’वेचित चाललो...’ वर नवीन:   

हासून ते पाहाणे       भविष्यवाणी       वेचताना... : तुझे आहे तुजपाशी       स्थितप्रज्ञस्य का भाषा       लोकशाहीच्या नावानं चांगभलं       वर्षान्त विशेष: सण आले जुळुनि... (उत्तरार्ध)       वर्षान्त विशेष: सण आले जुळुनि... (पूर्वार्ध)       स्वातंत्र्यदिनाची वेचणी : देशासाठी चार गीते       द मेड ते पोस्टमेन इन द माऊंटन्स... व्हाया प्रदक्षिणा, राशोमोन, ब्रॉडचर्च       अमरत्वाची आस नि चिरंजीवित्वाचा फास       ’बोर्डचाट्या’च्या शोधात       स्त्री-सबलतेचा जाहीरनामा       तडा       वेचताना... : जैत रे जैत       द्विधा       माशा मासा खाई       पुन्हा लांडगा...       वेचताना... : लांडगा       वेचताना... : लांडगा आला रेऽ आला       वृकमंगल सावधाऽन      

सोमवार, १९ डिसेंबर, २०१६

चलनमुक्त समाज आणि इतिहास (सहलेखक: अ‍ॅड. राज कुलकर्णी)



चलनातून पाचशे नि हजार रुपयांच्या जुन्या नोटा बाद करत 'कॅशलेस' अर्थव्यवस्था हे आपले अंतिम उद्दिष्ट असल्याचे पंतप्रधान मोदी यांनी नुकतेच जाहीर केले आहे. अशा प्रकारच्या व्यवस्थेचे नागरिकांच्या अर्थव्यवहारावर होऊ शकणार्‍या संभाव्य परिणामांबाबत चर्चाही सुरू झाल्या आहेत. परंतु अशा प्रकारची व्यवस्था सामाजिक पातळीवर काही बदल घडवू शकेल का हे पाहणेही आवश्यक ठरेल. हा मुद्दा उपस्थित करण्याला ऐतिहासिक आधार आहेत आणि इथे त्यातील एका पैलूचा वेध घेण्याचा प्रयत्न आहे.

जगभरात मानवी संस्कृती जसजशी विकसीत होवू लागली तसतशी अन्न, वस्त्र आणि निवारा या मूलभूत गरजांपलिकडे माणसाच्या गरजांची संख्या वाढू लागली. आपल्या गरजेच्या सर्वच वस्तू आपापल्या निर्माण करण्याऐवजी एकेका उत्पादनाची जबाबदारी एका व्यक्तीला वा समूहाला देऊन त्या वस्तूंची गरजेनुसार देवाणघेवाण करण्याचा मार्ग स्वीकारण्यात आला. एकच व्यक्ती वा समूह एकाच प्रकारचे उत्पादन वारंवार घेत राहिल्याने उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारली आणि उत्पादनासाठी आवश्यक कालावधी कमी होत गेला. अशा तर्‍हेने सुरु झालेला वस्तू-विनिमय हाच सहजीवनाचा आधार बनला. प्राचीन काळापासून सुरु झालेली वस्तू-विनिमयाची ही पध्दत भारतात अगदी विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत चालू होती.

भारताचे ग्रामीण अर्थकारण संपूर्णपणे या वस्तू-विनिमय पद्धतीवर आधारलेले होते. गावात दैनंदिन व्यवहारासाठी उपयुक्त असणारया विविध वस्तू बनविण्याचे काम हे बलुतेदारी व्यवस्थेनुसार ठरलेले असे. या बलुतेदारांना दोन्ही हंगामानंतर वर्षभराचे बलुते देवून त्याच्याकडून वर्षभराची सेवा पुरवली जात असे. हळूहळू विशिष्ट वस्तूचे उत्पादन हा त्या त्या गटांचा पारंपरिक, वंशपरंपरागत व्यवसाय बनला. यालाच आपण बलुतेदारी पध्दत म्हणतो. या बलुतेदारीला सामाजिक चौकटीत घट्ट बसवत जातीव्यवस्थेचा जन्म झाला. त्रिं. ना. आत्रे यांच्या गावगाडा या ग्रामीण अर्थकारण आणि प्रशासनाची सखोल माहिती देणाऱ्या ग्रंथात बलुतेदारी पद्धतीचे कार्यान्वयन कशा पद्धतीने चालत असे याचे खूप विस्ताराने वर्णन केले आहे.

जगातील सर्वच प्राचीन संस्कृतीतील अर्थकारण हे मुळात शेतीवर आधारित असल्यामुळे वस्तू-विनिमयात प्रमुख वस्तू म्हणजे शेतमाल आणि पाळीव जनावरे यांचा समावेश होत असे. निव्वळ देवाण-घेवाणी पलिकडचे व्यवहारदेखील वस्तूंच्या स्वरूपात पुरे केले जात. अगदी दान किंवा दंड यासारख्या एकतर्फी क्रियांची पूर्ती देखील वस्तू-स्वरूपात केली जात असे. रामायण, महाभारत या सारख्या ग्रंथात द्रव्यदान आणि द्रव्यदंड यांचा उल्लेख येतो तो मुळात वस्तू स्वरूपातील दान आणि दंड या अर्थाचाच आहे. अमुक व्यक्तीला १०० गाई देण्याचा दंड ठोठावण्यात आला किंवा अमुक ब्राह्मणाला १०० गाई दान दिल्या, असे उल्लेख पुराणात देखील आहेत.

पुढे विनिमय-व्यवहाराची व्याप्ती वाढल्यावरही व्यवहारात आवश्यक वस्तू खरेदी करताना देखील दुकानदाराला धान्य देवून खरेदी केल्या जात असत. आठवडी बाजाराच्या दिवशी ‘फडी’वर धान्य घालून, थोडेफार पैसे घेतले जात असत आणि त्या पैशातून त्याच बाजारात विविध वस्तूंची खरेदी केली जात असे. म्हणजे आठवडी बाजारात धान्य घेवून गेलेला व्यक्ती येताना पुन्हा वस्तू घेवून येत असे.

विकासाच्या प्रक्रियेत समाज जीवन बदलले तशा गरजा बदलल्या, वाढल्या आणि परिणामी विनिमयातील वस्तूंची संख्या वाढत गेली. या संख्यात्मक वाढीमुळे वस्तू-विनिमय व्यवहारात खूप अडचणीचा होवून बसला. सर्वच वस्तूंना एकाच मापाने मोजता यावे यासाठी चलनाचा शोध लागला. माणिक, मोती, शंख, शिंपले, कवडी यांचा वापर चलन म्हणून केला जावू लागला. पुढे या वस्तूंची उपलब्धता आणि टिकाऊ पणा या दोन गोष्टींबाबत येणार्‍या अडचणींमुळे पर्यायाचा शोध सुरु झाला आणि धातूंची नाणी तयार करण्यात आली. चलनाचा वापर सुरु झाल्यानंतरही अनेक कारणांनी वस्तू-विनिमया ची पद्धत सुरूच राहिली. चलन अत्यल्प प्रमाणात आणि समाजातील ठराविक लोकांपुरतेच मर्यादित होते.

प्राचीन भारतात मौर्य काळापासून सर्वसामान्य लोकांनी चलन मोठ्या प्रमाणावर वापरण्यास सुरुवात झाली आणि हाच तो कालखंड होता ज्या काळात वर्णाश्रम व्यवस्थेवर आघात करून जन्मजात श्रेष्ठत्वाला विरोध करणारे जैन आणि बौद्ध या सारखे धर्मसंप्रदाय समाजात स्थिरावले होते. पुढील कालखंडात सातवाहन, गुप्त, कुशाण, शक आदी राजवटींच्या काळात व्यापार उदीम वाढीस लागला आणि चलन-विनिमय व्यवस्था मोठ्या प्रमाणात प्रचलित झाली. वस्तू-विनिमय कमी झाला. उत्पादने आणि सेवा यांचा मोबदला चलनाच्या स्वरुपात दिला जावू लागल्यामुळे जन्मदत्त रोजगाराखेरीज अन्य रोजगार स्वीकारणे शक्य होऊ लागले. यातून जन्मदत्त रोजगाराशी बांधून घातलेल्या जातीव्यवस्थेवर आघात होण्यास सुरुवात झाली

चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेत कृषी, गोरक्ष आणि वाणिज्य ही तिन्ही कामे वैश्य वर्णीयांची होती आणि बदललेल्या आर्थिक सामाजिक परिस्थितीत संपत्ती मिळवण्याची हीच प्रमुख साधने होती. चलन पद्धतीत झालेल्या क्रांतीमुळे आणि वाढलेल्या व्यापारामुळे प्राचीन भारतातील सर्व समाज वैश्य वर्णीय यांची कामे करू लागला ! याचा फायदा शूद्र समाजाला देखील झाला, कारण बदललेल्या अर्थकारणात मनुष्यबळाची प्रचंड मोठी आवश्यकता होती. व्यापारासाठी आवश्यक त्या उत्पादनाच्या वेगात आणि मोठ्या प्रमाणावर निर्मितीसाठी कामगारांच्या श्रेणी निर्माण झाली असल्याचा संदर्भ ए .एस. अळतेकर यांनी त्यांच्या ‘स्टेट अँड गव्हर्नेंट इन एन्शन्ट इंडिया’’ या ग्रंथात नमूद केले आहे. असे असले तरी व्यवस्थेच्या ठेकेदारांनी ताबडतोब 'शूद्रांना धनसंचयाचा अधिकार नसल्याचा' नियम घालून देऊन चलनाने शूद्रांसाठी उघडलेली दारे पुन्हा बंद करून टाकली.

प्राचीन भारतीय इतिहासातील व्यापारी संस्कृतीचा हा उर्जित काळ सहाव्या-सातव्या शतकापर्यंतच राहिला. हर्षवर्धन हा शेवटचा मोठा सम्राट; त्यानंतर एकही मोठे आणि स्थैर्य असणारे साम्राज्य निर्माण झाले नाही. व्यापाराला राजाश्रय देणारी राजघराणी संपुष्टात आल्यामुळे व्यापार उध्वस्त झाला आणि परिणामी चलन व्यवस्था अविश्वासार्ह ठरत पुन्हा वस्तु-विनिमयाला सुरुवात झाली. ज्याचा परिणाम पुन्हा जातीव्यवस्था बळकट होण्यामध्ये झाल्याचे दिसून येते. सहाव्या आणि सातव्या शतकात या देशात काय घडले असेल तर केवळ तत्त्वचिंतकांच्या चर्चा आणि वेदांत, द्वैती, अद्वैती यांच्यातील मतमतांतराचे खंडन आणि मंडन ! याच पार्श्वभूमीवर आदि शंकराचार्यांनी सनातन वैदिक वर्णाश्रमधर्माची पुनर्मांडणी केली, ज्यातून पुन्हा श्रौतस्मार्त परंपरातून वर्णव्यवस्था बळकट झाली.

ती नष्ट होण्याची सुरूवात कांही प्रमाणात शिवाजी महाराजांच्या आणि त्यानंतर ब्रिटीशांच्या काळात सुरु झाली! ब्रिटिशांनी भारतीय चलन व्यवस्थेचे एकीकरण करून त्यात एकरूपता आणली आणि सेवेचा मोबदला रोख स्वरुपात दिला जाऊ लागला.पूर्वीच्या व्यवस्थेत धनसंचयाचा अधिकारच नाकारल्या गेलेल्या शूद्र समाजाला या चलनाच्या माध्यमातून धनसंचय करणे शक्य होऊ लागले. समाजातील उपेक्षित असणारा दलित समाज ब्रिटीशांच्या काळात मोठ्या प्रमाणात ब्रिटीशांच्या सैन्यात भारती झाला आणि त्यातून मिळणाऱ्या रोख रकमेच्या स्वरूपातील वेतनामुळे त्याचे सामाजिक परावलंबित्व संपुष्टात आले. जातीव्यवस्थेला व्यवस्थेला पुन्हा एकवार हादरे बसू लागले. डॉ. आंबेडकरांनी दलित समाजाच्या उद्धारासाठी गावकी सोडण्याचा धरलेला आग्रह धरण्याचे कारण 'ग्रामीण अर्थकारण हे पूर्णतः जाती व्यवस्थेवर आधारलेले होते' हेच होते. बलुतेदारीची ही पद्धत देशात अगदी १९७२ च्या दुष्काळापर्यंत अस्तित्वात होती, दुष्काळाच्या काळात ग्रामीण भागातील दलित समाजाचे मोठ्या प्रमाणावर शहराकडे स्थलांतर झाले आणि ही व्यवस्था नंतर मोडकळीस येत गेली.

आज नव्याने उभ्या राहू पाहात असलेल्या कॅशलेस व्यवस्थेने पूर्वी अस्तित्वात असलेल्या व्यवस्थेच्या अशा अनुषंगांचा विचार अवश्य करायला हवा. त्या व्यवस्थेतून एक शोषणप्रधान सामाजिक चौकट तयार झाली होती, आजच्या व्यवस्थेने वेगळ्या स्वरूपात अशीच एखादी सामाजिक व्यवस्था निर्माण करू नये याचे भान आपण सार्‍यांनी राखायला हवे आहे. अर्थात पुन्हा ऐतिहासिक बलुतेदारी पद्धत येईल असा याचा अर्थ नाही. कारण आज इंटरनेट्च्या जमान्यात संकल्पना पातळीवर चलन अस्तित्वात राहून पूर्वी 'कागदोपत्री' म्हणत तसे व्यवहार होऊ शकतातच. जोवर व्यवस्था मजबूत आहे तोवर चलन धातूचे आहे, चामड्याचे आहे की व्हर्चुअल याला फार महत्त्व नसते. ती व्यवस्था त्या चलनाला जामीन असते. परंतु एकामागून एक तुघलकी निर्णय घेतल्याने जर व्यवस्थाच डळमळीत झाली तर मात्र प्रगतीचे काटे उलट दिशेने फिरू शकतात. हे होऊ नये याची काळजी आपण सर्वांनीच घ्यायला हवी.

- डॉ. मंदार काळे
  अ‍ॅड.राज कुलकर्णी

----

(पूर्वप्रसिद्धी: हा लेख १९ डिसेंबर २०१६ रोजी ’अक्षरनामा’ या पोर्टलवर निश्चलनीकरणाचा निर्णय तुघलकी ठरू नये इतकंच! या शीर्षकाखाली प्रसिद्ध झाला.)

गुरुवार, ८ डिसेंबर, २०१६

भक्ताचे अभंग

बोलाचीच कढी नि बोलाचाच भात
खाऊनिया भोळा, भक्त झाला

आमदारा टॅब, खासदारा लॅप्टॉप
जन्तेसी वायफाय, देतो म्हणे

दुनिवेत डंका, वाजे म्हणे फार
'टाईम' मात्र खोटा, निराशला

इथे बुलेट ट्रेन, तिथे पंधरा लाख
घरातील खाली, गंगाजळी

सडे भाजीपाला, रडे कास्तगार
पन्नास दिस थांब, गोदो म्हणे

हा, तो, देशद्रोही, बघवेना प्रगती
जावे पाकिस्तानी, म्हणतसे भक्त

उभा हा रांगेत, वेळ झाला फार
तरी लागे 'गार', भक्त म्हणे

हा तुझा दास, आलासे चरणी
घ्यावे भक्तगणा, उद्धरुनी

- भक्त चरणदास

रविवार, ४ डिसेंबर, २०१६

सर्वेक्षणांचे गौडबंगाल

 (सर्वेंचे वास्तव अगदी सोप्या शब्दात.)

वृत्तपत्रे, चॅनेल्स, इन्टरनेट पोर्टल्स यांच्यामार्फत अनेक सर्वे घेण्यात येतात. उदा. सलमान खान दोषी आहे असे तुम्हाला वाटते का?' किंवा 'अमीर खान असहिष्णुतेबद्दल जे म्हणाला त्याच्याशी तुम्ही सहमत आहात का?' वगैरे. त्याचे निकालही लगेच लाईव दिसत असल्याने आपले मत बहुसंख्येबरोबर गेले किंवा नाही हे ही लगेच तपासता येते. आणि बहुसंख्या आपल्या बाजूला आहे म्हटले की आपण बरोबर असल्याचा समज होऊन आपण समाधान मानून घेतो. एकुणात असे सर्वे लाखोंच्या संख्येने, चोवीस तास, वर्षभर चालूच असतात. अधूनमधून कुण्या संशोधन संस्थेच्या हवाल्याने एखादा प्रचलित समज साफ खोटा असल्याची बातमी येते. हे सर्वे कोण नि कसे करते, त्यांची विश्वासार्हता किती याबाबत आपण संपूर्णपणे अनभिज्ञ असतो. निकाल सोयीचा असला की आपण विश्वास ठेवतो, नसला तर हा बकवास आहे असे म्हणून मोकळे होतो. खरंतर असे अभ्यास करण्याचा आराखडा करण्यासाठी संख्याशास्त्रात अनेक नियम, मूल्यमापन पद्धती, दृष्टीकोन दिलेले आहेत. कोणत्या परिस्थितीत कोणता अप्रोच वापरावा याचे आडाखे देखील. तेव्हा हो का नाही सांगा नि निकाल लावा इतके सोपे ते असत नाही.

सामान्यपणे असे सर्वे हे बहुपर्यायी प्रश्न असतात. त्या पर्यायांत अनेकदा सर्व शक्यता - विशेषतः सर्वे करण्याच्या हेतूच्या विरोधात जाणार्या - अंतर्भूत केलेल्याच नसतात. उदाहरणाच्या सोयीसाठी एकच प्रश्न नि पर्याय घेऊन पाहू या. हे उदाहरण अर्थातच सोपे नि सहज समजण्याजोगे घेतले आहे. व्यवहारात अशा विसंगती सहज दिसून येत नाहीत.

प्रश्नः   'आपल्या देशाऐवजी अन्य देशात स्थलांतर करण्याची वेळ आली तर जगातील कोणत्या देशात राहणे पसंत कराल?'
पर्याय निवडा: १. पाकिस्तान २. चीन ३. सीरिया आणि ४. बुर्किना फासो.

उत्तरासाठी दिलेले पर्याय पाहिले तर यात अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने, युरप, ऑस्ट्रेलिया वगैरे जगातील जवळजवळ सर्वच लोकांचे स्थलांतरासाठी प्राधान्य असणारे देश वगळलेले आहेत. तेव्हा या सर्वेवरून 'जागतिक' निष्कर्ष काढणेच चुकीचे आहे. आणि तरीही या सर्वेचा निष्कर्ष लिहीताना 'भारतीय लोक स्थलांतरासाठी बुर्किना फासो या देशाला सर्वाधिक पसंती देतात!' असा लिहिला जाईल.

एका मराठी वृत्तपत्राने मध्यंतरी धक्कादायक हेडलाईन असलेली बातमी छापलेली होती. 'देशातील ३२% मुस्लिम तुरुंगात!' डोके ठिकाणावर असलेल्या कुणालाही हे शक्य नाही हे समजायला हरकत नव्हती. आतील मजकूर पाहता 'देशातील तुरुंगातील कैद्यांमधे ३२% मुस्लिम कैदी आहेत.' असा निष्कर्ष दिसला. दुर्दैवाने हे दोन्ही एकच समजणे हा अडाणीपणा फारसा दुर्मिळ नाह. असाच अपलाप सर्वेच्या निष्कर्षांबाबतही होताना दिसतो. अनेकदा विचारलेला प्रश्न नि काढलेला निष्कर्ष यात परस्परसंबंधच नसतो.

