’वेचित चाललो...’ वर नवीन:   

प्रतीक्षा       सत्तांतर       हासून ते पाहाणे       भविष्यवाणी       वेचताना... : तुझे आहे तुजपाशी       स्थितप्रज्ञस्य का भाषा       लोकशाहीच्या नावानं चांगभलं       वर्षान्त विशेष: सण आले जुळुनि... (उत्तरार्ध)       वर्षान्त विशेष: सण आले जुळुनि... (पूर्वार्ध)       स्वातंत्र्यदिनाची वेचणी : देशासाठी चार गीते       द मेड ते पोस्टमेन इन द माऊंटन्स... व्हाया प्रदक्षिणा, राशोमोन, ब्रॉडचर्च       अमरत्वाची आस नि चिरंजीवित्वाचा फास       ’बोर्डचाट्या’च्या शोधात       स्त्री-सबलतेचा जाहीरनामा       तडा       वेचताना... : जैत रे जैत       द्विधा       माशा मासा खाई       पुन्हा लांडगा...       वेचताना... : लांडगा       वेचताना... : लांडगा आला रेऽ आला       वृकमंगल सावधाऽन      

रविवार, २३ डिसेंबर, २०१८

...कारण अभ्यास!

माणूस समाजशील प्राणी आहे. त्याला आयुष्यात आधारासाठी अनेक गोष्टी जोडाव्या लागतात. जन्मदात्यांच्या रूपाने त्याला कुटुंब आयतेच मिळते. त्याचबरोबर त्याला जात, धर्म, परिसर या रुपाने आणखी काही सजातीय प्राणी आधारासाठी मिळत जातात. वनस्पतीशास्त्राच्या भाषेत सांगायचे तर माणूस हा सोटमूळ असलेले झुडुप नाही तर तंतूमुळे असलेले झुडुप आहे. त्याची लहान लहान मुळे इतक्या सार्‍या गटात रुजलेली रुजवलेली असतात.

पण या आयत्या मिळालेल्या आधाराखेरीज पुढे जाऊन तो उपास्य देवता, उपास्य आध्यात्मिक अधिकारी व्यक्ती, आपले कुटुंब विस्तारत जोडीदार नि मुले... असे आणखी जमवत पुढे जात असतो. त्याचवेळी तो एखादी विचारसरणी उचलून एखाद्या मोठ्या गटाचा भाग होत असतो. काहींबाबत वरकरणी जरी ही आवड दिसत असली तरी प्रत्यक्षात परिसर/वारसा/परिचित संस्कारातून केलेली निवड असते. त्यात देव-धर्माप्रमाणेच मूळ गाभा विचारात न घेता शाब्दिक कर्मकांड आत्मसात करण्याकडेच अधिक कल दिसतो. उदाहरणार्थ, आपला धर्मच जगात सर्वश्रेष्ठ आहे असा त्याचा ठाम विश्वास असतो. वास्तविक या दाव्याला परिसर नि वारस संस्काराच्या पगड्यापलिकडे, दुराग्रहापलिकडे काहीच आधार नसतो*. (*मागे एकदा एक समर्पक व्यंगचित्र पाहिले होते. त्यात ख्रिश्चन, मुस्लिम, यहुदी, हिंदू, बौद्ध या सर्व धर्माचे अधिकारी एकमुखाने एकच प्रश्न विचारत होते, ’तुम्ही आमच्याच धर्मावर का टीका करता?’ याचा मथितार्थ समजून हसलेल्यांची स्थिती त्या अधिकारी व्यक्तींपेक्षा वेगळी नसतेच. त्यांच्या दृष्टीने तो क्षणभर हसण्याचा विनोद असतो.)

त्यामुळे स्वीकारलेल्या विचारव्यूहाबद्दल कुणालाच फारसे प्रश्न पडत नाहीत. (कालच्या पोस्टमध्ये हे थोडेफार बोलून झाले आहेच.) पण प्रतिस्पर्धी विचारव्यूहाबद्दल, विचारसरणीबद्दल, धर्माबद्दल, जातीबद्दल, गटाबद्दल टीका आणि द्वेष यांच्यापलीकडे आपल्याला प्रश्न विचारावेसे वाटतात का? अगदी टीका करतानाही ती प्रतिस्पर्ध्याबद्दल निवाडा न देता केवळ आक्षेप म्हणून विचारु शकतो का? कारण आक्षेप असला की संवादातून त्याचे निराकरण होऊ शकते, त्यातून मतभेदाचे आणि (हल्ली फॅशन असलेल्या) मनभेदाची तीव्रता कमी करता येते. ती करण्याची इच्छा असते का हा आणखी वेगळा मुद्दा आहे, तो सध्या सोडून देऊ.

