडथळा आणतात म्हणून त्याला ते जमत नाही. सगळ्यांनी माझ्या बाबाचे (पुन्हा धर्म, जात, आध्यात्मिक, राजकीय, वैचारिक) निर्विवाद श्रेष्ठत्व मान्य केले की सगळे आलबेल होईल असा त्यांचा दावा असतो. या असल्या रड्या लोकांच्या समाजाला रडेंद्र आपला वाटतो हे ओघाने आलेच.

दुसर्‍या मुद्द्याबाबत माझा वैयक्तिक अनुभव सांगतो. हिंदुत्ववादी, कम्युनिस्ट, भांडवलशाहीचे कट्टर समर्थक असे वेगवेगळ्या प्रकारचे लोक माझे परिचित मित्र आहेत. पैकी बहुसंख्यांच्या दृष्टीने ते ते विचार हे पुन्हा वैचारिक बाबा म्हणूनच समोर येताना दिसतात. हिंदुत्ववाद्यांना विचारा ’हिंदुराष्ट्र म्हणजे काय?’ त्याचे उत्तर बाळबोध असेल. अरे पण तुमचे नेते आज म्हणतात भारतात जन्मलेले सारेच हिंदू आहेत (म्हणजे हे १००% हिंदूराष्ट्र आधीच आहे) तर उद्या म्हणतात ’मुसलमानांचे फार लाड झालेत, हिंदूंनी एकजूट व्हावे.’ म्हणजे एकतर ते हेतुत: वैचारिक गोंधळ माजवतात किंवा ही दोन विधाने परस्पर-विसंगत आहे हे समजण्याची बौद्धिक कुवत त्यांच्यात नाही. त्यावर त्यांचे म्हणणे असते, ’असे बाहेरुन कळणार नाही. आत येऊन बघा.’ थोडक्यात बाहेरच्यांशी आम्हाला नीट संवाद साधता येत नाही. ज्याला आमच्याबद्दल शंका आहेत त्याने स्वत:चा वेळ आमच्यावर खर्च करावा (आम्ही काही वेगळे कष्ट घेणार नाही). त्यानंतरही त्याला शंका उरल्या तर तो अप्रामाणिक आहे, खुल्या मनाचा नाही हा आरोप करायला आम्ही मोकळेच. थोडक्यात आमचे मत डि-फॅक्टो मान्य करा, किंवा स्वत:च वेळ खर्च करा नि नंतर आमचे मत मान्य करा किंवा अप्रामाणिकपणाचा आरोप सहन करा. चित भी मेरी, पट भी मेरी और अंटा मेरे बाप का. बरं या तुमच्या प्रवासात आमचे कष्ट, वेळ, ऊर्जा, किती गुंतली तर शून्य.

दुसरीकडे कम्युनिस्ट वा भांडवलशाहीचे समर्थक तुमच्या प्रश्नांना उत्तरे म्हणून दणादण रेफरेन्सेस तोंडावर फेकतात. याने हे म्हटले आहे, त्याने ते म्हटले आहे. अमुक घडले की तमुक घडते असे कार्यकारणभावाचे गणित ते सांगून तुम्हाला गार करु पाहतात. तुमच्यात थोडी धुगधुगी शिल्लक राहिलीच आणि तुम्ही व्यावहारिक निरीक्षणांच्या आधारे (आम्ही पडलो संख्याशास्त्री; निरीक्षणे, डेटा आमच्या दृष्टीने महत्वाचा) या गणिताला छेद देऊ पाहाल तर ते आणखी नवे संदर्भ तोंडावर फेकतात नि नवे कार्यकारणभाव तुम्हाला अभ्यासावे लागतात. थोडक्यात असे लक्षात येते की त्यांनी त्या त्या विचारांचा अभ्यास केलेला नाही, ते केवळ आहेत तसे आत्मसात केले आहेत.

या तीनही (आणि इतरही) गटांतील बहुसंख्येला संवादामध्ये, चर्चेमध्ये आपलेही काही मुद्दे बाधित होऊ शकतात हे मान्य करण्याची तयारी नसते. आपण इतक्या महान विचाराचे पाईक आहोत की संवाद हा केवळ समोरच्याचे प्रबोधन आणि उन्नयन यापुरताच असणार आहे यावर त्यांची ठाम समजूत असते. याचे एक कारण त्यांनी त्यावर स्वत:चा असा विचार फारसा केलेला नसतो, आपल्याही विचारांत कुठेतरी पंगुत्व असते हे त्यांच्या ध्यानात येत नाही. आपला विचार चिरेबंद, निर्दोष आहे यावरही त्यांची श्रद्धा असते..

बाबा रडेंद्र असोत, त्यांचे रडकरी असोत, हिंदुत्ववादी असोत, कम्युनिस्ट असोत, की भांडवलशाहीचे समर्थक; त्यांची बंदूक नेहमी पूर्वसुरींच्या खांद्यावर का असते? जर तुम्हाला पटले आहे की एखादी गोष्ट योग्य आहे किंवा अयोग्य आहे तर ती तशी का हे तुमचे तुम्हाला का सांगता येऊ नये. ’अमक्याने सांगितले आहे म्हणून...’ किंवा ’ते अमक्याने केले म्हणून...’ असे समर्थन का द्यावे लागते. पूर्वसुरींचे संदर्भ देणे वा श्रेय देणे योग्यच आहे पण तो तुमचा निव्वळ आधार असू शकत नाही. तुमच्या विधानाची, मूल्यमापनाची, कृतीची जबाबदारी तुम्हाला घ्यावीच लागते.

’जाव पहले उस आदमी से साईन लेके आव...’ हे विधान जबाबदारी नाकारण्याचे, नाकर्तेपणाचे लक्षण असते आणि अशा समस्तांना आम्ही दुरूनच नमस्कार करत असतो.

आम्ही कोणत्याही तत्वज्ञानाचा, विचारांचा सांगोपांग अभ्यास केलेला नाही की कुठल्या विचाराचा झेंडा खांद्यावर घेतलेला नाही. प्रत्येक विचारव्यूहाच्या झेलेकर्‍यांसाठी आमच्याकडे प्रश्नच आहेत. कारण अजून आम्ही त्यांच्यासारखे व्युत्पन्न, इतर जगाला मार्गदर्शन करण्याइतके प्रगल्भ झालेलो नाही. त्यामुळे या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे आम्हाला आवश्यक वाटते. पण पंचाईत ही की ही बहुसंख्य मंडळी आपापली पोथी समोर ठेवून ’यात सगळी उत्तरे आहेत.’ असे सांगतात. असे सांगणे हा त्यांच्या त्यांच्या श्रद्धेचा भाग आहे. आमचे प्रश्न संपवायचे असतील तर आम्हालाही त्यांच्याप्रमाणे श्रद्धाळू व्हावे लागेल असे त्यांचे सांगणे असते. जे अजून तरी आम्हाला पटलेले नाही.

तयार उत्तरे स्वीकारण्याइतका आळशीपणा आमच्या अंगी कधीच न येवो अशी आमची इच्छा आहे.

कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:

टिप्पणी पोस्ट करा