पुन्हा एक उदाहरण घेऊ.  समजा आमचा पुण्याबाहेरचा कुणी  मित्र ठरवतो की किती पुणेकरांना श्रीखंड आवडते हे ठरवू या. मग तो प्रश्न काढतो  'पुणेकरांना श्रीखंड का आवडते?' आणि पर्याय देतो १. त्याचा रंग भगवेपणाकडे झुकलेला असतो म्हणून, २. त्यात आंबट-गोडाचे सुरेख मिश्रण असते म्हणून, ३. दह्यापासून घरच्याघरी बनवता येते म्हणून ४. नागपूरकरांना आवडते म्हणून.

आता  समजा २. या पर्यायाच्या बाजूने ७०% मते पडली तर निष्कर्ष लिहिला जाईल '७०% पुणेकरांना श्रीखंड आवडते कारण त्यात आंबट-गोडाचे सुरेख मिश्रण असते'. पण आकडेवारी देताना मुळातच पंचाईत झाली आहे. ७०% पुणेकरांना श्रीखंड आवडते असे नव्हे तर ज्या पुणेकरांना श्रीखंड आवडते (त्यातील ज्यांनी या प्रश्नाला उत्तर दिले त्यापैकी) ७०% पुणेकरांना श्रीखंड आवडते कारण त्यात आंबट-गोडाचे सुरेख मिश्रण असते' असा आहे. ती टक्केवारी पुणेकरांची नव्हे तर कारणाची आहे.  थोडक्यात सांगायचे तर किती टक्के पुणेकरांना श्रीखंड आवडते या प्रश्नाचे उत्तर या सर्वेने मिळणारच नसते.

इतकेच नव्हे तर या सर्वेची विश्वासार्हता मर्यादित असते, कारण इथे प्रश्नकर्ता रँडमायजेशनचे सारे नियम पायदळी तुडवत असतो नि येईल त्या उत्तरांना सामील करून घेत असतो. यातून ज्या गटासाठी निष्कर्ष काढला जातो आहे त्या गटातील सर्व उपगटांना आवश्यक ते प्रातिनिधित्व मिळाले आहे किंवा नाही याची कोणतीही तमा या सर्वेमधे बाळगलेली नसते.

पुन्हा एकदा पहिले उदाहरण घेऊ. हा सर्वे समजा एखाद्या न्यूज पोर्टलने चालवला तर संपूर्ण भारतीय समाजाचा अतिशय लहान गट या प्रश्नाचे उत्तर देणार असतो. १. ज्या भाषेत (उदा. इंग्रजी) प्रश्न आहे ती भाषा वाचू शकणारा, २. इंटरनेट उपलब्ध असणारा, ३.  तो प्रश्न लाईव असेल त्या काळात त्या पोर्टलला भेट देणारा, ४. आपण त्या प्रश्नाचे उत्तर द्यायला हवे इतपत तो प्रश्न महत्त्वाचा मानणारा इ. इ. अनेक शक्यतांनी हा गट लहान होत जातो. आता यातून निघालेला  निष्कर्ष हा खरंतर या लहानशा गटाच्या प्रतिसादातून निघालेला असतो. तो देशातील सर्व नागरिकांचा 'प्रातिनिधिक' निष्कर्ष आहे याची कोणतीही खात्री देता येत नाही. एखाद्या गटाच्या प्रतिसादातून काढलेला निष्कर्ष हा मोठ्या गटाचा 'प्रातिनिधिक' असावा यासाठी अनेक संख्याशास्त्रीय नियम, चौकटी उपलब्ध आहेत. त्यांच्या आधारे काढलेला निष्कर्षच प्रातिनिधिक मानता येतो, आपल्याला सोयीच्याच लोकांच्या प्रतिक्रिया द्या नि त्या सर्वांच्या प्रातिनिधिक आहेत असा दावा करता येत नसतो. वरील सर्वेचा निष्कर्ष देताना 'भारतीय जनता' असा शब्दप्रयोग करून -अज्ञानातून वा हेतुतः - केला जाईल. आणि मग हा सर्वे एखादी पीआर संस्था बुर्किना फासोच्या पर्यटन विभागाला विकू शकेल, जेणेकरून ते हा सर्वे वापरून भारतीय पर्यटकांना भुलवू शकतील.

अनेकदा प्रश्नातच उत्तर अधोरेखित करून या सर्वेचा निकाल लावलेला असतो किंवा अनेकदा हे दिलेले पर्याय हे  मोठ्या  रेघेशेजारील छोटी रेघ स्वरूपाचे असतात, ज्यातून उत्तर देणारा शेवटी आपल्याला हवा तोच पर्याय निवडेल याची खातरजमा करून घेतली जाते. पहिले उदाहरण पाहिले तर जगाच्या नकाशावर बुर्किना फासो हा देश कुठे आहे हे माहीत नसतानाही भारतीय लोक त्याची निवड करतील. इथे असंख्य पर्याय मुळातूनच दिलेले नसल्याने हा निष्कर्ष साफ चूक तर आहेच पण त्याच  बरोबर अन्य पर्याय असे दिले आहेत की सर्वे ज्या व्यक्तिंसाठी घेतला आहे त्यांची मानसिकता विचारात घेता पर्याय ४ हाच बहुसंख्येला निवडावा लागेल.

डिजिटल जगात तर हे सर्वे त्यात हितसंबंध गुंतलेल्यांकडून सरळसरळ हायजॅक केले जातात. मोठया संख्येने एका बाजूचे लोक मतदान करून हवा त्या निष्कर्षाकडे तो वळवून घेतात. त्यासाठी वॉट्सअॅप, ट्विट, फेसबुकसारखी अन्य सोशल माध्यमे यातून त्याबाबत आवाहन करून आपल्या बाजूच्या लोकांना उत्तरे लिहिण्याचे आवाहन केले जाते. थोडक्यात असा अनियंत्रित सर्वे हायजॅक करणे सोपे असते.

वरील सर्व प्रकार विकली गेलेली चॅनेल्स सफाईदारपणे राबवताना दिसतात. इथे प्रश्नांतर भावनिकतेचा, अस्मितेचा वगैरे मुलामा चढवला की प्रश्नांची हवी ती उत्तरे मिळवता येतात, ती प्रातिनिधिक मुळीच असत नाहीत. अशी आणखी बरीच कारणे, उदाहरणे देऊ शकेन. पण तूर्त थांबू

सर्वे राबवण्याचे तंत्र कितीही प्रगत असले तरी त्याचे यश आणि विश्वासार्हता हे तो राबवणार्याच्या बौद्धिक कुवतीवर आणि प्रामाणिकपणावर अवलंबून असते. आज सोशल मीडियातून, तथाकथित न्यूज पोर्टल्सवरून आणि वॉट्सअॅपसारख्या पीअर-शेअर माध्यमांतून मिळणार्‍या माहितीची विश्वासार्हता जशी रसातळाला गेली आहे, तसेच या सर्वेंचेही असते. फेसबुकवर 'तुम्ही मागच्या जन्मी कोण होतात?' किंवा 'महाभारतातला कोणते पात्र तुमच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसते?' वगैरे प्रश्नांची उत्तरे आपण फुटकळ चाचणी घेऊन मिळवतो तसेच हे सर्वे. फरक इतकाच की ती केवळ गंमत आहे हे आपल्याला ठाऊक असते तर सर्वेंचे निकाल घेऊन आपण एकमेकांशी भांडत वेळ नि ऊर्जा व्यर्थ वाया घालवत बसतो. पण एक नक्की, असले सर्वे घेणे (खरंतर एका प्रश्नाला 'सर्वे' म्हणणं म्हणजे हत्तीच्या शेपटीच्या बुडख्याच्य केसाला हत्ती समजण्यासारखे आहे.) आपल्याला काहीतरी समजल्याचा आभास निर्माण करतात, सोयीचा निष्कर्ष काढून 'आपणच बरोबर असल्याचे' समाधान मिळवण्यास सोयीचे ठरतात. बहुतेकांना ते पुरेसे असते. हजारो वर्षांनंतरही जगातील विपन्नता सरत नाही, तरीही कुणी दृश्य/अदृश्य जादूगार येऊन एका झटक्यात ती दूर करेल यावरचा माणसांना विश्वास ढळत नसतो ना अगदी तसेच.

-oOo-

(पूर्वप्रसिद्धी: 'दिव्य मराठी - रसिक पुरवणी, दिनांक ४ डिसेंबर २०१६)

शनिवार, ३ डिसेंबर, २०१६

दक्षिणायन अनुभवताना

(मडगांव, गोवा इथे नुकत्याच पार पडलेल्या 'दक्षिणायन' अधिवेशनाला माझ्यासह काही मित्र हजर होते. त्यासंबंधी 'आंदोलन' मासिकासाठी लिहिलेला हा लहानसा वृत्तांत.)

गेल्या तीन-साडेतीन वर्षांत विवेकवादाच्या, पुरोगामित्वाच्या तीन अध्वर्यूंची हत्या झाली आणि भारतातील सामाजिक परिस्थिती ढवळून निघाली. परंपरेचा उद्घोष करत, शत्रूलक्ष्यी मांडणी करत अनेक गटांचा सामाजिक राजकीय क्षेत्रात नंगा नाच सुरू झाला. एफटीआयआयसारख्या संस्थांपासून मंत्रिमंडळापर्यंत सर्वत्र सुमारांची सद्दी सुरू झाली नि या उन्मादी गटांना बळ मिळत गेले. आम्ही सांगू तेच बोला, आमच्या विरोधात जाईल असे बोलू नका अन्यथा तुमचा 'दाभोलकर करू' किंवा 'कलबुर्गी करू' अशा उघड धमक्या सुरू झाल्या. विचारांचा लढा लढणारे पुरोगामी या हिंसक मार्‍यापुढे काहीसे हतबुद्ध झाल्यासारखे भासले. जरी नेते सावरले तरी कार्यकर्त्यांमधे भीतीचे, हताशेचे वातावरण पसरू लागले. उजेडापेक्षा काळोख मोठा होत आहे अशी भावना त्यांच्यात रुजू लागली. अशा वेळी पुरोगामी विचारवंत, साहित्यिक, कलाकार, पत्रकार यांना सोबत घेऊन सर्वसामान्य कार्यकर्त्यांना 'रणात झुंजणारे आहेत अजून काही' सांगण्यासाठी डॉ. गणेश देवी यांच्या प्रेरणेने 'दक्षिणायन' यात्रेची सुरुवात झाली.

या यात्रेचे दुसरे पर्व १८ ते २० डिसेंबर रोजी गोव्यातील मडगांव इथे पार पडले. महाराष्ट्रातून रावसाहेब कसबे, तारा भवाळकर, विद्या बाळ, निखिल वागळे, राजदीप सरदेसाई, सागरिका घोष, वसंत आबाजी डहाके, प्रभा गणोरकर, अभय कांता, प्रवीण बांदेकर आदी मान्यवरांनी हजेरी लावली तर गोव्यातून संयोजक श्री दत्ता नायक, क्लॉड अल्वारेस आदी मान्यवर उपस्थित होते. या परिषेदमध्ये प्रामुख्याने महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, आंध्रप्रदेश, गुजरात, जम्मू - काश्मिर, पंजाब, बंगाल, दिल्ली राज्यांमधील विचारवंत, कलाकार, साहित्यिक, विद्यार्थी, नागरिक आणि कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. यात्रेची सुरुवात रविंद्र भवन येथून निघालेल्या मूक मोर्चाने झाली ज्याचे नेतृत्व श्री. हमीद दाभोलकर, श्रीमती मेघा पानसरे आणि डॉ. कलबुर्गी यांचे पुतणे श्री. श्रीविजय कलबुर्गी यांनी केले. तिची सांगता डॉ. लोहिया मैदानावर होऊन तिथे जाहीर सभा होऊन 'सनातन'चा गोवा अशी चुकीची होऊ घातलेली ओळख पुसून टाकण्याचा निर्धार व्यक्त करण्यात आला.

दुसर्‍या दिवशी प्रत्यक्ष कार्यक्रम हे चार समांतर सत्रांतून आयोजित करण्यात आले होते. पहिल्याच सत्रात 'देशातील विचारवंत पराभूत आहेत का?' या विषयावर परिसंवाद झाला. यात व्हिक्टर फरेरो, पीटर डिसूझा, रहमत तेरेकेरे आदींनी भाग घेतला. अलीकडे 'पुरोगामी आत्मपरीक्षण करत नाहीत' असा घरबसल्या आरोप करणार्‍यांनी या परिसंवादाला हजेरी लावली असती तर - कदाचित- त्यांचे मत बदलले असते का? असा विचार मनात येऊन गेला. याशिवाय याच सत्रात 'देशभक्ती, राष्ट्रवाद आणि मानववाद', सांप्रदायिकते विरोधातील संघर्ष, विकास आणि पर्यावरण यांच्यातील संघर्ष, काश्मिरमधील परिस्थिती, माध्यम स्वातंत्र्य आणि लोकशाही, सेन्सॉरशिप, अंधश्रद्धा आणि विवेक हे विषय केंद्रस्थानी ठेवून विचारांची देवाणघेवाण करण्यात आली. यात विशेष उल्लेख करावा लागेल तो गुजरातमधे दलितांसाठी जमीन सुधारणा कार्यक्रमाला वाहून घेतलेल्या मार्टिन मक्वान यांचा. वाजतगाजत आलेल्या नि विकासाचे रम्य स्वप्न मध्यमवर्गीय नि उच्च-मध्यमवर्गीयांसमोर ठेवून त्यांचा बुद्धिभेद करणारे हत्यार म्हणून समोर आलेल्या 'गुजरात मॉडेल'ची दुसरी बाजू त्यांनी उलगडून दाखवली. सामाजिक, आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्यांच्या शोषणावर उभे असलेल्या या धोकादायक मॉडेलशी आपण पुरेशा गांभीर्याने लढत नाही' अशी खंत व्यक्त केली आणि 'आपण जर मानवतेसाठी लढत असू तर संख्येने आपण इतके कमी का आहोत?' असा प्रश्न समोर ठेवून समोरच्या प्रतिनिधींना अंतर्मुख केले.

अमोल पालेकर, आनंद पटवर्धन आणि संभाजी भगत यांनी कलाकारांचे प्रतिनिधी म्हणून मांडलेल्या भूमिका महत्त्वाच्या ठरल्या. आपण सर्व पुरोगामी, विवेकवादी लोक कायदा आणि संविधानाला बांधिल असल्यामुळं कलेची अभिव्यक्ती जपण्याची लढाई ही पूर्णपणे संविधानिक असल्याचं मत अमोल पालेकर यांनी व्यक्त केलं. बहुभाषिक कविसंमेलनातून कवींनी आपले विचार मांडले तर संभाजी भगत यांनी विद्रोही जलशाच्या माध्यमातून प्रतिनिधींशी संवाद साधला. प्रतिगामी शक्तींना उघडे पाडणारी आणि म्हणून त्यांच्या डोळ्यात सतत सलणारी 'जयभीम कॉम्रेड' ही आनंद पटवर्धन यांची फिल्मही सादर करण्यात आली. त्यावर श्री. पटवर्धन यांनी विविध प्रतिनिधींशी संवाद साधला.

तिसरा दिवस माध्यम प्रतिनिधींचा ठरला. माध्यम व्यवस्था सरकारी यंत्रणा व उद्योगपतींच्या बांधली गेली असल्यानं ही लढाई कठीण असल्याचं नमूद करतानाच निखिल वागळे आणि सागरिका घोष यांनी पर्यायी माध्यमव्यवस्थेची नितांत गरज असल्याचं सांगितले. पुरोगामी, विवेकवादी लोकांनी स्वत:ची माध्यमव्यवस्था तयार केल्याशिवाय सद्य परिस्थितीला तोंड देणं अशक्य असल्याची जाणीवही करून दिली. परिषदेचा शेवट झाला तो योगेंद्र यादव यांच्या मांडणीने. त्यांनी निवडणुकांच्या राजकारणांपेक्षा, विचारांचं राजकारण करण्याची गरज व्यक्त केली. त्याच सोबत ’भारत’ ही संकल्पना नव्यानं लोकांसमोर घेऊन जाण्याची अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.
डॉ. दाभोलकर, कॉ. पानसरे आणि डॉ. कलबुर्गी या विवेकवाद्यांच्या हत्यांमुळे विवेकवादाची मशाल विझू न देता ती उचलून पुढे जावे या मूळ उद्देशाने सुरु झालेले दक्षिणायन, त्याचा पहिला उद्घोष अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा असणे अपरिहार्य होते. परंतु या दुसर्‍या सत्रात आत्मपरीक्षणाचा, संभाव्य कृतीचा विचारही चर्चेच्या, संवादाच्या परिघात आणत त्याची व्याप्ती वाढवण्यात आली. नेटक्या आयोजनाने गोवेकरांनी प्रतिनिधींकडून पसंतीची पावती मिळवलीच, पण या निमित्ताने 'सनातन' संस्थेशी जोडले जाऊ पाहणारे गोव्याचे नाव पुरोगामी विचारांशी जोडले गेले हा एक महत्त्वाचा मुद्दा अधोरेखित करून ठेवायला हवा.

-oOo-

संकलन: Abhishek Bhosale, Akshay Ashok Rajage
शब्दांकनः डॉ. मंदार काळे

दक्षिणायन संवाद यात्रा

(मडगांव, गोवा इथे १८ ते २० डिसेंबर दरम्यान झालेल्या 'दक्षिणायन' यात्रेला जोडून आम्हा काही मित्रांनी कोकण भागात संवाद यात्रा काढली होती. त्यासंबंधीचा थोडक्यात वृत्तांत.)