काल म्हटले तसे, आमच्याकडे भरपूर प्रश्न असतात. आणि प्रश्न विचारणे म्हणजे विरोध करणे, आणि विरोध करणारा म्हणजे आपला शत्रू असतो हा समज रुजलेल्या आणि समोरच्या व्यक्तीचे शंकानिरसन करण्याऐवजी प्रश्न विचारण्याची त्याची लायकीच नाही हे सिद्ध करुन प्रश्नच निकालात काढण्याची सवय असलेल्या समाजात त्याचा फारसा उपयोग होतही नाही. पण आमच्यापुरते आम्ही तो प्रयत्न करत राहणार आहेत. आणि ज्यांना प्रश्न पडतात नि त्यांची उत्तरे मिळावीत अपेक्षा असते त्यांना त्यात सामीलही करुन घेणार आहोत. विविध विचारसरणीच्या व्यक्तींशी बोलत त्यांना सामान्यांच्या मनातील साधेसुधे प्रश्न विचारुन त्यांचे निरसन करुन घेण्याचा प्रयत्न करणार आहोत. अर्थात यात पुस्तकी पंडित मंडळींना दूर ठेवून जे सामान्यांच्या जगण्याच्या संदर्भात, त्यांच्या व्यावहारिक आकांक्षा-समस्यांशी निगडित प्रश्नांची त्या त्या विचारव्यूहाच्या संदर्भात उकल करु शकणार्‍या व्यक्तींशी बोलणार आहोत. त्यामुळे त्यांना विचारण्याचे प्रश्न हे अधिक जगण्याला भिडणारे असावेत अशी इच्छा आहे.

उदाहरणार्थ,  श्रम-मूल्याचा सिद्धांत सांगणारा कम्युनिस्ट आम्हाला नको आहे, अनियंत्रित स्पर्धा व्यवस्था आणली की आपोआप सगळे प्रश्न सुटतात म्हणणारा भांडवलशाही समर्थक आम्हाला नको आहे की आपण वैभवशाली भूतकाळाला पुनरुज्जीवित केले की आपण श्रेष्ट होऊ असा दावा करणाराही. या प्रत्येकाला त्याच्या दाव्याशी संबंधित असंख्य व्यावहारिक प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य आम्हाला हवे आहे. आमच्या हेतूला चॅलेंज करुन रद्दबातल करणार्‍यांना आधीच दुरुन नमस्कार करतो आहे. ज्यांची देवाणघेवाणीतून (घेवाणदेखील महत्वाची, आपणच काय ते इतरांना देऊ शकतो अशा देवबाप्पा* वा खरा देवबाप्पाचा वारस मानसिकता असलेले नको) संवाद साधण्याची, आमच्यासारख्या प्रश्नाळू अडाण्यांचे शंकानिरसन करण्याची तयारी आहे अशांशी संवाद करण्याचा प्रयत्न करु.

पण हे करताना केवळ आमच्याच का, इतरांच्याही मनात प्रश्न असतील. ते ही समाविष्ट करुन घेऊ. त्यासाठी हा पोस्टप्रपंच. खाली दिलेल्या सूचीतील एखाद्या अधिकारी व्यक्तीशी आम्ही संवाद करत असताना तुमचे कोणते प्रश्न विचारले जावेत असे तुम्हाला वाटते. काही उदाहरणे सोबतच देतो आहे.
अर्थात प्रश्न हे प्रश्नच असावेत. तुमचे मत, निवाडे वा टीका यांनाच प्रश्नाचे आवरण चढवून विचारु नये अशी अपेक्षा आहे. उदाहरण द्यायचे झाले तर, ’हिंदू धर्माच्या अध:पाताचे कारण काय?’ असा प्रश्न विचारतानाच त्याचा अध:पात झाला आहे असा निवाडा तुम्ही दिला आहे नि केवळ कारणाबद्दल प्रश्न विचारला आहे. तसे करण्यासही हरकत नाही पण मग तो अध:पात झाला आहे याचे उदाहरण/संदर्भ यासहित स्पष्टीकरण तुम्ही आधी देणे अपेक्षित आहे. आणखी एक उदाहरण म्हणजे ’कम्युनिस्ट माझे पैसे काढून घेऊन गरीबांना का वाटू इच्छितात?’ यातही कम्युनिस्ट तुमचे पैसे काढून घ्यायला बसले आहेत असा निवाडा दिला आहे. या दोन्ही प्रश्नांची निवाडाविरहित रुपे म्हणजे ’हिंदू धर्माचा आज अध:पात झाला आहे काय? असल्यास कारण काय?’ आणि ’कम्युनिस्ट सधन व्यक्तींचे पैसे काढून घेऊन ते गरीबांना वाटणार आहेत का? असल्यास त्यामागची भूमिका काय?’