गेल्या अडीच-तीन वर्षांत एका बाजूने धर्मांध आणि समाजाचे एकसाचीकरण करु इच्छिणार्‍या संघटना राजकीय आशीर्वादाने प्रबळ होत जात असतानाच डॉ. दाभोलकर, कॉ. गोविंद पानसरे, डॉ. कलबुर्गी यांच्यासारख्या विवेकवादी विचारधारेच्या अध्वर्यूंच्या हत्या झाल्या. जमावाचा, झुंडीचा वापर करून विचारांची हत्या तर रोजच होताना दिसते आहे. कोणत्याही कायदेशीर अधिकाराशिवाय, सर्वस्वी अपरिचित अशा व्यक्ती आज सर्वसामान्यांचे आयुष्य कसे असावे याबाबत फतवे काढताना, कायदा हातात घेऊन ते राबवतानाही दिसतात. अशा वेळी विवेकवादी, पुरोगामी विचारांचे कार्यकर्ते काहीसे सैरभैर झालेले दिसतात. हे असे कसे घडते आहे, यातून आपण आता कुठल्या जगण्याला सामोरे जाणार आहोत, आपले भवितव्य काय या नि अशा प्रश्नांना सामोरे जाताना सामान्य जनता भांबावून जाते आहे. या सर्वसामान्यांशी बोलून त्यांना जगण्याबद्दल आश्वस्त करणारे सामाजिक नेते आज स्वतःच भ्रमित अवस्थेत आहेत. एकतर्फी 'मन की बात' सांगत समाजाच्या मनावर ताबा मिळवून बुद्धिभेद केले जात असताना पुरोगामी मात्र सर्वस्वी प्रतिक्रियावादी होत मूलभूत प्रश्नांऐवजी तात्कालिक मुद्द्यांभोवती फिरताना दिसतात.
अशा अंधारयुगाच्या काळात पुरोगामित्वाची जपणूक करण्यासाठी, कार्यकर्त्यांना धीर आणि बळ देण्यासाठी पुरोगामी कार्यकर्ते, विचारवंत, कलाकार, लेखक, नाटककार इ. व्यक्तींनी एकत्र यावे यासाठी डॉ. गणेश देवींच्या प्रेरणेने सुरु करण्यात आलेल्या 'दक्षिणायन' यात्रेचे दुसरे पर्व नुकतेच मडगांव गोवा इथे पार पडले. या यात्रेच्या निमित्ताने या अभिजनांबरोबरच सर्वसामान्य जनतेशी संवादाची दारेही उघडली जावीत अशी कल्पना साने गुरुजी स्मारकाचे माजी अध्यक्ष, पत्रकार श्री. युवराज मोहिते यांनी मांडली. त्याला दक्षिणायनला हजेरी लावणार्‍या काही प्रतिनिधींनी सकारात्मक प्रतिसाद दिला. मुंबईहून श्री. मोहिते यांच्याखेरीज प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ डॉ. आशिष देशपांडे, यूथ मोटिवेटर श्री. आशुतोष शिर्के आले होते, पुण्याहून मी त्यांना सामील झालो होतो. मुंबईहून गोव्याकडे जाताना वाटेत विविध गावांतून, शहरांतून समाजाच्या वेगवेगळ्या थरातील लोकांशी संवाद साधावा, त्यांना बोलते करावे या उद्देशाने प्रवासाची आखणी करण्यात आली. आणि या यात्रेला 'दक्षिणायन संवाद यात्रा' असे नाव दिले. अशीच एक यात्रा पुण्याहून निघून कोल्हापूर-धारवाड मार्गे गोव्याला जाईल असे ठरले.

भारतीय समाज हा प्रामुख्याने त्रात्याच्या शोधात असतो. वैयक्तिक आयुष्यातील समस्या किंवा लाभ असोत की सामाजिक, राजकीय पातळीवरील असोत बहुतेकांची मानसिकता मुख्यतः 'राजा बोले दळ हाले' अशीच असते. थोडक्यात संवादाचा प्रवाद एकाच दिशेने जात असतो. यातून अनेकदा नेत्यांना - मग ते राजकीय असोत की वैचारिक - ज्यांच्यासाठी आपण काही करू पाहात आहोत त्यांना त्याबद्दल नक्की काय वाटते आहे याचा अंदाज येणे अवघड असते. यासाठी जनकल्याणकारी व्यवस्थेत या उलट-संवादाचे महत्त्व अधिक असणे अपरिहार्य असते. म्हणूनच केवळ व्याख्याने किंवा मोर्चे/आंदोलने यांसारख्या अनेकदा एककल्ली भासणार्‍या आणि अनेकदा वांझ ठरणार्‍या साधनांपलिकडे जाऊन समानतेच्या पातळीवर संवादाचे जाळे निर्माण करण्याची सुरुवात या यात्रेतून व्हावी अशी अपेक्षा होती. अर्थात असे जाळे निर्माण होणे, त्यात विविध पार्श्वभूमीचे लोक सामील होत 'कारवाँ बनता गया' म्हणण्यापर्यंत त्याची प्रगती होणे ही दीर्घकालीन प्रक्रिया आहे. परंतु त्याची सुरुवात करताना निदान संवाद प्रस्थापित होण्यासाठी अडथळे नि अनुत्सुकता दूर व्हावी हा या संवाद यात्रेचा प्राथमिक उद्देश होता आणि तो बराचसा सफल झाला असे म्हणावे लागेल.

सोळा आणि सतरा नोव्हेंबर या दोन दिवसांत मुंबई-माणगांव-महाड-चिपळूण-रत्नागिरी-लांजा-कणकवली-सावंतवाडी या मार्गाने मडगांव पर्यंत पोचली. या यात्रेदरम्यान विविध पार्श्वभूमीच्या लोकांना भेटण्यावर भर दिला होता. भेटणार्‍यांत विद्यार्थी, तरुण तसेच ज्येष्ठ कार्यकर्ते, संघटना तसंच साहित्य-कलांच्या क्षेत्रात काम करणार्‍या कलाकारांनाही भेटावे यादृष्टीने भेटीची ठिकाणे आणि गट निवडले होते. माणगांव चे 'दोशी वकिल महाविद्यालय' आणि लांजा येथील 'एस. एम. जोशी विद्यानिकेतन' ही दोन महाविद्यालये, 'साने गुरुजी स्मारक' सारखी पुरोगामी विचारांच्या प्रसारार्थ झटणारी संस्था, 'आम्ही चिपळूणकर' सारखी स्थानिक नागरी मुद्द्यांवर काम करणारा गट, स्वदेस सारखी एनजीओ, जनता सहकारी पतसंस्थेसारखा आर्थिक व्यवसाय करणारी संस्था यांना भेटी दिल्या. तर कणकवली मधे गोपुरी आश्रमात कलाकार, कार्यकर्ते आणि पत्रकार अशा सरमिसळ पार्श्वभूमीच्या पण अतिशय जागरुक अशा गटाशी संवाद साधला. त्यांना दक्षिणायन आणि संवाद यात्रा यांच्या हेतू नि दृष्टीकोनाबाबत माहिती दिली. सद्यस्थिती आणि भविष्याबद्दलच्या त्यांच्या अपेक्षा जाणून घेतल्या. 

'हे दक्षिणायन म्हणजे काय?', तिथे आमच्यासारखे कार्यकर्ते जातात ते कशासाठी?' 'यातून नक्की काय साध्य करायचे आहे?' या प्रश्नांना उत्तरे देत असतानाच प्रत्येक ठिकाणी समोर असलेल्या गटाच्या पार्श्वभूमीनुसार संवादाची दिशा राखण्याचा प्रयत्न प्रामुख्याने श्री. मोहिते यांनी केला. विद्यार्थ्यांना संवादासाठी उद्युक्त करण्याचे काम प्रामुख्याने युवराज आणि डॉ. देशपांडे यांनी केले. समोरच्या व्यक्तीला प्रश्न विचारणे हा संवादाचा अविभाज्य भाग असतो. आपल्या तरुणांना प्रश्न पडायला हवेत, ते विचारताना त्यांनी कचरता कामा नये आणि त्यांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न त्यांचा त्यांनीच करायला हवा असे प्रतिपादन श्री. मोहिते यांनी केले. 'स्वदेस'च्या कार्यकर्त्यांशी विचार अनुभवांची देवाणघेवाण झाली तर चवदार तळ्यावर भेटलेल्या ज्येष्ठांच्या मार्गदर्शनाचा लाभ आम्हाला मिळाला.दक्षिणायन आणि संवाद यात्रा यांच्या माध्यमातून पुरोगामित्वाचा लढा पुढे नेत असल्याबद्दल त्यांनी समाधान व्यक्त केले, दोन्हींसाठी शुभेच्छा तर दिल्याच पण आवश्यक ती सर्व मदत देण्याचे भक्कम आश्वासनही दिले. कार्यकर्त्यांमधे उभारी राखण्यासाठी अशी यात्रा केवळ एखादे वेळी आयोजित न करता ठराविक काळाने पुन्हा पुन्हा आयोजित केली जावी असे ठाम प्रतिपादन त्यांनी केले. 

या यात्रेतून काही सकारात्मक अनुभव जमा झाले. यात्रेचे कार्यकर्ते इथे पोचले आहेत हे ऐकून अन्य दोन महाविद्यालयांतून आमच्याकडेही येऊन जा अशी विनंती आम्हाला केली गेली. परंतु पुढे अनेक ठिकाणी भेटी द्यायच्या असल्याने ती स्वीकारता आली नसली तरी संवादोत्सुक व्यक्तींची संख्या मोठी आहे हे या - आणि पुढील टप्प्यांत आलेल्या - अनुभवातून ध्यानात आले आणि केवळ अशा तात्कालिक कार्यक्रमाऐवजी अशा संवाद यात्रा नियमित व्हायला हव्यात याची खूणगाठ बांधली गेली. कणकवलीच्या गोपुरी आश्रमात जमलेल्या मित्रांबरोबर दीर्घ चर्चा झाली. सद्यस्थिती, त्याबाबत पुरोगामी व्यक्ती आणि गट यांची जबाबदारी, ती निभावताना होणार्‍या चुका आणि त्यावर संभाव्य उपाय यावर स्थानिक तसंच यात्रेत सहभागी व्यक्तींनी आपापली मते मांडली. माणगांव येथे प्रा. डॉ. जी. डी. गिरी, चिपळूणचे श्री. राजन इंदुरकर, रत्नागिरी येथे संस्थेचे चेअरमन श्री. अभिजित हेगशेट्ये, कणकवली येथे कवी अजय कांडर, छायाचित्रकार इन्द्रजीत खांबे, क्मर्शिअल आर्टिस्ट मनोज मेस्त्री, सावंतवाडी येथे लेखक प्रवीण बांदेकर आदींशी विस्तृत चर्चा झाली. या सार्‍यांनी संवाद यात्रेच्या कल्पनेचे स्वागत केले आणि भविष्यात सोबत राहण्याचे आश्वासनही दिले. बेळगांव तरुण भारत, लोकमत वगैरे वृत्तपत्रांनीही या संवाद यात्रेची आवर्जून दखल घेतली आणि त्यासंबंधीचे विस्तृत वृत्तांत प्रसिद्ध केले.

एकुणात या यात्रेमुळे संवादाची आवश्यकता ठसवण्यात यशस्वी झाल्याचे समाधान आम्हाला लाभले. मरगळ आलेल्या कार्यकर्त्यांना, तरुणांना नि महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांना या निमित्ताने एकत्र येण्यासाठी, विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी, कृतीसाठी संघटन उभे करण्यासाठी सहाय्यभूत होईल असा एक विचारमंच उभा करता येईल का याची चाचपणी करून पहावी असा विचार आहे. या सार्‍या खटाटोपाचे फलित त्यात सहभागी होणार्‍यांच्या बांधिलकीवरच अवलंबून राहील, तिला एक वाट देण्याचे काम आमच्या हातून झाले तरी या सार्‍याचे सार्थक झाले असे म्हणता येईल.

- डॉ. मंदार काळे

-oOo-

(पूर्वप्रसिद्धी: 'आंदोलन', डिसेंबर २०१६)

रविवार, २७ नोव्हेंबर, २०१६

... कुणीतरी त्याग करायलाच पाहिजे

ताई,
तुम्ही धरण बांधायला काढलं. म्हटला आमचं गाव बुडणार. मग आमचं घरदार, जमिनी बुडवल्या नि एका गावच्या पाच पन्नास लोकांना अनोळखी उंबर्‍यांच्या पाच-पन्नास गावांत विखरून टाकलेत. तुटपुंज्या मोबदल्यासाठी आणि सुपीक जमिनीच्या बदल्यात मिळणारा वांझ जमिनीचा तुकडा पदरी पाडून घेण्यासाठी आयुष्यभराची वणवण पाठी लावली. धरणाच्या पाठीमागच्या टेकाडावार फार्म हाऊस बांधून काढणारे नक्की कुठून उगवले आम्हाला कळलंही नाही. आम्ही विचारलं, 'असं का?'

तुम्ही म्हणालातः देशाचा विकास व्हायचा तर कुणीतरी त्याग करायलाच पाहिजे.

दादा,
तुम्ही गावात कारखाना काढू म्हटला. पुन्हा आमच्या जमीनी घेतल्यात. म्हटलात आमच्या पोराबाळांना नोकरी देऊ. कास्तगारी करून स्वाभिमानाने जगणारी आमची पोरं हातात दंडुका घेऊन दारात टाकलेल्या खुर्चीवर बसून येणार्‍या जाणार्‍या कोटाला सलाम ठोकू लागली. कारखान्यात चाकरी करून फटफट्या उडवणार्‍या नि ऐटीत मोबाईल मिरवणारी पोरं मात्र बाहेरून आली. आम्ही विचारलं, 'असं का?'

तुम्ही म्हणालातः देशाचा विकास व्हायचा तर कुणीतरी त्याग करायलाच पाहिजे.

अण्णा,
कधीतरी डाळीचं उत्पादन कमी झालं पण नेमकं आमच्याकडे मायंदाळ डाळ झाली. वधारलेले भाव पाहून कधी नव्हे ते चार पैशांची आस वाढू लागली. पण तेवढ्यात शहरांतून महागाईची बोंब उठली. लगेच तुम्ही डाळ आयात करून भाव पाडलेत. जास्तीच्या पैशावर पाहिलेली सारी स्वप्ने मातीत घातलीत. आम्ही विचारलं, 'असं का?'

तुम्ही म्हणालातः देशाचा विकास व्हायचा तर कुणीतरी त्याग करायलाच पाहिजे.

भाई,
चुकूनमाकून धरण पावलं नि जमीनीला ओल आली. वांझ जमीन सोडून शहरात मजुरी करायला गेलेली पोरं परतुन आली, चार पिकं काढू लागली. पण आमच्या पैशावर सहकाराचे ठेकेदार आणि व्यापारी बोलेरो नि स्कोडा उडवू लागली. हे असं कसं झालं हे आम्हाला समजलंच नाही. आम्ही विचारलं, 'असं का?'
तुम्ही म्हणालातः देशाचा विकास व्हायचा तर कुणीतरी त्याग करायलाच पाहिजे.

रावसाहेब,
तुम्ही म्हणालात देशांत खूप काळा पैसा आहे, नोटा रद्द करून सारा बाहेर काढतो. आमचे नुकसान झाले तरी चालेल पण श्रीमंताना धडा शिकवा असे 'सवत तरी रंडकी होऊ दे' समाधान आम्ही मानू लागलो. पण तुम्ही आमच्या पतपेढ्या, सहकारी बँका, जिल्हा/ग्रामीण बँकांना पैसे न देता आमची कोंडी केलीत. दातावर मारायला पैसा नसलेल्यांना तुम्ही 'व्हॉट्सअ‍ॅप वापरता तसे कॅशलेस व्यवहार करा' म्हणालात. पण साहेब, सगळं इंग्रजीत असलेल्या त्या तुमच्या अ‍ॅपवर आम्ही कसे व्यवहार करणार?' असा प्रश्न विचारावासा वाटला होता पण आमचे वडील म्हणाले ते 'मग इंग्रजी शिका' म्हणतील. आम्ही विचारलं, 'असं का?'

तुम्ही म्हणालातः देशाचा विकास व्हायचा तर कुणीतरी त्याग करायलाच पाहिजे.

मोठे साहेब,
सगळ्या जुन्या नोटा तुम्ही कचर्‍यात टाकल्यात, बाजारात गिर्‍हाईक नावाचं चिटपाखरू दिसेनासं झालं. आमच्या भावांचा वीस लाख किलो टोमॅटोचा चिखल झाला, कांदा तीस पैसे किलोनेही कुणी घेईना. आम्ही विचारलं, 'असं का?'

तुमचे स्मार्टफोनी शिलेदार म्हणाले: देशाचा विकास व्हायचा तर कुणीतरी त्याग करायलाच पाहिजे.

मला आता एकच सांगा, सैन्यात जीव द्यायला जाणारे आम्ही, शेतीवरून विस्थापित झालेले आम्ही, तुम्हाला नोटा बदलायच्या म्हणून भिकेला लागणारे आम्ही, टोमॅटोच्या चिखलात रुतणारे आम्ही. आम्हाला सतत 'प्रगतीसाठी, विकासासाठी कुणीतरी त्याग करायला हवा' म्हणून शहाणपण शिकवणारे तुमचे स्मार्टफोनी, ट्विटरी, फेसबुकी मित्रमैत्रिणी देशासाठी नक्की कुठला त्याग करताहेत, करणार आहेत?

शनिवार, २६ नोव्हेंबर, २०१६

कास्त्रो

(क्यूबाचा हुकूमशहा फिडेल कास्त्रो याचे काल निधन झाले, त्या निमित्ताने मनात उमटलेले विचार)

बनेवोलंट डिक्टेटर अशी एक संज्ञा अधूनमधून कानावर पडत असते. उच्च-मध्यमवर्गीय आणि नव-मध्यमवर्गीयांना ती आकर्षक वाटते. लोकशाही म्हणजे भोंगळ, हुकूमशाही कशी 'रिझल्ट ओरिएंटेड' असते वगैरे दावे एरवी निर्णयप्रक्रियेवर फारसा प्रभाव राखू न शकणारे करत असतात. असा 'बायपास' आपल्याला हवे ते घडवेल अशी त्यांना आशा असते. परंतु याचा अर्थ योग्य काय नि अयोग्य काय याबाबत ते फारसे चिकित्सक असतात असे समजायचे कारण नाही. आपण सोडून अन्य गटांचे फाजील लाड या लोकशाहीमुळे होत आहेत, गुणवत्तेला किंमत राहिलेली नाही इ. तक्रारी ते वारंवार करत असतात आणि याचे खापर बहुमताच्या लोकशाहीवर ते फोडत असतात. पण बनेवोलंट डिक्टेक्टर म्हणता त्याची गुणवैशिष्ट्ये काय, तो कसा ओळखावा, त्याचे मूल्यमापन कसे करावे याबाबत फार विचार करण्याची तसदी ते घेत नाहीत. अध्यात्मिक जीवनात जसा एक छानसा बुवा-बाबा-देव शोधून 'तो सारे बरे करील' यावर विश्वास ठेवून त्याच्या मांडीवर डोके ठेवून ते झोपी जातात तशीच काहीशी त्यांची भावना या बनेवोलंट डिक्टेटर बाबत असते.

मी स्वतः लोकशाहीवर विश्वास असलेला असल्याने अशा कल्याणकारी हुकूमशहाची सत्ता यावी असे मला मुळीच वाटत नाही. परंतु एका व्यक्तीचे मत आणि वास्तव यात तफावत ही असणारच. मग समजा आलाच एखादा हुकूमशहा नि आपण कल्याणकाही हुकूमशाही राबवणार असे म्हणू लागला तर त्याचे मूल्यमापन कसे करावे, त्याचा दावा सत्य आहे की मूळ सत्तालोलुपतेला दिलेले अवगुंठन आहे हे कसे तपासावे याचा विचार करून ठेवणे अपरिहार्य ठरते. अर्थात अशी मूल्यमापनाची चौकट तयार करणे सोपे नाही. तेव्हा निदान सुरुवात म्हणून जगभरात झालेले हुकूमशहा आणि त्यांची कामे यातून काही दखलपात्र, कल्याणकारी असे काही सापडते का हे पहायला हरकत नाही. (शिवाय हुकूमशाही नि एकाधिकारशाही यात आपण भेद मानतो का, मानावा का हा एक प्रश्न इथे उपस्थित होतो.) याचा शोध घेताना क्यूबाचा अध्यक्ष फिडेल कास्त्रो याने राबवलेल्या आरोग्य क्षेत्रातील सुधारणांबाबत माझा वाचना आले होते. त्यावर 'पुरोगामी जनगर्जना'साठी मी लेख लिहिला होता. कल्याणकारी म्हणवणार्‍या हुकूमशहांचे मूल्यमापन करताना कास्त्रोची या क्षेत्रातील कामगिरी विचारात घ्यायला हवी.

#RIPCastro

मंगळवार, ८ नोव्हेंबर, २०१६

मराठी साहित्यातले नेहरु

राजकारण असो की साहित्यकारण, आपल्या नि आपल्या गटाची प्रगती व्हायची असेल त्याला एकसंध ठेवायचा असेल तर दुर्योधनाने जसा सतत पांडवांचा बागुलबुवा उभा करून आपल्या शंभरांची एकजूट राखली तसे एक बाह्य शत्रू, एक बाह्य विरोधक सतत जिवंत ठेवावा लागतो. ही शत्रूलक्ष्यी मांडणी आदिम माणूस जेव्हा टोळ्या करून राहात होता तेव्हापासून रक्तात भिनलेली आहे. माणसाला जसजशा प्रगतीच्या वाटा सापडत गेल्या तसतशी ही गरजही बदलत गेली असली तरी पुरी नष्ट झालेली नाही. सांस्कृतिक, साहित्यिक, राजकीय असो की धार्मिक कोणत्याच क्षेत्रात, कुण्याही मोठ्या झालेल्या व्यक्तीला अथवा संघटनेला समाजाची जमीन राब घातल्यासारखी स्वच्छ नि बीजरोपणायोग्य अशी आयती मिळालेली नाही. जुन्या, प्रस्थापित व्यक्तींना आणि विचारव्यूहांच्या मर्यादा दाखवून देत असतानाच त्यांचे ऋण मनमोकळेपणे - हे महत्त्वाचे ! - आणि डोळसपणे मान्य करून पुढे जाणारे विरळा असले तरी आपले स्थान निर्माण करू इच्छिणारे. साकल्याने नि साक्षेपाने विचार करून मूल्यमापन करण्याची कुवत असणारे आता जवळजवळ अस्तंगत झाले आहेत. तुम्ही एखाद्या नेत्याचे, लेखकाचे, विचारवंताचे नाव उच्चारताच समोरचा/ची एकदम तलवार तरी उभारतो, झेंडा तरी उभारतो किंवा एक कुत्सित हसू तरी फेकतो. या तीनच्या पलिकडच्या शक्यता आता जवळजवळ दिसून येत नाहीतच.

आम्हाला समजलेले सत्यच काय ते वैश्विक हा गंड केवळ धार्मिकांची मिरासदारी आहे असे मुळीच नाही, आम्हाला रुचते तेच श्रेष्ठ साहित्य हा गंड घेऊन जगणारे प्रसिद्ध नि अप्रसिद्ध अशा दोन्ही प्रकारच्या साहित्यिकांची वारुळे जागोजागी दिसतात. आपली नावड आणि लेखनाचे सर्वंकष सामान्यत्व या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत याचे भान भल्या भल्या 'मराठी सारस्वताच्या सेवकां'ना नसते. अगदी वस्तुनिष्ठ साहित्यिक मूल्यमापन म्हटले तरी ते निकषांच्या अधीन असते हे विसरता कामा नये. 'मराठी साहित्य हे निकस आहे कारण त्यात वैश्विक भान नाही.' असे कुण्या समीक्षकाचे वाक्य फेसबुकवर पोस्ट म्हणून कुणी लिहिले होते. मुळात हे भलतेच सबगोलंकार वाक्य आहे. त्याच्या पुष्ट्यर्थ पुरेसे पुरावे नि तर्क दिल्याखेरीज त्याचा अर्थही स्पष्ट होणे अवघड आहे. पण ते असो. यावर 'वैश्विक भान असणे हे श्रेष्ठ लेखनासाठी किमान एलिजिबिलिटी आहे का?' असा प्रश्न मला पडला होता. गंमत म्हणजे हे वाक्य फेकणारे बहुधा वंचित साहित्य हे वैश्विक असल्याचा समज बाळगून असतात. आता जगभराचे वंचित एकाच प्रकारचे असतात, त्यांच्या समस्या त्यांचे जगणे एकाच मुशीतले असते असा भाबडा समज असणार्‍या राजकीय व्यूहाची पोथी मिरवणार्‍यांचे सोडून द्या. त्यांना संघटन ही अपरिहार्यता असल्याने काही व्यावहारिक तडतोडी कराव्या लागतात. परंतु साहित्यिकांनीही अशा एकसाचीकरणाची, किंवा एक प्रकारच्या साहित्यिक एकेश्वरवादाची पुंगी वाजवावी हे अनाकलनीय आहे. नेहरूंनी सामाजिक पातळीवर जसा जगण्याचे बहुपर्यायी आयाम, बहुसांस्कृतिकवाद मान्य केला, ते शहाणपण आमचा रथ सर्वसामान्यांपेक्षा वेळा आहे, तो जमिनीपासून चार अंगुळे वर चालतो असा समज करून घेत स्वतःला समाजाचे सांस्कृतिक, वैचारिक नेते मानत स्वतःसाठी सर्वंकष - हे विशेषण महत्त्वाचे! - अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याची अपेक्षा ठेवणार्‍या साहित्यिकांनी मात्र केलेला दिसत नाही.

आम्ही समाजाचे नेते या गंडाची दुसरी बाजू म्हणजे सर्वसामान्यांना जे रुचते, उमजते ते सामान्य' हा उफराटा तर्क नि गंड. आपला गट अबाधित राखण्यासाठी जसा एक बाह्य शत्रू लागतो तसेच आपल्या गटाअंतर्गत आपले तथाकथित उच्च स्थान वगैरे निर्माण करण्यासाठी बहुसंख्येपेक्षा आपण श्रेष्ठ आहोत हे सतत सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करणे. श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यासाठी फार कष्ट करावे लागतात नि त्यासाठी आवश्यक असलेली गुणवत्ता आपल्या अंगी असेलच असेही नाही. आता यावर दोन सोपे उपाय आहेत.

पहिला म्हणजे बहुसंख्येला तुम्ही मूर्ख आहात, तुम्हाला काही कळत नाही हे सतत सांगत राहणे. यासाठी एखादा लेख, एखादा लेखक, एखादे पुस्तक, एखादा गायक, एखादा चित्रपट लोकप्रिय होऊ लागला की ताबडतोब तो कसा सामान्यच नव्हे तर वाईट आहे हे सर्वसामान्यांना सांगायला सुरुवात करणे. आपली समज काहीही असो, बहुसंख्येला ती नाही हे सतत सांगत राहावे. दुसरा सोपा उपाय म्हणजे अन्य श्रेष्ठ ठरलेल्या किंवा मानल्या जाणार्‍यांचे श्रेय हिरावून घेण्याचा प्रयत्न करणे. अमुक एक माणूस चूक आहे असे सिद्ध करून दिले की त्याच्या रिकाम्या केलेल्या देव्हार्‍यात सामान्य अज्ञ जन थेट आपल्यालाच जागा देतील- इतिहासाचा विचार करता रास्तपणे - हा उपाय त्याहून सोपा असतो. कर्तृत्वापेक्षा निंदा केव्हाही सोपी असते. तिला निर्मितीची अपरिहार्यता नसते, मूर्तिभंजनाच कौशल्य जमले की पुरते.

पुरेसा कलकलाट करता आला की साठ-पासष्ट वर्षे घडवलेला देश चार महिन्यात 'कचर्‍यात गेल्याचे' सिद्ध करता येते, नेहरुंची लेगसी नाकारता येते. त्यांनीच निर्माण केलेल्या सुस्थिर देशातील व्यवस्थेवर आयता कब्जा करताना त्यांनी देश कचर्‍यात नेला हे निलाजरे दावेही करता येतात. नेहरूंच्या डोक्यावर पाय दिल्याखेरीज नव्या नेत्यांना आपले स्थान निर्माण करताच येत नाही, तितका आत्मविश्वास त्यांच्या मनात कधी निर्माणच होत नाही हे उघड दिसते आहे. असाच 'मान' मराठी साहित्यात पुलंचा आहे. आज 'पुलंनी वाचकांची अभिरुची बिघडवली.' हे परवलीचे वाक्य म्हटल्याखेरीज नव्या साहित्यिक वारकर्‍यांच्या दिंडीत प्रवेशच मिळत नाही. त्यांच्या डोक्यावर पाय दिल्याखेरीज साहित्यिक क्षेत्रात आपल्याला मान मिळणार नाही असा काहीसा समज नवलेखकांचा होताना दिसतो आहे. सामाजिक जाणीवेचे लेखन, किंवा अगम्य घाटाचे लेखन किंवा कुण्या फलाण्या परदेशी लेखकाचे लेखन ते तसे आहे म्हणूनच श्रेष्ठ आणि 'मध्यमवर्गीय जाणीवां'चे लेखन व्याख्येनुसारच कमअस्सल असे एकतर्फी निकाल देत लोक पुढे जाताना दिसतात.

जसे वाचक खांडेकर, फडके, अत्रे, पुलं या मार्गाने पुढे येताना आता अनेक वाटांनी विखुरले तसे वाचकांची अभिरुची विस्तारली, त्यांच्यासमोर अनेक पर्याय निर्माण झाले. आपल्या इच्छेनुसार, कुवतीनुसार, आवडीनुसार निवड करताना अन्य पर्यायांना मुळातच कमअस्सल ठरवण्याची गरज नाही याचे भान मात्र अजून लेखकांना आलेले नाही तिथे वाचकांना कुठून येणार. खांडेकरांच्या कादंबर्‍यांतून दिसणारा - नाक वरुन चालणार्‍यांना बेगडी वाटणारा - देशप्रेमी, त्यागी वगैर स्वरूपाचा नायक, फडकेंच्या कादंबर्‍यांतून रोमँटिक वगैरे झाला. देशात जन्माला आलेली नोकरशाही, औद्योगिकरणाने झालेले नागरीकरण, त्यातून एकाच वेळी निर्माण झालेले मध्यमवर्गीय आणि कामगार समाज. आणि या दोन्हींना सामावून घेणारी शहरे, त्यातून उभे राहणारे जगणे यातील अनेक पैलूंचा पुलंसारख्या माणसाने बहुधा नर्मविनोदी शैलीत वेध घेतला. कधी टोपी उडवली, कधी वैगुण्यावर बोट ठेवले, कधी त्यातील वरवरच्या संघर्षातही मुळी घट्ट असलेल्या नात्यांची वीण उलगडून दाखवली.

साहित्य, संगीत, कला आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे बोरकरांपासून आरती प्रभूंपर्यंत, वसंतखाँपासून मन्सूरअण्णांपर्यंत अनेक 'उत्तम गुणांची मंडळी' जोडत गेलेला हा माणूस पुढच्या अनेक पिढांतील संभाव्य गुणवत्तेलाही हात देत गेला. प्रत्येक लेखकाचा एक एक फोर्टे असतो तसा त्यांचा होता, त्यात काही आश्चर्य नाही. प्रत्येक व्यक्तीच्या आकलनाचे एक वर्तुळ असते. तसेच त्यांचेही होते. पण ते वर्तुळ दुय्यम नि आमचे हे वर्तुळ श्रेष्ठ हे विधान पुराव्याशिवाय केले तर अदखलपात्र असते. केवळ त्यांचा झेंडा तपकिरी रंगाचा नि आमचा चॉकलेटी रंगाचा म्हणून आम्ही श्रेष्ठ हे विधान जितके हास्यास्पद तितकेच. कारण आधी चॉकलेटी रंग श्रेष्ठ का याची मीमांसा द्यावी लागते, त्यासाठी निकष द्यावे लागतात आणि सर्वात महत्त्वाचे मुळातच त्याला श्रेष्ठ ठरवता येईल अशा पक्षपाती निकषांना कटाक्षाने दूर ठेवावे लागते. अर्थात 'डोक्यावर पाय देऊन' वर चढण्याची इच्छा असणार्‍यांना एवढे कष्ट घ्यायचे नसतात. 'पासष्ट वर्षात देश कचर्‍यात गेला' किंवा 'पुलंनी मराठी वाचकाची अभिरुची बिघडवली.' ही विधाने बिनदिक्कतपणे करून पुढे जायचे असते.
---

मंगळवार, १ नोव्हेंबर, २०१६

'विकसित' देशातील वाघ

नव्या बातम्या 'विकसनशील' नव्हे विकसित भारतातल्या...

१. वाघांच्या एकादशीच्या उपासासाठी साबुदाणा आणि शेंगदाणे यांच्यासाठी टेंडर मागवण्यात येत आहे. विहित नमुन्यात अर्ज पाठवावेत. 

२. करवा चौथच्या वेळी चाळण्या उपलब्ध करून न दिल्याबद्दल समस्त वाघिणींनी एक दिवसाचे लाक्षणिक उपोषण केले आणि सायंकाळी पंचगव्य सेवनाने सोडले.

३. कालच्या काकडीच्या कोशिंबीरीत खडे होते म्हणून वाघांनी जेवण आणून देणार्‍या मदतनीसाला चारही बाजूंनी घेरुन कोपर्‍यात घेतले आणि..... दहा उठाबशा काढायला लावूनच सोडले.

४. आठवड्याचा मेन्यू ठरवण्याचा लोकशाही हक्क वाघांना मिळाल्यापासून त्यांच्यात रोज भांडणे होताना दिसू लागली आहेत. काल तांदळाची भाकरी की ज्वारीची यावर दोन गटांत तुंबळ हाणामारी झाली. वाद नको म्हणून मीटिंगच्या अध्यक्षस्थानी असलेल्या वाघाने आपल्या अधिकारात बाजरीची भाकरी असा निर्णय दिल्यावर दोन्ही गटांनी एकत्र होत त्याला बडवून काढले. एका देशीवादी वाघाने 'जाऊ द्या, भांडू नका. नाचणीची भाकर पौष्टिक असते. तीच घ्या' अशी समन्वयवादी (शब्द समन्वयवादी' असा आहे, समाजवादी नव्हे, नीट वाचणे!) भूमिका घेताच 'अध्यक्ष वाघाच्या विरोधात सतत भूमिका घेणे सोडा' असे म्हणत अध्यक्षासकट सारे उरलेले वाघ त्याच्या अंगावर धावून गेले आणि 'याला सिंहांच्या पिंजर्‍यातच सोडले पाहिजे' असा आग्रह धरू लागले.

५. सिंहांनी तुरडाळीच्या आमटीसाठी हट्ट धरला म्हणून तिथल्या केटररने त्यांना 'डाळ ठेवलीये तुझ्या बापाने, गुमान ताकाबरोबर भात खा.' असा दम दिला.

६. हे निलाजरे वाघ बेशरमपणे झाडपाल्याची भाजी ऊर्फ पालेभाजी खातात, याने आमच्या धार्मिक भावना दुखावतात असा आरोप सिंहानी करायला सुरुवात केली. हे पालेभाजी खाणे रात्री गुपचुप होत असल्याने सिंहांनी आळीपाळीने रात्रीचा पहारा सुरु केला.

७. वाघ आणि सिंहाच्या शाकाहारी असण्याने आमची संख्या अमर्याद वाढते, त्यामुळे पिंजर्‍यात खूप गर्दी होते या साठी आम्हाला 'इच्छामरणा'चा कायदा लागू करा या मागणीसाठी काळवीटांच्या पदच्युत नेत्याने आमरण उपोषण सुरू केले आहे. तर यापेक्षा कळपाच्या नेत्याची नसबंदी करा या मागणीसाठी काळवीट माद्यांनी मोर्चा उघडला आहे. ('हा उंडगा फुकटचा गिळतोय आणि xxxx' एक पुनरुत्पादन-बाद ज्येष्ठ नागरिक पदास पोहोचलेली मादी म्हणाली.)

८. पिंजर्‍यातल्या वाघांना पाहण्यासाठी रोज गर्दी करणार्‍या गायी, म्हशी आणि त्यांचे पाडे-रेडे यांच्या गर्दीमुळे आपली दुपारची झोप मोडत असल्याने दुपारी १ ते ४ या वेळात प्राणिसंग्रहालय बंद ठेवावे, अगदी गोवंशीयांनाही प्रवेश देऊ नये अशी मागणी महाराष्ट्रातील पुणे नावाच्या गावाहून नुकतीच बदली होऊन आलेल्या बिबट्याने प्राणिसंग्रहालयाच्या प्रशासनाकडे केली आहे.

९. 'सेल्फी विद लायन' ही नवी क्रेज गोवंशीयांमधे भलतीच लोकप्रिय झालेली असून त्यासाठी अतिरिक्त बोनस म्हणून दर रविवारी भगर/वरई आणि शेंगदाण्याची आमटी असा जादाचा मेन्यू द्यावा अशी मागणी 'मार्जारकुल सेने'च्या अध्यक्षांनी केली आहे.

१०. टोमॅटोचा लाल रंग पाहून रक्ताची, शिकारीची आणि कम्युनिस्टांची आठवण होत असल्याने जेवणातून तो बाद करावा अशी मागणी गुजरातमधून आलेल्या सिंहानी केली आहे. त्यावर पंजाबी डिशेसचे फॅन असलेल्या वाघांनी याला आक्षेप घेत 'त्यापेक्षा या हलकटांच्या जेवणातून ते उंधियु वगैरे बाद करा आधी, लेकाचे त्यांच्या पिंजर्‍यात बसून आचवतात तर त्या वासाने इथे आम्हाला गुदमरायला होते' अशी मागणी केली आहे.

- आमच्या वार्ताहराकडून.

(जुनी विकसनशील भारतातील बातमी: मध्यप्रदेशात वाघांसाठी बीफ' खरेदी करण्याचे टेंडर हिंदुत्ववादी संघटनांच्या विरोधामुळे रद्द)

गुरुवार, २९ सप्टेंबर, २०१६

आपला देश महान आहे.


१. 'कट्यार...' गाजू लागला की त्याच्याशी संबंधित नसलेला कुणीतरी 'हे फक्त ब्राह्मणानेच करावे, इतरांचे ते काम नोहे' असे म्हणतो आणि अचानक तो चित्रपट ब्राह्मणी ठरून जातो. ब्राह्मण 'मस्ट वॉच हं' चे मेसेज एकमेकाला फॉरवर्ड करू लागतात, तर ब्राह्मण आणि ब्राह्मण्यविरोधक त्याच्यावर आगपाखड करू लागतात. 'अरे हा केवळ चित्रपट आहे, त्यात जातीचे काय?' म्हणणार्‍याला 'तुम्हाला काय कळणार शतकाशतकांच्या शोषणाचे दु:ख' म्हणून कानाखाली वाजवली जाते. (गाल चोळताना कट्यार आणि शतकाशतकांच्या शोषणाचा नक्की संबंध काय यावर तो विचार करून थकतो.)

२. सैराट गाजू लागला की फँड्री पाठोपाठ दुसरा यशस्वी चित्रपट देणार्‍या या दिग्दर्शकाचे त्याच्या कौशल्याचे कौतुक सुरू होते. आता त्याला दलित आयकॉन बनवणारे मेसेजेस नि पोस्टसचा पूर येतो. फेसबुक आणि वॉट्सअ‍ॅप वर तथाकथित उच्चवर्णीय जातींना, त्या जातीच्या कलाकारांना हिणवणार्‍या पोस्ट दिसू लागतात. पुन्हा पोलरायजेशन होऊन सैराट हा मराठा समाजाची बदनामी करणारा चित्रपट आहे म्हणून गदारोळ होतो, समाजात उभी फूट पडते. नागराज हा सार्‍या समाजाचा आयकॉन होऊ शकत होता तो एकाच समाजाच्या वर्तुळात बंदिस्त होतो.