दुसरे असे की या पोस्टमध्ये प्रश्नांची तुमची उत्तरे देणे अपेक्षित नाही. तसा मोह होणे याचाच अर्थ आपल्या मताला/निवाड्याला आपण केवळ प्रश्नाचे रुप दिले आहे असा आहे. मग हा प्रश्न जिज्ञासेतून नव्हे तर समोरच्यावर टीका करण्याच्या हेतूने आला आहे हे उघड आहे. तेव्हा ते ही शक्य तो टाळावे.
पहिल्या टप्प्यात प्रश्न या मंडळींसाठी जमा करतो आहे.

१. हिंदुत्ववादी:  माझे काही प्रश्न. हिंदुत्ववादी ’हिंदुराष्ट्र या शब्दाचा वापर अनेकदा करताना दिसतात. या हिंदुराष्ट्राची त्यांची व्याख्या नक्की काय आहे? ती धर्मावर आधारित आहे की भौगोलिक आहे? यांच्यातीलच एक गट आपण भूतकाळात जगाचे राजे होतो वा अतिशय श्रेष्ठ होतो, आपल्याकडे सोन्याचा धूर निघत होता (अर्थातच हे ध्वन्यर्थाने घ्यायचे आहे) असे समजणारा आहे. त्यात जगाचे राजे म्हणजे काय, श्रेष्ठतेचे मापदंड कोणते, सोन्याचा धूर निघणे याचा व्यावहारिक अर्थ काय?...

२. कम्युनिस्ट: मार्क्सला ’डिक्टेटरशिप ऑफ द प्रोलटेरिएट’ अपेक्षित आहे असे म्हटले जाते, हे खरे आहे का? खरे असेल तर एकाच वेळी डिक्टेटरशिप (मूठभरांची किंवा एकाची सत्ता) म्हणत असताना दुसरीकडे प्रोलटेरिएट, म्हणजे समाजातील बहुसंख्य व्यक्तींची असे म्हणणे हा विरोधाभास आहे का? साधनसंपत्तीचे समान वाटप म्हणतात कम्युनिस्ट मी अधिक कष्ट केले, मी अधिक लायक असेन तर माझा श्रम-परतावा नि अन्य एखाद्या अनेक पट कमी लायक व्यक्तीचा परतावा एकच ठरवणार का? कम्युनिस्टांना लोकशाही अमान्य आहे असे सांगितले जाते ते खरे आहे का? नसेल तर लोकशाहीचे कोणते प्रारुप अपेक्षित आहे?...

३. भांडवलशाही समर्थक: काही मंडळींशी बोलताना त्यांच्या बोलण्यातून असे जाणवले की यांना ’सरकार’ नावाच्या गोष्टीबद्दल भयंकर तिटकारा आहे. हे सरकारच निव्वळ स्पर्धा व्यवस्थेच्या वेगवान चाकाला ब्रेक लावते असे त्यांचे म्हणणे दिसले. त्या अनुषंगाने काही प्रश्न. भांडवलशाही केवळ अर्थव्यवस्थेचे प्रारुप देते की प्रशासकीय, सामाजिक नि वैयक्तिक बाबतीतही तिचे नीतिनियम आहेत?

४. क्रियाशील समाजसुधारक (कर्ते सुधारक) थोड्याफार संपर्कातून पडलेले काही प्रश्न. क्रियाशील सुधारक हे सर्वसामान्यांसमोर बहुधा प्रतिक्रियावादी म्हणूनच येतात? हे मूल्यमापन खरे आहे की माध्यमांचा योग्य वापर करुन रचनात्मक कार्य सामान्यांपर्यंत न पोचलेल्याने हा ग्रह निर्माण झाला आहे असे तुम्हाला वाटते? एखादा प्रोजेक्ट, एखाद्या उद्योगप्रस्ताव समोर आला की विरोध करत उभे राहणारे विकासविरोधक म्हणून हिणवले जातात, हा समज दूर व्हावा यासाठी काय प्रयत्न केले जातात? भांडवलशाहीचे, कम्युनिझमचे, हिंदुत्ववादी वा धर्माधिष्ठित समाजव्यवस्थेचे स्वत:चे असे प्रारुप (काटेकोर नसले तरी गाईडलाईन्स स्वरुपात) सामान्यांपर्यंत पोचले आहे, असे व्यापक प्रारुप देशपातळीवर उभे करण्यात क्रियाशील सुधारक मागे पडत आहेत का? ’शाश्वत विकास’ अशी एक संज्ञा वापरली जाते, तिला सामान्यांपर्यंत पोचवण्यासाठी काय केले पाहिजे?

या चार खेरीज अन्य गटांबाबत असेच व्हावे अशी तुमची इच्छा असेल तर जरुर सुचवा. यात अद्याप राजकीय ध्रुवांचा समावेश केलेला नाही. त्यांच्याबाबत स्वतंत्रपणे पोस्ट करेन.

जास्तीत जास्त मंडळींना आपल्या शंका, प्रश्न इथे नोंदवता याव्यात म्हणून एरवी फक्त मित्रांपुरते मर्यादित असलेले, प्रतिसाद देण्याचे अधिकार तात्पुरते व्यापक करतो आहे.

पुन्हा आठवण: फक्त प्रश्न हवेत ! उत्तरे नकोत नि आपली मते, आरोपच अवगुंठनात मांडणारे, निवाडेच देणारे प्रश्नही नकोत. खरोखर त्या त्या अधिकारी व्यक्तीकडून आपल्याला जे समजून घेण्याची इच्छा आहे तेवढेच द्यावेत. बाकी गोष्टींसाठी सध्या कुस्त्यांची दंगल चालू आहेच.

ता.क.
मी दिलेली उदाहरणेच कशी माझ्या या दोन नियमांना छेद देतात वगैरे अहमहमिकेने सिद्ध करण्याची इच्छा झाली तर, तुमची इच्छा/प्रवृत्ती जिज्ञासापूर्तीची नव्हे तर समोरच्याचा पाणउतारा करत ’जितं मया’चा शड्डू ठोकणार्‍याची आहे हे गृहित धरा नि ही पोस्ट आपल्यासाठी नाही हे समजून पुढच्या पोस्टवर जा.

ता.क. २: हिंदुत्ववादीच घेतले, ’त्यांना’ घेतले नाही म्हणून कुत्सित फुत्कार टाकत येणार्‍यांना: आमच्याकडे घरच्या मंडळींशी असलेला विसंवाद आधी संपवतात नि मग बाहेरच्यांशी वाद घालायला जायची पद्धत आहे.

शनिवार, २२ डिसेंबर, २०१८

रडिता भेकिता अन्यथा ताडिता

भाजपची दोन सत्तासूत्रे:

१. जाहीर सभेत कॉंग्रेसने काय केले नाही यावर रडणे.
२. संसदेत कोणताही मुद्दा अंगाशी आला की हे कॉंग्रेसनेच केले म्हणून रडणे.

साडेचार वर्षांत बाबा रडेंद्र आणि त्याचे रडकरी यांना मुद्द्याचे याहून वेगळे स्पष्टीकरण, समर्थन देता येऊ नये? अरे बाबांनो, ते चूक करतात (असे गृहित धरु) म्हणून तुम्हाला आणले ना? मग पुन्हा त्यांच्याच नीती राबवायची सक्ती कुणी केली आहे तुम्हाला? सत्ताधारी तुम्ही आहात ना, नका करु अंमलबजावणी. (राफेल करार नाही रद्द करुन नवा केला!) तुम्हाला तो अधिकार आहे ना? सारखं काय रडायचं ते.