३. भारतीय सैन्य पाकिस्तानवर स्ट्रॅटेजिक स्ट्राईक्स करते नि उरीच्या हल्ल्यासारखे पुन्हा होऊ नयेत म्हणून प्रि-एम्टिव स्ट्राईक्स घेते. लगेच या निमित्ताने आपापल्या वैचारिक विरोधकांना हिणवण्याचे सत्र सुरू होते. थोडक्यात पुन्हा एकवार पार्ट्या पाडून कम्पल्सरी तू विरुद्ध मी चे खेळ सुरू होतात. आर्मीच्या जिवावर पूर्वी अंगाशी आलेला साहसवाद नि तेव्हा आपली जिरवणारे विरोधक यांचा हिशोब चुकता करणे सुरू होते.

मुळात 'आता हे कुठे आहेत', किंवा 'आता हे चूप बसतील' किंवा 'बसले आहेत' असे एकतर्फी जाहीर करताना आपण अशा नक्की किती लोकांना ओळखतो याचा विचार ही मंडळी करतात का? बरं यात एखाद्याला पलिकडे ढकलून देऊन 'हे यश तुमचे नाही.' किंवा 'हे श्रेय तुमचे नाही' हे बजावण्यातून नक्की काय साधतो... तर साधतो हे की बूड न हलवता, काडीचे कष्ट न करता कट्यारच्या, नागराज मंजुळेंच्या, भारतीय लष्कराच्या यशाचे श्रेय आपण आपल्या पदरात बांधून घेऊ इच्छितो. त्यांच्यासाठी वाढलेल्या पंगतीत आपली ताटली घेऊन फुकटचे दोन घास गिळू इच्छितो इतकेच. एरवी कट्यारच्या निर्मितीत, नागराज मंजुळेंच्या यशात किंवा भारतीय लष्कराच्या वाटचालीत, उभारणीत आपला काडीचा वाटा नसतो. पण जिथे ऐतिहासिक व्यक्तींच्या यशावर दावे करत भांडतो आपण तिथे वर्तमानातल्या हाडामांसाच्या व्यक्तींचे काय.

पाहता पाहता सुज्ञ वाटणारी, ज्यांच्याकडून काही सकारात्मक घडेल असे वाटणारी अनेक मित्रमंडळी एक एक करून उन्मादी झालेली पाहिली. एकाचा उतरत नाही तो दुसरा अंतराळी जातो. देश महान होतो तो त्यातील माणसांमुळे. देश म्हणजे काही जमिनीचा तुकडा नव्हे, देश म्हणते त्यातील समाज. तो समाज सदैव लहान लहान तुकड्यात विभागला जात असताना आणि छ्पे वा उघडपणे त्यात सामील होत लहान लहान वर्तुळात सुरक्षितता शोधणारे आणि त्यासाठी आवर्जून काही शत्रू निर्माण करत आपला गट राखणारे असताना हा देश महान आहे किंवा भविष्यात महान होण्याचीही काही शक्यता आहे यावर माझा काडीचाही विश्वास नाही. सतत एकमेकांवर आरोप केल्याशिवाय ज्यांचे कर्तृत्व सिद्ध होत नाही ते कर्तृत्वशून्यच असतात हे समजून चालायचे असते. अशा माणसांकडून देश महान होण्याचे तर सोडाच, आहे असा राखणेही अवघड असते.

सध्याच्या परिस्थितीत मला तरी हा देश विखंडित होत जाताना दिसतो आहे. मी तुझी एक चूक, एक दोष दाखवला की दबा धरून बसायचे नि तुझी चूक, दोष दाखवून स्वतःला धन्य मानायचे या वृत्तीने जगणारे लोक काहीही निर्माण करू शकत नाहीत. विषवृक्षाच्या रुजवलेल्या मुळ्यांतून एवढा मोठा वृक्ष उभा राहिलाय की आता तो छाटणे कुणाच्याच हाती राहिलेले नाही. आपण फक्त तो रुजवला कोणी यावर जगाच्या अंतापर्यंत वाद घालत बसू. मला हे करायचे नाही. हा समाज अंतर्बाह्य किडला आहे असे माझे स्पष्ट मत झाले आहे आणि त्याबाबत मी काही बोलू अथवा करू शकेन याची मला कणमात्र शक्यता वाटत नाही.

शनिवार, २४ सप्टेंबर, २०१६

मी अजून जहाज सोडलेले नाही! - बाबा आमटे

कालचा दिवस म्हणजे पर्वणी. बाबा आमटेंचे लेखन आणि अभिवाचक म्हणून चंद्रकांत काळे आणि सचिन खेडेकर हे अभिवाचन गुरु, आमचे आदर्श, एकाच व्यासपीठावर. म्हणजे हल्लीच्या भाषेत काय म्हणतात तसा डब्बल धमाका. ऐंशी मिनिटांचा कार्यक्रम संपला तेव्हा असं वाटलं 'असा कसा अर्ध्या तासात उरकला यांनी', पण घड्याळ योग्य वेळ दाखवत होते.

एका गोष्टीची गंमत वाटली. ती म्हणजे प्रेक्षकांची उपस्थिती. जेमतेम चाळीस-पन्नास प्रेक्षक. निर्माती असलेल्या सोनाली कुलकर्णीला इवेंट मॅनेजमेंट शिकवायला हवे. आमचे साहित्यिकही गर्दी जमवायला अमिताभ सारखे, अमीर खानसारखे 'विशेष आकर्षण' घेऊन येतात, दहीहंडीच्या कार्यक्रमाचे खास आकर्षण 'सनी लिओन' असते तेव्हा लाखभराचा समुदाय उपस्थित होतो.... हे आपले उगाचच हो, आमचे आपले नेहमीसारखे. पण बाबांच्या कविता ऐकायला पन्नास माणसे जमतात हेच खरंतर खूप आहे म्हणतो मी. अजून त्यांचे नाव लोकांना ठाऊक आहे हे काय कमी आहे. असो.

#करुणोपनिषदे #चंद्रकांत_काळे #सचिन्_खेडेकर

जाता जाता बाबांच्या 'मी अजून जहाज सोडलेले नाही!' मधला काही भाग...आजच्या काळाला बराचसा सुसंगत असा!
---
मी: सामाजिक कार्यकर्ता ज्याला म्हणतात
तो एक माणूस!
पेटत्या मांसखंडांच्या प्रकाशात
रस्ता धुंडित नवे समाजकार्य जन्माला येईल
या एकाच उमेदीने मी
या अघोरी निर्णयाप्रत येऊन पोचलो होतो.

निर्णय घेणार्‍या केंद्रांची बेसुमार वाढ
हा लोकशाहीचा शाप आहे
सामान्य माणसाला तो थोडे स्वातंत्र्य
आणि पुष्कळसा गोंधळ देत असतो
शाश्वत मूल्यांनाही तो बाजारपेठेत आणतो
आत्मार्पणालाही दुकाने उघडायला लावतो
प्रत्येकाची ताकद ही गर्दी खेचणार्‍या
आवाजावर ठरत असते.

प्रतिभेला जाहिरातीवर खर्ची पडावे लागते
आणि गुणांना सौदेबाजीतही तरबेज असावे लागते.
विद्यापीठ चालवण्याची व्यवस्था
बंडखोर विद्यार्थी आपल्या हातात घेतात
पण त्यांना वेळापत्रकदेखील करता येत नाही!
स्वातंत्र्यदेवतेच्या राज्यात
बंदुका सिगारेटच्या पाकिटाएवढ्या सवंग होतात
आणि न्याय विकृतीच्या हातातही सहज येतो
आणि तो कोणत्याही देदिप्यमान बिंदूवर
माथेफिरूच्या निरागसपणाने डागला जाऊ शकतो
आणि ही गर्दी म्हणजे बहुमत
हे तरी खरे आहे का?
सडकेवरची बेफाम क्रान्ती
आणि मतपेट्यांतून बाहेर पडणारा मूक निर्णय
या ही दरी व तो कडा
एवढी तफावत असू शकते
हे नुकतेच मी वर्तमानपत्रातून वाचले आहे.

जेव्हा संकल्प रूप घेतील
आणि उद्याला आकार येईल
तेव्हा कदाचित त्यांना कळेल
की त्यांचे शत्रू वेगळे होते
हातापायांवर खिळे ठोकून घेताना
दु:ख होतेच होते
पण हेच खिळे कडा चढताना
पाय रोवण्याच्या कामी पडत असतात.

'समाजकार्या'ची ही आंबट कैरी
खाताखाता दात आंबून गेले आहेत
तरी ती सोडवत नाही
राजकीय पाणबुडे कोणत्या क्षणी
जहाजाला सुरुंग लावतील याचा नेम नाही
पण बुडण्याची खात्री वाटू लागली
तरी माझे हे जहाज मी सोडणार नाही
कारण त्यावर माझी सगळ्यात जास्त प्रीती आहे
बुडत्या जहाजाच्या कर्णधारालाही ओढ असते घराची
पण प्रसंग येतो तेव्हा घर बाजूला पडते.

जहाजाबरोबर स्वतःला बुडवून घेणारे कर्णधार जेथे असतात
तेथेच बुडता देश वाचवणार्‍या नाविकांच्या पिढ्या जन्म घेतात.

वाट पाहणार्‍या किनार्‍यांना
आणि लाटांच्या उग्र कल्लोळाला कळू द्या
मी अजून जहाज सोडलेले नाही!

- बाबा आमटे

शुक्रवार, २३ सप्टेंबर, २०१६

तो कलकलाट होता...

काही काळापूर्वी मराठी संस्थळांवर असताना मी आपले लेखन दर्जेदार असल्याचे कसे ठसवावे यावर एक लेख लिहिला होता. (जिथे लिहिला त्या संस्थळाबरोबरच तो शहीद झाला, असो.) त्यात एक मुख्य धागा होता तो असा की अनेक ठिकाणी आपणच वेगवेगळ्या अवतारांनी असावे नि इथले तिथे, तिथले आणखी कुठे असे रेफरेन्सेस देत ते लेखन अनेक ठिकाणी रेफर झाल्याचे, एक प्रकारे मान्य झाल्याचे ठसवावे असा होता. निवडणुकांच्या काळात नीती सेन्ट्रल आणि त्यासारख्या अनेक वेबसाईट अचानक निर्माण झाल्या नि परस्परांच्या हवाल्याने बातम्या पसरवू लागल्या. नीती... च्या अवतारसमाप्तीनंतर स्क्रोलने लिहिलेल्या लेखात यांची एक लहानशी यादीच दिली होती.

खोटे अनेक तोंडांनी वदवून खर्‍याचा आभास निर्माण करणे हा आता भारतात प्रस्थापित होऊन बसलेला प्रकार आहे. आज याचे आणखी एक उदाहरण दिसते आहे. पीओके मधे घुसून वीस अतिरेकी ठार मारून ऊरी'चा बदला घेतला अशा बातम्या अनेक पोर्टल्सवर दिसू लागल्या आहेत. आश्चर्य म्हणजे अजूनतरी एकाही मेनस्ट्रीम वृत्तपत्रसमूहाने वा चॅनेलने याची दखल घेतली नसली तरी आपल्याच गटातल्या दुय्यम चॅनेलच्या पोर्टलवर ही बातमी टाकून कितपत खपते आहे याची चाचपणी चालू झाली आहे. प्रथम ही बातमी क्विंट्वर दिसली, मग कोब्रापोस्ट (हो तोच तो तरुण तेजपाल यांच्या अटकेनंतर 'रंग' बदललेला) वर. नुकतीच क्विंटचा हवाला देऊ ही बातमी एबीपीमाझा च्या वेबसाईटवर दिसू लागली आहे. कदाचित आता ती त्या चॅनेलवर येईल. फारसा गदारोळ झाला नाही तर त्यांच्या हिंदी चॅनेलकडे सरकेल असा अंदाज आहे. (हा कालपर्यंतचा अपडेट. आज हीच बातमी क्विंटच्याच हवाल्याने दिव्य मराठी'ने नकाशा बिकाशा काढून दाखवत अधिक ऑथेंटिक करण्याचा प्रयत्न केला आहे. राजकारण्यांचा अजेंडा राबवणारी फ्रस्ट्रेटेड इंडियन इतकेच नव्हे तर डिफेन्सन्यूज्.इन या नावाने जणू लष्कराची अधिकृत साईट असल्याचा आभास निर्माण करण्यार्‍या साईटनेही ही बातमी अहमहमिकेने दिली. चॅनेल्स बघणे मी बंद केल्याने तिकडे किती हुदाळ्या मारल्यात माहीत नाही.)

देशाच्या संरक्षण मंत्रालयाने अथवा कोणत्याही अधिकार असलेल्या व्यक्तीने याबाबत माहीती न देताही अशा तर्‍हेची बातमी दिली जात आहे. अर्थात संघटनांच्या कुजबूज ब्रिगेडकडे 'आमच्या आतल्या गोटातल्या बातमीनुसार' हे विनोदी कारण कायम हत्यार म्हणून असतेच. ऑफिशल बातमी नंतर दिली जाईल अशी मखलाशीही केली जाऊ शकते. द डॉन या पाकिस्तानच्या वृत्तपत्राने ही बातमी कशी दिली नाही?' या प्रश्नाला 'आपली हार ते कशी काय जाहीर करतील?' असे साडेअठ्ठावीस इंच फुलवलेल्या छातीने उत्तर दिले जाईल... सगळं कसं प्रिडिक्टेबल होऊ लागले आहे. लाज, लज्जा शरम सगळे गुंडाळून खोटारडेपणा चालू आहे. असंच चालू राहिलं तर या देशात काही दिवसांत केवळ 'तुमचं खोटं विरूद्ध आमचं खोटं' इतकंच शिल्लक राहील की काय अशी भीती वाटू लागली आहे. खरं काय हे कधीच कुणाला समजू शकणार नाही. जो तो आपल्या सोयीच्या खोट्यालाच खरे मानून चालू लागेल असे दिसते. थोडक्यात भक्तांचा डीएनए सर्वत्र पसरलेला दिसेल अशी शक्यता आहे. ही बातमी जर खोटी असेल तर या तीन वेबसाईट्सवर 'सार्वजनिक शांततेचा भंग होईल असे वर्तन केल्याचा' ठपका ठेवून खटला भरणार की 'मन की बात' पसरवल्याबद्दल पद्मविभूषणची खिरापत वाटणार हे कोण सांगू शकेल? ट्विट करून विचारू का?

खोटे बोलण्यात काही लाज वाटून घेऊ नये असा संदेश थेट शीर्षस्थ व्यक्तींकडून दिला जात असल्याने जनतेने आणि त्यातही सनसनाटीपणावरच पोट भरता येते असे समजणार्‍या काही माध्यमांनी कमरेचे सोडून डोक्याला गुंडाळावे यात नवल नाही. अशा खोट्या बातम्या युद्धज्वर वाढवण्यास कारणीभूत होतात. एकदा हे पचते असे दिसले की जी प्रथितयश माध्यमे आहेत नि ज्यांनी अजून ही बातमी दिली नाही त्यांनाही 'स्पर्धेत टिकण्यासाठी' हे करावे लागणार आहे. त्यांची न्यूज पोर्टल्स पाहिली तर तिथे हेल्थ, लाईफस्टाईल आणि रोमान्स या तीन वेगवेगळ्या स्तंभशीर्षकाखाली जे सॉफ्ट पॉर्न निलाजरेपणे छापले जाते त्यावरून हे सहज लक्षात येईल (पॉर्नमधे काय वाईट म्हणत येणार्‍यांना समुद्रात फेकून देण्यात येईल.) दुसरा धोका दस्तऐवजीकरणाचा. आज इंटरनेट्च्या जमान्यात दहा ठिकाणी ही बातमी रेजिस्टर झाली आहे. भविष्यातले 'खरा इतिहास' शोधणारे गल्लीबोळातले गुगलपंडित इतिहाससंशोधक इतक्या ठिकाणी बातमी दिसते म्हणून त्याचा अजाणता वा हेतुतः वापर करून आपले इतिहासाला आपल्या सोयीने वळवण्याचे आपले काम 'समरसतेने' करत राहतील.

दोन महत्त्वाचे मुद्दे, पुराव्याशिवाय अशा बातम्या देणार्‍यांवर कायदेशीर कारवाई करता येत नाही का? दुसरे, तुम्ही आम्ही 'शाहीद कपूरच्या मुलीचे नाव काय ठेवले किंवा करीना कपूरला कुठले डोहाळे लागले' अशा बातम्या चवीने वाचण्याइतके खुजे नि विचाराने किडके आहोत तोवर माध्यमे हा प्रकार करत राहणारच आहे. या विशिष्ट केसमधे बातमी सध्याच्या सत्ताधार्‍यांच्या सोयीची असल्याने त्याकडे - अनेकदा केला तसा - काणाडोळा केला जाईल हे उघड आहे. आपल्या देशतील समाजाची ओळख दिवसेंदिवस 'मला सोयीचे असत्य त्याला सत्य म्हणून मान्यता देणार्‍यांचा' अशी होते आहे, जात धर्मांवरच्या मारामार्‍या नि विच-हंटिंग तर नेहमीचेच. दक्षिण पूर्व पुण्यातील, एकाच जमातीच्या चार टाळक्यांना एकत्र करून एक राजकीय पक्ष काढून स्वतःला 'राष्ट्रीय अध्यक्ष' वगैरे बिरुदे मिरवत फ्लेक्स लावणारा कुणी बाबा, त्याच्या फ्लेक्सवर झळकायला मिळाले म्हणून कृतकत्य होणारी नि त्याबद्दल आयुष्यात दादांसाठी कायप्पन म्हणत सतरंज्या उचलत धन्यता मानणारी मठ्ठ पोरटी, टीकेला उत्तर देण्यासाठी 'त्यांना सांगा की' आणि 'तेव्हा का नाही' हे दोन रामबाण हाती घेतलेले सारे निर्बुद्ध लोक गल्लीबोळात बार्गेनिंग पॉवर जमा करत आपला चार सेंटीमीटर स्वार्थ साधून घेताहेत नि वर राष्ट्रप्रेमाच्या पिचक्या डरकाळ्या फोडताहेत.

परक्या देशांकडे सतत 'एफडीआय वाढा वं माय' म्हणत हात पसरणारा, शेजार्‍याशी कचरा टाकण्यावरून भांडत बसणार्‍या माणसांचा हा देश महासत्ता होईल असे समजणारे निर्बुद्ध, मूर्ख आहेत नि आळशीही. त्या रम्य भूतकाळाच्या स्वप्नात नि रंगीत भविष्यकाळाच्या दिवास्वप्नात वर्तमानात त्यांना विचारहीन, सुखवस्तू जगायचे आहे. संस्कृतीच्या बाता मारणारा हा देश १००% टक्के स्वार्थी आणि इहवादी आहे. कोण्या देवाच्या टाळक्यावर चार फुले वाहिल्यामुळे किंवा त्याच्या नावे सार्‍या समाजाला वेठीस धरणारे उत्सव साजरे करण्याने प्रगती होईल असे समजणारा बिनडोक समाज कधीच प्रगती करू शकत नसतो. आणि हे सांगणारे देशद्रोही असतात. जिथे अभ्यास करायचा तिथे विचार न करता रट्टे मारून पदव्या पदरी पाडून घेताना - आता तर विकतही सहज मिळतात - सोशल मीडियात मात्र अमक्याला 'घ्यायचाच' असे ठरवून त्याच्या पोस्ट, लेखनातून कीस पाडून गैरअर्थ काढून वाद घालणारे शूर मावळे फेसबुकवर असताना या देशाला वेगळ्या सैन्याची गरज काय? सोबतीला नुसत्या फोटोशॉपवर समाजसेवा नि बातम्या पसरवण्यावरच ज्यांचे कर्तृत्व सिद्ध होते करणारे असे सत्ताधारी झाल्याने आनंदीआनंद झाला आहे.

या देशातील माझ्यासकट सगळ्या निर्बुद्धांचा विजय असो.

बातमी: Army Denies 'Cross-border Surprise raid'.

गुरुवार, २६ मे, २०१६

वादे वादे जायते वादंग:

जात आणि इतिहास या दोन विषयांवर लिहायचे नाही हा माझा नियम मी तात्पुरता बाजूला ठेवून ही पोस्ट लिहितो आहे. याला कारण Anand Shitole ने टाकलेली पोस्ट. हे त्याचे उत्तर आहे. आनंदने हे लिहायला भाग पाडले याबद्दल त्याच्याकडून नंतर दंड वसूल करेन. :)


त्याचा मूळ मुद्दा हा की 'सवर्ण असलेल्या माणसांना आपण आंबेडकरांचे विचार मानतो किंवा घटनेला प्रमाण मानतो किंवा आंबेडकरवादी आहोत हे पटवून द्याव लागतं, तेही वारंवार.
-------
आनंद तू अगदी नेमका मुद्दा मांडला आहेस. पण अलिकडे याबाबत मी काहीसा हताश आहे. याबाबत सांगून काही होत नसतं. 'इतकी वर्ष आम्ही सहन कसं केलं असेल' हे उत्तर देऊन तोंड बंद केलं जात आहे. अर्थात एक महत्त्वाचं ध्यानात घेतलं पाहिजे की प्रत्येक समाजात, जातीत, भाषिक गटात, धर्मात असे लोक आहेत, तसे लोक आहेत. त्यातल्या एकाच प्रकारचे लोक हे 'प्रातिनिधिक' समजून - ते ही टीकेच्या सोयीचे - वागत गेलो तर धागे जुळणारच नाही. एक नक्की की द्वेषाचे पेरणी अधिक सोपी नि सोयीची असल्याने तीच अधिक केली जाते. द्वेषाच्या आधारे जमाव लवकर जमतो ही वस्तुस्थिती नाकारता येत नाही. म्हणून आरक्षणाने देशाचे वाटोळे होत आहे म्हणून गळे काढणारी ब्राह्मणांतली सुमार बुद्धीची पोरे आणि शंभर मुद्द्यावर एकमत असलेला ब्राह्मण जेव्हा एखाद्या मुद्द्यावर असहमती दाखवतो म्हणून लगेच बरोबर आहे, शेवटी तुम्हाला काय कळणार 'आमची' बाजू' म्हणून त्याची जात काढणारा आता सुखवस्तू आयुष्य जगणारा दलित हे एकाच पंथाचे (आणि असे म्हटल्याबद्दल आमची 'त्यांच्या'शी तुलना कशी करू शकतोस' म्हणत माझ्यावर धावून येणारे दोघेही.) मानले पाहिजेत. मुळात एकदा 'ते' आणि 'आपण' वेगळे मानून चालू लागलो की तिथेच सहकाराची शक्यता मावळते. केवळ दोषारोपासाठी मुद्दे शोधण्यात सारा वेळ नि ऊर्जा खर्च होत राहते. आणि यावर प्रत्येक बाजूकडून 'मग त्यांनी पण हे समजून घ्यायला नको का, त्यांना आधी सांगा' म्हणत आपली जबाबदारी झटकून टाकली जाते. मग ते ण ला ण म्हणणारे असोत की जगातला प्रत्येक प्रश्न ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर वादाकडे ओढून नेऊन वाद घालणारे एकांगी असोत.

आता मूळ मुद्द्याकडे. मी तुझ्या मुद्द्याच्या एक पाऊल मागे जातो. मुळात 'मी अमुकवादी आहे' हे सांगण्याची गरज का पडावी. मी आंबेडकरवादी आहे असे नुसते म्हटल्याने मी तसा होतो का? आणि तसे न म्हणता मी त्यांच्या तत्त्वांना अनुसरून - जाणीवपूर्वक वा अजाणता - वागत असेन तर मी आंबेडकरवादी नसतो का? दुसरा मुद्दा, मुळात आपल्याला एखादा विचार पटला म्हणून मी अनुसरत असेन तर कुणी एखादा मला 'आंबेडकरवादी' असल्याचे सर्टफिकेट नाकारत असेल तर मी त्याला का महत्त्व द्यावे. जसे मोदीभक्तांना राष्ट्रभक्तीचे सर्टफिकेट वाटायचा ठेका दिलेला नाही तसाच स्वतःला आंबेडकरवादी 'म्हणवणार्‍या' कुणाला तो दिलेला नाही. मग तो म्हणाला की तू आंबेडकरवादी नाहीस तर मी त्याला म्हणेन तू 'डॉकिन्सवादी नाहीस', क्विट्स. कारण ही दोन्ही वाक्ये वांझ आहेत, त्यांना काडीचाही आधार नाही. कुठेही वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन नाही, तेव्हा मी असल्या शेरेबाजांना काडीची किंमत देत नाही. दुसर्‍यावर शेरे मारणे हे आपले स्थान बळकट करण्यासाठीच असते असे मी समजतो. इतरांना राष्ट्रद्रोही ठरवल्याने आपली राष्ट्रभक्ती सिद्ध होते असे अनेकांना वाटते, तसेच समोरचा आंबेडकरवादी नाही किंवा छुपा संघिष्ट आहे हे सिद्ध केले की आपले आंबेडकरवादी असणे आपोआप सिद्ध होते अशी अनेकांची धारणा असावी असे दिसते.

शेवटी सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा. मुळात मी अमुकवादी आहे असे कानाच्या पाळीला हात लावून घराणे सांगण्याची गरज का पडावी. आपण आपल्या विचारांशी प्रामाणिक असावे. ते सतत तपासून घेत रहावे, चूक सापडली तर दुरुस्त करत राहावेत. आणि विचार नि मूल्यमापनाची पद्धत अधिकाधिक समृद्ध होत रहावी म्हणून आंबेडकरांसह जगातील सर्वच सुज्ञ माणसांचे विचार वाचत राहावेत, तपासून पाहावेत, कोणते आपल्या परिस्थितीत, कुवतीत अंमलात आणता येतात ते पाहावे, अंमलात आणावेत. माझे विचार हे माझे आहेत, माझ्या विचारातून सिद्ध झाले आहेत याचा अभिमान का बाळगू नये? मग कदाचित असे होईल की तुमचे विचार बरेचदा आंबेडकरांकडून आलेले असतील, उत्तम आहे. कधी ते रिचर्ड डॉकिन्सकडून आले असतील, कधी मार्क्स कडून तर कधी एखाद्या उपनिषदातून. स्रोतावरूनच अस्पृश्यता पाळणे हा दोष जोवर जात नाही तोवर अशी घराण्यांची गरज आपल्याला पडत राहणार आहे आणि त्या सार्‍याच घराण्यांचे टोळ्यांमधे रूपांतर होत राहणार आहे. टोळ्यांना फक्त मित्र कोण शत्रू कोण इतकेच समजते, त्यांना घराण्याचा विचार पुढे नेण्यासाठी विचार करायची गरज वाटत नाही. आणि जे तसे करतात त्यांना 'परंपरा मोडल्याचा' आरोप सहन करावा लागतो, याला आंबेडकरवादी म्हणवणारेही (मी म्हणवणारे असा उल्लेख यासाठी करतो आहे की तसे म्हणवणारे वास्तवात असतीलच असेही नाही, आहेत की नाही ते तपासायचे कसे मला ठाऊक नाही की मला तो अधिकारही कुणी देणार नाही ) अपवाद नसतात.

हे खरे की आयुष्यात आपल्या जगण्याची चौकट घडवण्यासाठी अनेक स्रोतांचा अभ्यास करावा इतका वेळ नि ऊर्जा उपलब्ध असेलच असे नाही. तेव्हा मग पूर्वसुरींनी दिलेल्या काही विचारव्यूहांच्या आधारे ते आपले जगणे उभे करतात. मग कुणाला आंबेडकरांचे विचार पटतात, कुणाला सावरकर, कुणाला मार्क्स, कुणाला लोहिया. पण हे विचारव्यूह झाले. अगदी धर्माचेही घ्याल तर जगण्याची रेडिमेड चौकट म्हणूनच तिची निर्मिती झाली आहे. ज्याला स्वतःची चौकट घडवण्याची कुवत नाही, इच्छा नाही, ताकद नाही त्याने साधकबाधक विचाराने उपलब्ध धर्मातून एक निवडावी असे अपेक्षित आहे. बाजारातून ३४, ३६ किंवा ३८ च्या मापाचा तयार शर्ट आणण्यासारखे आहे हे. एखाद्या आडमाप देहाला तयार प्रमाणबद्ध शर्ट बसत नाही, त्याने स्वतःच्या मापाचा शर्ट शिवून घ्यावा. त्याने तयार मापांतून निवडला नाही म्हणून त्याला आपण दोष देऊ का? मग अमुकच एक विचारव्यूहाला तुम्ही स्वीकारले नाही म्हणजे तुम्ही दुय्यम, घातक वृत्तीचे असे समजायचे कारण नाही, त्यासाठी त्या व्यक्तीच्या प्रत्यक्ष आचरणाचेच मूल्यमापन व्हायला हवे, निव्वळ घोषणेवर नव्हे. शिवाय मी अमुकवादी आहे याचा उद्घोष कुणी करू लागतो तेव्हा तो तसा नसण्याची आणि ते झाकण्यासाठी अधिक उच्चरवाने ते ठसवू पाहात असल्याचीही एक शक्यता निर्माण होते.

आता माझे वैयक्तिक मत सांगतो. मी स्वतः माझे विचार विकसित करण्यावर विश्वास असलेला माणूस आहे. समाजवादी विचारांबद्दल मला आस्था असली तरी मी समाजवादी आहे असे मुळीच म्हणणार नाही. मला असल्या उसन्या ३६ मापाच्या शर्टची गरज आहे असे मला वाटत नाही. माझा शर्ट मी शिवून घेणार आहे. त्यात आंबेडकरवादाचे धागे असतील, सावरकरांचा ठणकावून सांगणारा विज्ञानवाद असेल, मार्क्सचे द्रष्टेपण असेल, गांधीबाबाची दूरदृष्टी असावी अशी इच्छा असेल, नेहरुंचा वास्तवाचे भान असलेला व्यवहारी दृष्टीकोनही. हे ही पुन्हा अगदी ढोबळ वर्गीकरण आहे आणि इतर अनेक व्यक्ती नि विचारव्यूहांची नावे यात आलेली नाहीत. माझ्या विचारात या सार्‍या पूर्वसुरींच्या विचारांची प्रतिबिंबे दिसतील पण ते पूर्णांशाने त्यांचे नसतील, नसावेत. तेव्हा मी अमुकवादी आहे असे म्हटले तर मी ही एकसाचीकरणाच्या मार्गाने चाललो आहे असे मला वाटेल नि ते मला कधीच आवडणार नाही. तेव्हा मुद्दा हा की माझे पुरेसे आंबेडकरवादी नसणे कुणाला खटकत असेल तर मी तसा आहे हे सिद्ध करायला मी मुळीच जाणार नाही.

-oOo-

शुक्रवार, ८ एप्रिल, २०१६

ऐलपैल - ४ : जमिनीलगतची उंच माणसे

दरवर्षी 'पद्म' पुरस्कारांची घोषणा झाली की वार्षिक वादंगांचे फड रंगतात. कुणाला शासनाची हांजी हांजी करण्याबद्दल पुरस्कार मिळाला, कुणाची लायकीच नव्हती, किंवा दुसरेच कुणी लायक कसे होते याची हिरिरीने चर्चा सुरू होते. माध्यमांतून दिसणार्‍या लोकांभोवती ही चर्चा बहुधा फिरत राहते. पण या यादीत दरवर्षी काही अपरिचित नावेही दिसतात, ते कोण याचा शोध घेण्याची तसदी आपण बहुधा घेत नाही. विशेष म्हणजे ही नावे बहुधा पर्यावरण, जलसंधारण, मूलभूत वा शाश्वत विकास या सर्वसामान्य माणसाच्या जगण्याला पायाभूत असूनही, तुम्हा आम्हाला काडीचा रस नसलेल्या क्षेत्रातील असतात असा अनुभव आहे. यांच्याकडे फारसे लक्ष द्यावे असे माध्यमांना वाटत नाही याचे कारण म्हणजे यात 'ब्रेकिंग न्यूज' नसते, सर्वसामान्यांना वाटत नाही कारण आपले रोल मॉडेल्स बहुधा चित्रपटासारख्या मनोरंजनाच्या, राजकारणासारख्या सत्तेशी निगडित किंवा खेळासारख्या अनुत्पादक क्षेत्रातून येत असतात.

एखाद्या 'दशरथ माँझी'ला पद्मश्री न मिळताही चित्रपटामुळे थोडीफार प्रसिद्धी मिळते तर 'जादव पायेंग' सारख्याला पद्मश्री मिळण्यापूर्वीच त्याच्यावर तयार झालेल्या 'फॉरेस्ट मॅन' या डॉक्युमेंटरीमुळे आणि परदेशी माध्यमांनी त्यापूर्वीच दखल घेतल्यामुळे थोडेफार लोक ओळखत असतात. पण या दोघांपेक्षाही अधिक मूलभूत गरजेशी निगडित असलेल्या शेती आणि जलसंधारण या दोन क्षेत्रातील कामगिरीसाठी पद्मश्री मिळालेल्या दोन भगीरथांचे नाव बहुसंख्येने ऐकलेले नसेल आणि 'पद्म' च्या यादीत वाचूनही 'हे कोण' हे जाणून घेण्याइतकी उत्सुकता त्यांच्या मनात निर्माण झाली नसेल याची जवळजवळ खात्रीच आहे.  या वर्षीच्या यादीमधे स्थान मिळालेली ही दोन नावे आहेत जलसंधारणाच्या क्षेत्रात अतुलनीय कार्य केलेले झारखंडचे 'सिमोन उरांव' आणि 'झीरो बजेट नॅचरल फार्मिंग'चे प्रणेते डॉ. सुभाष पाळेकर.

झारखंडची राजधानी 'रांची लगत असलेले बेड़ो हे पन्नास वर्षांपूर्वी उजाड, पाण्याचे दुर्भिक्ष्य असलेले गाव होते. दुष्काळाने अनेक लोकांचा बळी घेतला, अनेकांनी स्थलांतर केले होते. अशा वेळी त्या गावचा रहिवासी असलेल्या तरुण सिमोनलाही स्थलांतराचा पर्याय उपलब्ध होता. पण त्याने भारतीयांच्या रक्तात असलेल्या दीर्घकालीन आणि व्यापक फायद्याच्या उपाययोजनांऐवजी तात्कालिक, संकुचित आणि सोप्या उपायांचा अंगीकार करण्याच्या प्रवृत्तीला मुरड घातली आणि सार्‍या दु:खाचे मूळ असलेले पाण्याचे दुर्भिक्ष्यच दूर करण्याचा चंग बांधला. भर पावसांत पाण्याच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने चालत जात त्याने गावाजवळच्या डोंगरावरून वहात येणार्‍या पाण्याची दिशा, ओघाचा वेग यांचे मोजमाप केले. ज्याच्या आधारे बांध घालण्याची जागा निश्चित केली. काही समविचारी लोकांना बरोबर घेऊन तिथे कच्चे धरणही बांधले. पण कच्ची धरणे फार काळ टिकाव धरत नाहीत हे ध्यानात आल्यावर सरकारदरबारी आणि अन्य मदत करू इच्छिणार्‍यांकडे चिकाटीने पाठपुरावा करत भक्कम असे काँक्रीटचे धरण बांधण्यास भाग पाडले. बेड़ोजवळ 'गायघाट' इथे हे धरण अजूनही उभे आहे. या पहिल्या धरणाच्या वेळी आलेल्या अनुभवाचा फायदा घेत कोणत्याही बाह्य मदतीखेरीज जवळच देशबाली आणि झारिया या ठिकाणी आणखी दोन धरणे बांधली. या धरणांमुळे भूजलाची पातळी तर वाढली पण एवढे पुरेसे नाही, पावसाचे पाणीही जमिनीत जिरवावे लागेल हे ध्यानात घेऊन त्यांनी ठिकठिकाणी वृक्षारोपणाचे काम सुरु केले. हे वृक्षारोपण करत असतानाही शासकीय पद्धतीची वांझ झाडे न लावता कवठ, आंबा, जांभूळ, फणस यासारखी फळझाडे लावण्यावर त्यांनी भर दिला, ज्यातून उत्पन्न आणि अन्न दोन्ही मिळू शकत होते. त्याच्या जोडीने जागोजागी छोटी तळी निर्माण केली. या पाण्याचा यथायोग्य वापर करता यावा म्हणून कालवे नि विहीरी खोदल्या. 

चारचौघांपेक्षा वेगळे काही करू पाहणार्‍यांच्या वाट्याला येते ती हेटाळणी, उपेक्षा त्यांच्याही वाट्याला आली. पण जेव्हा त्यांच्या प्रयत्नातून बेड़ोमधे पाण्याचे दुर्भिक्ष्य दूर झाले आणि त्यांच्या स्वतःच्या जमिनीवर त्यांच्या मेहनतीची फळे दिसू लागली तेव्हा अनेक लोक त्यांच्या मदतीला धावले. हळूहळू हे काम एका चळवळीत रुपांतरित झाले. हरिहरपूर, जामटोली,  खाकसीटोली, बैटोली आणि भासनंद या पाच ठिकाणी सिमोन यांच्या प्रयत्नातून तळी खोदण्यात आली. पावसाचे वाहून जाणारे पाणी आता लोकांनी आपल्याच श्रमाने अडवले आणि वापरले. बेड़ोची पडीक जमीन खर्‍या अर्थाने सुजलाम् सुफलाम् झाली. तिथे अनेकदा वर्षातून दोन पिके घेता येतील इतके पाणी उपलब्ध झाले. पुढे आजूबाजूच्या सुमारे पन्नास गावांची सिमोन यांच्या पावलावर पाऊल टाकून वाटचाल केली.  रब्बी हंगाम बहुधा कोरडा जाणार्‍या झारखंडसारख्या छोट्या राज्याला बेड़ोच्या या  हरित पट्ट्याचा मोठाच आधार आहे. हा भाग वर्षाला सुमारे 'वीस हजार मेट्रिक टन' इतका भाजीपाला नि अन्नधान्य झारखंडसह बिहार, उडिशा, बंगाल या शेजारी राज्यांना पुरवतो आहे.

आता हा सिमोन  'झारखंडचा पाणीवाला', 'सिमोनबाबा' या नावाने स्थानिकांमधे ओळखला जातो. आज त्र्याऐंशी वर्षाचा  असलेला  सिमोन बाबा वर्षाला किमान हजार नवी झाडे लावतो नि ती काळजीपूर्वक वाढवतोही. त्याच्या अनुमतीशिवाय कोणतेही झाड काय त्याची फांदीही तोडण्याचे धाडस कुणी करत नाही. आणि हा आदर, हा धाक त्याने शस्त्राने वा बळाने कमवलेला नाही. त्याने घालून दिलेल्या मार्गाने मिळवून दिलेल्या समृद्धीने, स्थिर आयुष्यामुळे स्थानिकांनी त्याला आपणहून दिला आहे. शासनाने सिंचनावर हजारो कोटी रुपये खर्च करूनही जे साधले नसते ते एका माणसाच्या प्रेरणेने साध्य झाले आहे. सदैव प्रेषितांच्या प्रतीक्षेत असलेल्या साध्यासुध्या माणसांना तो प्रेषित तुमच्यातच असतो, तुमच्या दोन हातांतून तो व्यक्त होतो हे सिमोन बाबाने दाखवून दिले आहे. 