बाबा रडेंद्र हे अनेकांना ’आपले’ का वाटतात हे मला हळूहळू ध्यानात येऊ लागले आहे. ते अगदीच ’आपल्यासारखे’ वागतात म्हणून असावे. आपल्या समाजाची जी काही अधोगती होते आहे ती ’अन्य जातींमुळे’ यावर सर्व जातींच्या व्यक्तींचे एकमत होते. तीच बाब धर्माची. वैयक्तिक पातळीवरही मला फारसे दिवे का लावता आले नाहीत तर एकतर माझ्या आईवडिलांनी पुरेसे प्रोत्साहन दिले नाही म्हणून, बाहेरच्या जगातील पार्शालिटी नि भ्रष्टाचार यामुळॆ मी मागे राहिलो/ले म्हणून, समोरच्याने निकोप स्पर्धा टाळून आडमार्गाचा अवलंब केला म्हणून... अशी ’इतरांना’ दोष देणारी असंख्य कारणांची पोतडी आपल्या समाजात तयार आहे. ती एकच पोतडी सर्वजण वापरत असतात. ही मंडळी आपल्या बाबाने ( = देव, धर्म, जात, कर्मकांडे, अध्यात्मिक बाबा, राजकीय बाबा, वैचारिक बाबा यापैकी काहीही) सगळे कसे छान केले आहे/करु शकतो, पण ’ते’ (पक्षी: असुर वा नव्या जमान्यातले देशद्रोही, समाजद्रोही, कम्पिटिटर बाबाचे वैट्टं वैट्टं अनुयायी) नेहमी त्याच्या कामात अडथळा आणतात म्हणून त्याला ते जमत नाही. सगळ्यांनी माझ्या बाबाचे (पुन्हा धर्म, जात, आध्यात्मिक, राजकीय, वैचारिक) निर्विवाद श्रेष्ठत्व मान्य केले की सगळे आलबेल होईल असा त्यांचा दावा असतो. या असल्या रड्या लोकांच्या समाजाला रडेंद्र आपला वाटतो हे ओघाने आलेच.

दुसर्‍या मुद्द्याबाबत माझा वैयक्तिक अनुभव सांगतो. हिंदुत्ववादी, कम्युनिस्ट, भांडवलशाहीचे कट्टर समर्थक असे वेगवेगळ्या प्रकारचे लोक माझे परिचित मित्र आहेत. पैकी बहुसंख्यांच्या दृष्टीने ते ते विचार हे पुन्हा वैचारिक बाबा म्हणूनच समोर येताना दिसतात. हिंदुत्ववाद्यांना विचारा ’हिंदुराष्ट्र म्हणजे काय?’ त्याचे उत्तर बाळबोध असेल. अरे पण तुमचे नेते आज म्हणतात भारतात जन्मलेले सारेच हिंदू आहेत (म्हणजे हे १००% हिंदूराष्ट्र आधीच आहे) तर उद्या म्हणतात ’मुसलमानांचे फार लाड झालेत, हिंदूंनी एकजूट व्हावे.’ म्हणजे एकतर ते हेतुत: वैचारिक गोंधळ माजवतात किंवा ही दोन विधाने परस्पर-विसंगत आहे हे समजण्याची बौद्धिक कुवत त्यांच्यात नाही. त्यावर त्यांचे म्हणणे असते, ’असे बाहेरुन कळणार नाही. आत येऊन बघा.’ थोडक्यात बाहेरच्यांशी आम्हाला नीट संवाद साधता येत नाही. ज्याला आमच्याबद्दल शंका आहेत त्याने स्वत:चा वेळ आमच्यावर खर्च करावा (आम्ही काही वेगळे कष्ट घेणार नाही). त्यानंतरही त्याला शंका उरल्या तर तो अप्रामाणिक आहे, खुल्या मनाचा नाही हा आरोप करायला आम्ही मोकळेच. थोडक्यात आमचे मत डि-फॅक्टो मान्य करा, किंवा स्वत:च वेळ खर्च करा नि नंतर आमचे मत मान्य करा किंवा अप्रामाणिकपणाचा आरोप सहन करा. चित भी मेरी, पट भी मेरी और अंटा मेरे बाप का. बरं या तुमच्या प्रवासात आमचे कष्ट, वेळ, ऊर्जा, किती गुंतली तर शून्य.