सिमोन यांच्यासोबतच पद्मश्रीसाठी निवड झालेले डॉ. सुभाष पाळेकर हे मराठी नाव वाचूनही मराठी वृत्तपत्रांना याची दखल घ्यावीशी वाटली नाही. एकाच वृत्तपत्रात आलेला लेख हा अधेमधे चवीपुरते पाळेकरांचे नाव वापरत  लेखकाने आपल्याभोवतीच आरती ओवाळण्यासाठी लिहिलेला दिसला. याउलट हिंदी माध्यमांनी मात्र त्यांची आवर्जून दखल घेतलेली दिसते. तसंच कोणत्याही मॅनेजमेंटचा मोताद नसलेल्या इंटरनेटवरील इलेक्ट्रॉनिक मीडिया मात्र पाळेकरांबद्दल आणि त्यांच्या शेती तंत्राबद्दल विपुल माहिती देऊ करतो आहे. 'यूट्यूब' (You Tube) वर जाऊन फक्त त्यांच्या नावाने सर्च केले  तर इंग्रजी, मराठी, तेलुगू अशा विविध भाषांतून त्यांच्या मुलाखती, त्यांच्या तंत्राची ओळख असलेली प्रेजेंटेशन्स विपुल प्रमाणात सापडतील. लेखाच्या शेवटी काही दुवे दिले आहेत.

त्यांना पद्मश्री पुरस्कार  जाहीर झाला तेव्हा डॉ. पाळेकर आंध्रचे मुख्यमंत्री चंद्राबाबू नायडूंच्या आमंत्रणावरून तेथील ६००० शेतकर्‍यांना प्रशिक्षण देण्यासाठी आंध्रमधील काकीनाड येथे होते पद्मश्री मिळाल्याबद्दल त्यांचा पहिला सत्कार चंद्राबाबूंच्याच हस्ते झाला होता. देशातील इतर विविध राज्ये पालेकर यांच्याकडून कृषिविषयक सल्ला घेत असतात.  परंतु ते ज्या शेतकरी आत्महत्यांसाठी कुप्रसिद्ध अशा विदर्भातील आहेत त्या राज्याच्या शासनाला मात्र त्यांची आठवण होत नाही अशी खंत त्यांनी पद्मश्री स्वीकारताना व्यक्त केली होती.  त्यांना 'पद्मश्री' मिळाल्यावर महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांनी त्यांच्या अनुभवाचा वापर करून घेऊ असे म्हटले आहे. 'बोले तैसा चाले...' ही उक्ती त्यांना ठाऊक असावी अशी आशा आहे.

पाळेकरांना, उरांव यांना पद्मश्री मिळाल्याने त्यांच्या कामावर थोडा का होईना प्रकाशझोत पडतो आहे. ध्रुवज्योती घोष नावाच्या बंगालमधील खाजणांवर काम करणार्‍या पर्यावरणतज्ज्ञाला अजून तिची प्रतीक्षा आहे.

(पूर्वप्रकाशित: पुरोगामी जनगर्जना, एप्रिल २०१६)
---

मराठी: https://www.youtube.com/watch?v=l2XIOAs51ZU (भाग पहिला, एकुण पाच भाग)
इंग्रजी/हिंदी: https://www.youtube.com/watch?v=_JOSnwZAzo8 (1st of 4)
http://palekarzerobudgetspiritualfarming.org

सोमवार, २१ मार्च, २०१६

एवरीबडी लव्ज् रेमंड...

विषयसंगती ध्यानात घेऊन ही पोस्ट विस्तारासह ’बोर्डचाट्याच्या शोधात’ या शीर्षकाखाली ’वेचित चाललो...’ वर हलवली आहे.

---

शुक्रवार, १८ मार्च, २०१६

ते काहीच म्हणाले नाहीत...

काल 'ते म्हणाले', आज 'ते काहीच म्हणाले नाहीत'.
त्यांना फारच डिवचलं तेव्हा म्हणाले 'There I spoke, here I remain silent'
---

त्यांचे आडगल्लीतले उपाध्यक्ष म्हणाले
'याची जीभ कापा, पाच लाख देतो'
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


त्यांचे लोकनियुक्त खासदार म्हणाले
'याची तंगडी मोडा, अकरा लाख देतो'
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


यांच्या ’संन्यासी’ नेत्या म्हणाल्या
'त्यांना' पुरे निखंदून काढा
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत


त्यांची चिल्लीपिल्ली म्हणाली
'त्या' लोकांना गो़ळ्या घाला
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


त्यांचा ओसाडवाडीचा नेता म्हणाला
'ते' सगळे देशद्रोही आहेत, ठार मारा
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


त्यांची वानरसेना म्हणाली
सगळ्या पुरोगाम्यांना फाशी द्या
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


दुष्काळाने त्रस्त जनता म्हणाली
पाणीपुरवठ्याचे काहीतरी करा
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


शेतकरी कळवळून म्हणाले
'पाच वर्षे दुष्काळ आहे, कर्ज माफ करा'
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


सुरकुतलेली भुकेली तोंडे म्हणाली
'डाळीचे भाव परवडत नाहीत हो'
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...



त्यांच्या 'उच्चशिक्षित' सहकारी म्हणाल्या
विरोधकांना चुटकीसरशी संपवीन
...
आणि...
’बोलूकाका’ बोल बोल बोलले.
---

गुरुवार, १७ मार्च, २०१६

ते म्हणाले...

ते म्हणाले,
तुम्ही 'भारतमाता की जय' म्हटलेच पाहिजे
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
'जय जगत्', कुणी म्हणाले, 'आम्ही म्हणणार नाही.'
नकार देणार्‍यांना त्यांनी निलंबित केले.


ते म्हणाले,
'शिवाजी महाराज की जय' म्हटलेच पाहिजे
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
'केम?', कुणी म्हटले 'आम्ही म्हणणार नाही'
नकार देणार्‍यांना त्यांनी निलंबित केले.


ते म्हणाले,
तुम्ही 'वंदे मातरम्' म्हटलेच पाहिजे
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
गोल टोपीवाले म्हणाले, 'आम्ही म्हणणार नाही.'
नकार देणार्‍यांना त्यांनी निलंबित केले.

ते म्हणाले,
तुम्ही तिरंगा उंच फडकवलाच पाहिजे
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
तळमजल्यावरचे म्हणाले 'आम्हाला शक्य नाही.'
तळमजल्यावरच्यांना त्यांनी 'निलंबित' केले.


ते म्हणाले,
'जय श्रीराम, जय रामराज्य' म्हटलेच पाहिजे
थोडे कुणी बरेच काही खुश झाले
वैतागले कुणी म्हटले, 'ज्जा. म्हणणार नाही.
नकार देणार्‍यांना त्यांनी निलंबित केले.

ते म्हणाले,
तुम्ही 'जय महिषासुर' म्हणताच कामा नये
थोडे कुणी थोडे काही खुश झाले,
एक म्हणाला 'गर्वाने म्हणणार आहे.'
तसे म्हणणार्‍याला त्यांनी निलंबित केले.


ते म्हणाले,
तुम्ही 'पाकिस्तान जिंदाबाद' म्हणताच कामा नये
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
असे कुणी, तसे कुणी म्हणून मोकळे झाले
त्यातल्या फक्त 'परक्यां'नाच त्यांनी निलंबित केले.


दरम्यान दोन तहानबळी, काही भूकबळी पडले
उन्हाळ्याच्या सुटीसाठी ते उटी, स्वित्झर्लंडला गेले
हे म्हणा, ते म्हणू नका करता करता अधिवेशन सरले
तीन महिने गेले, पुन्हा नवे अधिवेशन आले.


ते म्हणाले,
आता कसे सगळे रान साफ झाले, करू हवे तसे
काय करू नि कसे करू तेवढेच नव्हते समजले
अरेच्या, आता झाली पंचाईत, काम करणे आले
काय करावे, कसे करावे इथेच गाडे अडले.

बराच खल केला, 'श्रेष्ठीं'चा सल्लाही मागितला
आत बाहेर, संस्थांमधून बरेच चिंतन मंथन झाले
त्या मंथनातून अखेर अमृतमय उपाय काढले
नवे अधिवेशन आले, सारे सज्ज झाले

एका फटक्यात त्यांनी सारी निलंबने रद्द केली आणि
'वंदे मातरम्' म्हटलेच पाहिजे'ची पुन्हा घोषणा केली
सारे पुन्हा सुरू झाले, जुनेच सारे पुन्हा नवे झाले
दरम्यान चार भूकबळी, तहानबळी, कर्जबळी पडले

देशात राष्ट्रप्रेमाचे अमाप पीक काढले
पोटभर खाऊन माणसे, ढोरे तृप्त झाले
एकाच उपायाने देश आबादीआबाद झाला
वेदातील विमाने उडवून अंतराळी पोचला

ओबामा दाती तृण धरून शरण आला
शरीफ तर दारचा दरवान झाला.
दुष्ट चीनचा पाऽर सफाया झाला
पायघड्या घालत पुतीन स्वागताला आला.

राष्ट्राचा डंका सार्‍या विश्वात वाजू लागला
दशलक्षी कोटावर तिरंगा झळकू लागला
पण' देश म्हणजे 'माणूस की भूमी?' हा
अवघड प्रश्न मात्र कायमचा अडगळीत पडला
---

मंगळवार, ८ मार्च, २०१६

ऐलपैल - ३ : रानिया - एक मॉडर्न आणि मॉडेल राज्ञी




जानेवारी महिन्यात फ्रेंच नियतकालिक 'चार्ली हेब्दो'ने एक व्यंगचित्र प्रकाशित केले. त्यात त्यांनी 'अलान कुर्दी' या भूमध्य समुद्रात जलसमाधी मिळालेल्या तीन वर्षाच्या सीरियन निर्वासिताबद्दल अश्लाघ्य टिपणी केली होती. हा तोच 'अलान' होता ज्याच्या समुद्रकिनारी वाळूत विसावलेल्या मृतदेहाचे छायाचित्र गेल्या सप्टेंबर महिन्यात जगभर पसरले आणि देशोदेशीच्या शांततावाद्यांना झडझडून जागे केले होते. आणि हे 'चार्ली हेब्दो' तेच होते ज्याच्या कार्यालयावर इस्लामी माथेफिरुंनी  हल्ला करून त्यांच्या अकरा सदस्यांना ठार मारले होते. त्यावेळी अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची बाजू घेत त्यांच्या पाठीशी भक्कमपणे उभे राहिलेल्या शांततावादी समाजाला या निमित्ताने त्यांनी तोंडघशी पाडले आणि जगात शांततावादी, स्वातंत्र्यवादी किती अल्पमतात आहेत यावर जणू शिक्कामोर्तब केले. या व्यंगचित्रात 'अलान मोठे होऊन काय होऊ शकला असता?' असा प्रश्न विचारून 'एक लैंगिक माथेफिरु' असे उत्तरही देण्यात आले होते. अनेक स्वयंघोषित पुरोगामीदेखील वंशवादाने किती पछाडलले असतात याचे हेब्दो हे उत्तम उदाहरण मानावे लागेल. आजच्या जगात जिथे संघर्षाला प्रति-संघर्षाने, हत्येला हत्येने, अपमानाला अपमानानेच उत्तर दिले जाते तसे याही बाबतीत झाले. याला फक्त एक अपवाद ठरला. मात्र मध्यपूर्वेतील एका अरब राज्ञीने याला दिलेले उत्तर संस्मरणीय ठरले.


चार्ली हेब्दो' व्यंगचित्र
राज्ञी रानिया यांनी ट्विट केलेले उत्तर


तिने ट्विटरवर एक व्यंगचित्र प्रकाशित केले, ज्यात अलान 'डॉक्टर' होऊ शकला असता असे सुचवले होते. तिने लिहिले होते "अलान हा एक उत्तम डॉक्टर बनू शकला असता, तो एक उत्तम शिक्षक बनू शकला असता, एक प्रेमळ पिताही!" या उत्तराला अनेक अंगांनी पहायला हवे. पहिले म्हणजे डॉक्टर याला आज जरी 'व्यवसाय' म्हणून पाहिले जात असले तरी मूलतः
त्याची भूमिका ही संकटमोचकाची, जीवनदात्याची मानली जाते. नागरी जीवनात ही जाणीव क्षीण झाली असली तरी, शिक्षक हा देखील समाजाच्या दृष्टीने एक पथप्रदर्शकच मानला जातो. सारेच मुस्लिम माथेफिरु असतात हा पाश्चिमात्य देश रुजवू पाहात असलेला समजही खोटा आहे; इथेही प्रेमळ पिता, पती असतात, त्याअर्थी तुमच्यात नि आमच्या काही फरक नाही असेही शेवटी तिथे सुचवले होते. थोडक्यात स्वतःवरील हिंसेला हिंसेनेच प्रतिवाद करणार्‍या, शस्त्र वा शब्द यापैकी कोणतेही हत्यारे वापरणार्‍यांना दिलेली ही सणसणीत चपराक आहे. इतकेच नव्हे तर त्यासाठी 'हेब्दो'चेच माध्यम वापरून त्या माध्यमाचा विधायक वापरही करता येतो असा मार्मिक टोलाही त्यांना दिला आहे. तिसरे महत्त्वाचे म्हणजे ही राज्ञी त्या मध्यपूर्वेतील आहे ज्या भूभागाला युरपिय वर्चस्ववादी, वंशवादी लोक कायम तुच्छ लेखत आले आहेत.

मूळच्या पॅलेस्टिनी आईवडिलांच्या पोटी 'कुवेत'मधे जन्मलेल्या आलेली ही बुद्धिमान स्त्री 'व्यवसाय व्यवस्थापन' शास्त्राचे शिक्षण घेतल्यानंतर काही काळ सिटिबँक' या अमेरिकन बँकेत मार्केटिंग क्षेत्रात उमेदवारी केली आणि त्यानंतर प्रसिद्ध अ‍ॅपल' या कंपनीसाठी जॉर्डनची राजधानी अम्मान इथे रुजू झाली. तिथेच एका पार्टीत तिची आणि त्यावेळच्या राजाचा वारस म्हणून निवडलेल्या गेलेल्या प्रिन्स अब्दुल्ला बिन अल-हुसैन याच्याशी पडली आणि वर्षभरातच त्याच्याशी लग्न करून क्राऊन प्रिन्सेस झाली. सुमारे सहा वर्षांनंतर आपल्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर अब्दुल्ला राजा झाला आणि त्याने रानिया'ला राज्ञी घोषित केले. पुढे २०११ मधे'हार्पर अँड क्वीन्स' या नियतकालिकाने घेतलेल्या चाचणीतून तिला 'सर्वात देखणी फर्स्ट लेडी' म्हणून गौरवण्यात आले होते. पण तीच केवळ तिची ओळख आहे असे म्हणणे मात्र साफ चुकीचे ठरते.

'रानिया' ही एका मुस्लिम राज्याची - किंग्डम, सल्तनत नव्हे! - जॉर्डनची राज्ञी आहे. 'राणी' या सोप्या शब्दाऐवजी तिला 'राज्ञी' असे संबोधन वापरायचे कारण ते संस्कृतला अधिक जवळचे आहे म्हणून नव्हे, तर 'राणी' म्हटले की 'राजाची पत्नी' असा अर्थ डोक्यात उमटतो तर राज्ञी हा वरवर समानार्थी भासणारा शब्द स्वतः शासक असलेली अशी आत्मनिर्भर स्त्री हा अर्थ अधिक ध्वनित करतो.  रानिया ही राजाची राणी असली तरी एखाद्या युरपिय देशाच्या पंतप्रधानाच्या वा अध्यक्षाच्या 'बोलक्या बाहुल्या' पत्नींपेक्षाही कितीतरी स्वतंत्र असे स्थान तिने निर्माण केले आहे. सत्तेचा वापर कुठल्या कामांसाठी करावा याचा एक आदर्शच तिने निर्माण केला आहे.

एका धर्माने इस्लामबहुल आणि वंशाने हशेमाईट, अरबबहुल देशाची ती फर्स्ट लेडी आहे. असे असूनही ती संपूर्णपणे पाश्चात्त्य पद्धतीचा पेहराव करते. परंतु असे असतानाच मुस्लिम स्त्रियांना बुरखा वापरण्याचा वा न वापरण्याचे स्वातंत्र्य असायला हवे, इतकेच नव्हे तर ज्यांनी तो वापरण्याचा निर्णय स्वतःहून घेतला आहे त्यांनाही तो हव्या रंगाचा वा पोताचा वापरता यायला हवे असे तिचे मत आहे. हे मत विद्रोहापेक्षा स्वातंत्र्य या मूल्याला अधिक मानणारे आहे. पण तिचे स्वतंत्र असणे हे पेहरावापुरते स्त्रीस्वातंत्र्य नाही. त्यापलिकडेही तिची स्वतंत्र ओळख आहे, आणि ती इतकी प्रभावी आहे की त्यातून तिची आतापर्यंत करून दिलेली ओळख जवळजवळ साफ पुसली जाते आहे.

देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय अशा दोन पातळ्यांवर आपली उद्दिष्टे, तत्त्वे आणि कामाचा आराखडा तिने व्यवस्थित आखून घेतला आहे. तिच्या स्वतःच्या वेबसाईट्च्या, फेसबुक पेजच्या, ट्विटर हँडलच्या आणि यू ट्यूब वीडिओ, चॅनेल्स यासारख्या अन्य प्रचलित इलेक्ट्रॉनिक माध्यमातून त्याबद्दल माहिती देणे आणि घेणे हे आजच्या जगाचे हुकमी हत्यार तिने यशस्वीरित्या राबवले आहे. 'टेकक्रन्च' या तंत्रज्ञानाशी संबंधित बातम्या आणि माहिती देणार्‍या ऑनलाईन नियतकालिकाला 'How twitter can change the world?' या विषयावर एक सविस्तर मुलाखतच दिलेली आहे. त्यात ती म्हणते "त्याचा (सोशल मीडियाचा) वापर हा खालील कामांसाठी करता येऊ शकेल. १. सोशल मीडिया' या नावाने ओळखले जाणारे हे माध्यम सकारात्मक सामाजिक बदलांचे साधन म्हणून वापरावे लागेल. २. त्याच्या माध्यमातून  ज्यांचा आवाज समाज आस्थेने ऐकतो अशांना, ज्यांचा आवाज समाजापर्यंत पोचत नाही त्यांच्यासाठी बोलण्यास उद्युक्त  करता येईल ३. अशा व्यक्तींची गुणवत्ता, ज्ञान, कौशल्ये आणि संसाधने वापरून अधिकाधिक मुलांना शिक्षणाकडे वळवता येईल. ४. आपण निवडलेल्या प्रतिनिधींवर 'जागतिक शिक्षण' हा विषय प्राधान्यक्रमात वर नेण्यासाठी दबाव निर्माण करणे शक्य होईल.' आणि ती स्वतःदेखील या माध्यमांचा यथास्थित वापर करताना केवळ वैयक्तिक  माहितीपलिकडे जाऊन आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, समस्या, त्यावरील उपाय, सक्रीय पाठिंबा याबाबत वेळोवेळी भाष्य करत आली आहे.