दुसरीकडे कम्युनिस्ट वा भांडवलशाहीचे समर्थक तुमच्या प्रश्नांना उत्तरे म्हणून दणादण रेफरेन्सेस तोंडावर फेकतात. याने हे म्हटले आहे, त्याने ते म्हटले आहे. अमुक घडले की तमुक घडते असे कार्यकारणभावाचे गणित ते सांगून तुम्हाला गार करु पाहतात. तुमच्यात थोडी धुगधुगी शिल्लक राहिलीच आणि तुम्ही व्यावहारिक निरीक्षणांच्या आधारे (आम्ही पडलो संख्याशास्त्री; निरीक्षणे, डेटा आमच्या दृष्टीने महत्वाचा) या गणिताला छेद देऊ पाहाल तर ते आणखी नवे संदर्भ तोंडावर फेकतात नि नवे कार्यकारणभाव तुम्हाला अभ्यासावे लागतात. थोडक्यात असे लक्षात येते की त्यांनी त्या त्या विचारांचा अभ्यास केलेला नाही, ते केवळ आहेत तसे आत्मसात केले आहेत.

या तीनही (आणि इतरही) गटांतील बहुसंख्येला संवादामध्ये, चर्चेमध्ये आपलेही काही मुद्दे बाधित होऊ शकतात हे मान्य करण्याची तयारी नसते. आपण इतक्या महान विचाराचे पाईक आहोत की संवाद हा केवळ समोरच्याचे प्रबोधन आणि उन्नयन यापुरताच असणार आहे यावर त्यांची ठाम समजूत असते. याचे एक कारण त्यांनी त्यावर स्वत:चा असा विचार फारसा केलेला नसतो, आपल्याही विचारांत कुठेतरी पंगुत्व असते हे त्यांच्या ध्यानात येत नाही. आपला विचार चिरेबंद, निर्दोष आहे यावरही त्यांची श्रद्धा असते..

बाबा रडेंद्र असोत, त्यांचे रडकरी असोत, हिंदुत्ववादी असोत, कम्युनिस्ट असोत, की भांडवलशाहीचे समर्थक; त्यांची बंदूक नेहमी पूर्वसुरींच्या खांद्यावर का असते? जर तुम्हाला पटले आहे की एखादी गोष्ट योग्य आहे किंवा अयोग्य आहे तर ती तशी का हे तुमचे तुम्हाला का सांगता येऊ नये. ’अमक्याने सांगितले आहे म्हणून...’ किंवा ’ते अमक्याने केले म्हणून...’ असे समर्थन का द्यावे लागते. पूर्वसुरींचे संदर्भ देणे वा श्रेय देणे योग्यच आहे पण तो तुमचा निव्वळ आधार असू शकत नाही. तुमच्या विधानाची, मूल्यमापनाची, कृतीची जबाबदारी तुम्हाला घ्यावीच लागते.

’जाव पहले उस आदमी से साईन लेके आव...’ हे विधान जबाबदारी नाकारण्याचे, नाकर्तेपणाचे लक्षण असते आणि अशा समस्तांना आम्ही दुरूनच नमस्कार करत असतो.

आम्ही कोणत्याही तत्वज्ञानाचा, विचारांचा सांगोपांग अभ्यास केलेला नाही की कुठल्या विचाराचा झेंडा खांद्यावर घेतलेला नाही. प्रत्येक विचारव्यूहाच्या झेलेकर्‍यांसाठी आमच्याकडे प्रश्नच आहेत. कारण अजून आम्ही त्यांच्यासारखे व्युत्पन्न, इतर जगाला मार्गदर्शन करण्याइतके प्रगल्भ झालेलो नाही. त्यामुळे या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे आम्हाला आवश्यक वाटते. पण पंचाईत ही की ही बहुसंख्य मंडळी आपापली पोथी समोर ठेवून ’यात सगळी उत्तरे आहेत.’ असे सांगतात. असे सांगणे हा त्यांच्या त्यांच्या श्रद्धेचा भाग आहे. आमचे प्रश्न संपवायचे असतील तर आम्हालाही त्यांच्याप्रमाणे श्रद्धाळू व्हावे लागेल असे त्यांचे सांगणे असते. जे अजून तरी आम्हाला पटलेले नाही.

तयार उत्तरे स्वीकारण्याइतका आळशीपणा आमच्या अंगी कधीच न येवो अशी आमची इच्छा आहे.