देशांतर्गत अजेंड्यामधे शिक्षण, सामाजिक सबलीकरण आणि देशातील तरुणाई या तीन मुख्य मुद्द्यांवर तिने लक्ष केंद्रित केले आहे. शिक्षण क्षेत्रात शालेय शिक्षणासाठी तिने निर्माण केलेला 'मद्रेसाती' किंवा माझी शाळा' हा उपक्रम जास्तीत जास्त मुलांपर्यंत शिक्षण पोचावे यासाठी प्रयत्नशील आहे, तर उच्चशिक्षणासाठी 'राज्ञी रानिया प्रज्ञावृत्ती' कार्यक्रमाअंतर्गत अनेक आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठांशी करार करून आपल्या देशातील विद्यार्थ्यांना तिथे उच्चशिक्षणासाठी जाण्याची सोय उपलब्ध करून दिली आहे. 'जॉर्डन रिवर फाउंडेशन'च्या माध्यमातून मुलांच्या शिक्षणाला राजकीय, सांस्कृतिक बंधनांपलिकडे नेऊन प्राधान्य मिळावे यासाठी ती प्रयत्नशील आहे. याच फाउंडेशनने मुलांच्या लैंगिक शोषणाविरोधात जनजागृती करण्याचे महत्त्वाचे काम हाती घेतले आहे. मध्यपूर्वेत ठाण मांडून बसलेल्या युद्धाने पोरक्या झालेल्या मुलांसाठी तिने  'अल्-अमान फंड' च्या माध्यमातून शिक्षण आणि कौशल्य यांची सोय केली आहे. तरुणांसाठी 'इंजाज़ अल्-अरब' अर्थात 'अरबांचे यश' या कार्यक्रमाखाली केवळ जॉर्डनच नव्हे तर पुर्‍या अरब प्रदेशातील तरुणांना एकत्र केले. त्यांच्याशी संवाद साधणे, त्यांच्या विचारांना योग्य दिशा देण्याचे काम या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून केले जाते. खुद्दा रानियादेखील यातील काही वर्गातून शिकवते ज्यातून तिचा या कार्यक्रमाशी कायम जवळून संबंध राहतो. याच माध्यमातून तिने '२०१८ पर्यंत दहा लाख अरब उद्योजक' निर्माण करण्याचा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प आखला आहे.

आंतरराष्ट्रीय पातळीवर जागतिक शिक्षण, आंतर-संस्कृती संवाद, मायक्रोफायनान्स या तीन विषयांवर ती काम करते आहे. युनिसेफच्या 'ग्लोबल लीडरशिप इनिशिएटिव' मधे सामील होण्याचे आमंत्रण तिला देण्यात आले. २००७ मधे तिच्या तेथील कामाबद्दल 'मुलांच्या हिताची सर्वात महत्त्वाची पुरस्कर्ती' म्हणून गौरव करण्यात आल. तसंच युनोच्या 'गर्ल्स एज्युकेशन इनिशिएटिव', ग्लोबल कँपेन फॉर एज्युकेशन' अशा इतर आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमातही तिने सक्रीय सहभाग घेतला आहे.

पण हे जग अजूनही पुरुषप्रधान समाजांचे कडबोळे आहे. त्यातून मुस्लिमबहुल देशांत तर एका स्त्रीने इतके पुढे जाणे समाजाला फारसे रुचत नाहीच. त्यातून मग ती राज्यकारभारात फार जास्त ढवळाढवळ करते आहे अशी हाकाटी सुरू झाली. चार मुलांची माता असलेल्या रानियाने मग सुज्ञपणे दोन वर्षे काही प्रमाणात माघार घेतली. पण गेल्या वर्षापासून ती पुन्हा सक्रीय झाली आहे. आपल्या देशातल्या आणि देशभरातल्या मुलांच्या शिक्षणाची आणि उत्तम आयुष्याची पायाभरणी करण्याचे काम ती करतच राहणार आहे.


---
(पूर्वप्रकाशित: पुरोगामी जनगर्जना, मार्च २०१६)



अधिक माहितीसाठी: http://www.queenrania.jo/en
http://www.biography.com/people/queen-rania-23468

सोमवार, २९ फेब्रुवारी, २०१६

विनोद दोशी नाट्य महोत्सव - २: मै हूँ युसुफ और ये है मेरा भाई

त्या लहानशा गावात लोक अनेक पिढ्यांपासून राहात आहेत. गावाने अनेक उंबर्‍यांच्या अनेक पिढ्या पाहिल्या आहेत. गावातल्या प्रत्येकाला केवळ तिथे जन्मलेल्याच नव्हे तर लग्न करून गावात आलेल्या सासुरवाशिणीच्याही चार पिढ्यांचा इतिहास ज्ञात आहे. केस पिकलेल्या, दातांचं बोळकं झालेल्या गावच्या वृद्धांना गावाच्या रस्त्यांवर नि मैदानावर बागडणार्‍या सार्‍या पोरासोरांच्या जन्माची गाणी अजून याद आहेत. इथे जन्मलेल्या आणि मातीस मिळालेल्या समवयस्कांच्या मजारीवर त्यांनी आपल्या हाताने मूठ मूठ माती टाकली आहे. गावात भांडणतंटे, रुसवेफुगवे आहेत तसेच त्यात मध्यस्थी करून तड लावणारे बुजुर्गही आहेत. 'अशा तर्‍हेने ते सुखासमाधानाने नांदत होते' असे परीकथेतले वास्तव नसले तरी नांदत्या उंबर्‍यांचे ते गाव ही एक जिवंत परिसंस्था आहे.

अचानक एक दिवस बातमी आली की गावाशी काडीचा संबंध नसलेल्या दोन लोकांनी आणि त्यांनीच निर्माण केलेल्या कुठल्याशा संघटनांनी म्हणे ठरवले की गावात दहा पिढ्या पूर्वी नांदलेल्या कुणावर म्हणे अन्याय झाला आणि त्याचे परिमार्जन करायचे ठरले. अन्याय कुणी केला नि का केला, त्या दहा पिढ्यापूर्वीचे जग कसे होते, तो अन्यायच होता की दोन्ही बाजूंनी ईर्षेने लढवलेल्या संघर्षातला केवळ पराभव होता, याचे घेणे देण त्या परक्यांना असायचे कारण नव्हते. त्यांनी त्या दहा पिढ्यांपूर्वी नांदलेल्यांवर झालेल्या अन्यायाचे परिमार्जन करायचे ठरवले आणि त्यांच्या आजच्या वंशजांना गाव आंदण दिले. गावच्या लोकांना काहीच कळेना. आपले गाव, आपली जमीन, आपले घर परस्पर दुसर्‍यांना देऊन टाकणारे, आपल्या गावात कधीही पाऊल न टाकणारे हे उपरे कोण? त्यांना हा अधिकार नक्की कुणी दिला? हे हलवायाच्या घरावर तुळशीपत्र ठेवण्याचे उद्योग कसे  नि का करत आहेत. पण गावाने विचार केला, करेनात का. ते लाख म्हणतील, आम्ही देणार आहोत थोडेच. पण गांवकर्‍यांना एक ठाऊक नव्हते. हे जे दान करणारे होते, ते शस्त्रसज्ज होते. ती शस्त्रे ते गावाबरोबरच दान करणार होते. त्यामुळे ते दान आपल्या झोळीत अलगद झेलणारे ती शस्त्रे घेऊनच  गावात येणार होते. जुने उंबरे उखडले जाणारे होते, नव्या घरांच्या पायांत लोखंडी पहारी ठोकल्या जाणार होत्या. आणि हे पुरेसे नाही म्हणून की काय तिथल्या नांदत्या उंबर्‍यातली अजून न कळत्या वयातली पोरे सोरेही शत्रू म्हणून निखंदून काढली जाणार होती. यज्ञकुंडासाठी अरण्य जाळून जमीन मोकळी करावीत तशी.

पॅलेस्टाईन हा लोकशाहीवादी जगाच्या इतिहासातला सर्वात मोठा संघटित दरोडा आहे. जमिनीच्या एका तुकड्यावर काडीचा अधिकार नसलेले दोन लोक परस्परांशी करार करून तिसर्‍याच्याच हातावर त्याचे उदक सोडतात आणि तो तिसरा त्या तथाकथित परवानगीच्या - आणि त्याबरोबर मिळालेल्या शस्त्रांच्या - आधारे ती जमीन बळकावतो आणि जगातील सर्व स्वतंत्र माणसांचे भले करण्याची ठेकेदारी आपल्याकडे आहे असा उद्घोष करणारी संघटना डोळे मिटून आपण ते पाहिलंच नाही असा दावा करत राहते, ते ही तोपर्यंत जोवर हे बाहेरून घुसलेले लोक पुरेशी जमीन ताब्यात घेत नाहीत, स्थानिक पुरेसे संघटित होऊन तोडीस तोड प्रतिकार करू लागत नाहीत तोवर. परिस्थिती तिथवर पोचली की आता परिस्थिती एकाच जमिनीवरच्या दोघांच्या हक्काच्या संघर्षाची आहे, आम्ही तुमचे भांडण मिटवायला येतो आहोत अशी बतावणी करत अप्रत्यक्षपणे घुसखोरांना 'दुसरी बाजू' म्हणून चलाखीने मान्यता देऊन टाकते. इतका सफाईदार दरोडा जगात दुसरा कुठलाही नसेल. मु़ळात स्थानिक विरुद्ध घुसखोर स्वरूपाच्या संघर्षाला सफाईने धर्मांच्या लढाईचे स्वरूप देऊन तो कायम पेटता राहील, त्यातील दोन बाजू परस्परांशी लढत राहतील हा बेरकी विचार करणारे ते करार करणारे, दोन्ही बाजूंना शस्त्रास्त्रे देत आपण सुरक्षित राहू याची खातरजमा करून घेत आहेत.




इतिहास अशा स्वरूपाच्या घटनांची जंत्री मांडतो, अस्मिता, विद्रोह आणि मूल्यमापनाचे ढिगारे आणि नवे संघर्ष निर्माण करतो. पण स्वतःला विचारशील समजणारी माणसे अजूनही कुठल्याही व्यक्तीला एका जमावाचा भाग म्हणूनच पाहू शकतात, स्वतंत्रपणे एक व्यक्ती म्हणून नाहीच. तेव्हा अशा संघर्षाचे एका व्यक्तीवर, त्याच्या कुटुंबावर, एका परिसंस्थेत राहणार्‍यांच्या परस्परसंबंधावर काय परिणाम होतात याकडे बारकाईने लक्ष देण्याचे त्यांना काहीच कारण नसते. अ च्या गटातील अ१ या माणसाने आम्हा ब गटातल्या ब१ माणसाला मारहाण केली म्हणून अ गटातल्या अ१३ या माणसाच्या अ१३०२३ या मुलाला ठार मारणे आम्ही न्याय्य समजतो ही माणसाची शोकांतिका आहे. इतिहास अशा स्वरूपाच्या तर्कांनी भरलेला दिसतोच पण वर्तमानातील माणसेही याहून वेगळा विचार करताना दिसत नाहीत. इतिहास हा बव्हंशी राजकीय असतो, थोडाफार सांस्कृतिक असतो पण सामान्य व्यक्तीचा कधीच नसतो.

इतिहासाने सामान्यांचे आयुष्य बिनमहत्त्वाचे मानले असले तरी संवेदनशील कलाकार, मग तो चित्रकार असो, संगीतकार असो, लेखक असो की नाटककार किंवा परफॉर्मिंग आर्टिस्ट, तो आपआपल्या माध्यमातून याचा वेध घेत असतो. सामान्य माणसाच्या जगण्याचा वेध घेतो, त्याच्या आशा-आकांक्षा, वेदना, विचार, मूल्ये यांच्यासंबंधीच्या प्रश्नांवर भाष्य करतो, मांडणी करतो.  कलाकाराचा अवकाश त्याने स्वतः घडवलेला असल्याने परस्परसबंधित नसलेल्या पण परस्परसंगत असलेल्या काही बाबी तो एकत्र आणू शकतो, एकमेकांशेजारी ठेवून त्याचा अन्वयार्थ लावू शकतो. ती संगती त्याला त्या दोनही बाबींबद्दल कदाचित काही अधिक सांगून जाऊ शकते, जी तो नंतर तुम्हा आम्हा प्रेक्षकांपर्यंत पोचवण्याचा यथाशक्ती प्रयत्न करत असतो.

'मैं हूँ युसुफ और ये है मेरा भाई' या शीर्षकाचे नाटक नुकतेच 'विनोद दोशी थिएटर फेस्टिवल' सादर झाले. पॅलेस्टाईन या जवळजवळ शतकभर भळभळत असलेल्या जमिनीच्या तुकड्याची वेदना आणि कुराणशरीफ मधील हज़रत युसुफ यांची कथा यांची गुंफण करत अमीर निझार ज़ुआबी यांनी एका गावाची, एक समाजाची आणि काही माणसांची वेदना रंगमंचावर आणली.

कुराणातले हज़रत युसुफ यांना बंधूद्वेषाचा सामना करावा लागला, भावांनीच त्यांची हत्या करण्याचा प्रयत्न केला, पुढे एका स्त्रीच्या भोगलालसेला नकार दिल्यामुळे तुरुंगात जाण्याचा प्रसंग ओढवला. आयुष्याच्या सुरुवातीलास अशा तर्‍हेने हिंसा आणि लालसा यांचा सामना केलेल्या युसुफ यांनी पुढे आपल्या 'स्वप्नांच्या अर्थ लावण्याच्या' कुवतीच्या आधारे (पाउलो कोएलो च्या 'अल्केमिस्ट'मधील सँतियागो हा हज़रत युसुफ यांच्याशी कितपत साधर्म्य राखून आहे हे तपासणे रोचक ठरेल.) राजाचा विश्वास संपादन केला आणि पुढे दुष्काळाच्या प्रसंगात योग्य नियोजनाच्या आधारे हजारो लोकांचे प्राणही वाचवले. पण नाटकाला युसुफ आहे तो पहिल्या टप्प्यातला. असूयाग्रस्त भावाने विहिरीत ढकलून दिल्याने मेंदूला मार बसून वेडसर झालेला. अधूनमधून विलक्षण सुसूत्रपणे विचार करू शकत असला तरी बव्हंशी गतिमंद, गावचा वेडा म्हणून हिणवला जाणारा. अली हा त्याचा भाऊ, नदा या देखण्या मुलीवर त्याचे प्रेम आहे आणि तिचेही त्याच्यावर. पण त्यांची मुले युसुफ सारखी होतील या भीतीने तिचे वडील त्यांचा लग्नाला रुकार देत नाहीत. हे तिघे जगण्यातल्या या सर्वसाधारण समस्यांशी झगडत असतानाच त्यांच्या बैसामून या गावावर मोठीच वावटळ येऊन धडकते.

पॅलेस्टाईनवर त्यावेळी हुकमत राखून असलेल्या ब्रिटिशांनी यातला काही प्रदेश तोडून स्वतंत्र ज्यू प्रदेशाची आक्रमक आणि हिंसक मागणी करणार्‍या झिओनिस्टांना आंदण देऊ केला. वरवर असे सांगितले गेले की त्या प्रदेशात राहणार्‍या लोकांकडून आपखुशीने, योग्य ती किंमत देऊन ज्यूंनी जमिनी विकत घ्याव्यात आणि तिथे आपले स्वायत्त राज्य स्थापन करावे. पण असे कधी घडत नसते हे न समजण्याइतके ब्रिटिश दुधखुळे नक्कीच नव्हते. तिथून पाय काढता घेत असताना आपली शस्त्रे 'आता निरुपयोगी झाल्याने' झिओनिस्ट ज्यूंना विकली आणि वर हा सैनिकांचा वैयक्तिक व्यवहार आहे ब्रिटिश सरकारचा संबंध नाही अशी भूमिका घेतली. आपली जमीन आपण विकली नाही की झाले असे मानून गाफील राहिलेल्या स्थानिकांचे डोळे 'दैर यासिन' प्रकरणाने खाडकन उघडले. या गावावर ब्रिटिश शस्त्रांनी सज्ज ज्यू गुंडांनी हल्ला करून ते बेचिराख केले. सहाशे लोकवस्तीच्या गावातील शंभराहून अधिक लोकांची सरळ कत्तल करण्यात आली. याचे पडसाद सार्‍या पॅलेस्टाईनमधे उमटू लागले, बैसामून मधेही उमटले.

'दैर यासिन' प्रकरणातून स्थानिकांत दोन प्रवाह निर्माण झाले असावेत. एका गटाचे मत कदाचित असे असावे की ऐवीतैवी शस्त्रबळाने आपली मालमत्ता ताब्यात घेतली जाणार आहेच तर त्याआधी सरळ सौदा करून चार पैसे पदरी का पाडून घेऊ नयेत. तर दुसरा गट आपली भूमी कोणत्याही परिस्थितीत सोडायची नाही या निग्रहाचा होता. 'नदा'चे वडील पहिल्या प्रकारचे असावेत, कदाचित म्हणून ते आपली जमीन ज्यूंना विकतात आणि दुसर्‍या गटाच्या दृष्टीने देशद्रोही ठरतात. आता हा व्यवहारी, वास्तवाचे भान असलेला विचार रुजला तर कदाचित इतर काही लोकही याच मार्गाने जाऊ शकतील या भीतीने दुसर्‍या - जमीन न सोडण्यावर ठाम असलेल्या - गटाच्या दृष्टीने  अशा लोकांना जरब बसवण्यासाठी धडा शिकवणे अपरिहार्य होऊन बसते. 'नदा'च्या वडिलांची हत्या केली जाते. आता बाहेरील हस्तक्षेप आणि परिप्र्येक्ष्य यांना अजिबात न सरावलेल्या त्या लहानशा गावात त्या हत्येचा आरोप अलीवर येणे ओघाने आलेच. 'नदा'बरोबर आपल्या लग्नाला नकार देत असल्याने अलीनेच त्यांना मारले असावे हा तर्क बिनतोड ठरतो. पण युद्धभूमीवर न्यायव्यवस्था अस्तित्वात नसते, त्यामुळे बैसामून जेव्हा दैर यासिनच्या मार्गे जाते तेव्हा या गुन्ह्याचा निवाडा - न्याय नव्हे -  बंदुकीच्या गोळ्याच करतात. अखेर उद्ध्वस्त भूमीवर फक्त अर्धवट युसूफ आणि त्याची काळजी घेणारी नदा एवढेच शिल्लक राहतात. 

बाहेरून येणारे संकट प्रथम माणसांत फूट पाडते, मग एकमेकांवर शस्त्र उगारण्यास भाग पाडते, परस्पर संशयाचे वातावरण निर्माण करते आणि अखेर मृत्यूचे दूत त्यांना मूठमाती देतात. एक परिसंस्था मोडून पडते.

अली आणि नदा तसे त्यांच्या तारुण्यसुलभ आणि मूलभूत गरजातच गुरफटलेले आहेत. युसुफचे तर जगच वेगळे, ते अधेमधे इतरांच्या जगाशी संपर्क साधते. नेचिम, रुफस हे रोकड्या, वास्तव जगाचे प्रतिनिधी म्हणता येतील. रुफसचे नाटकातले स्थान हे प्रतीकार्थाने तेथील ब्रिटिश सत्तेचे आहे. बाहेरील जग आणि गावातील लोकांमधला तो दुवा आहे.   म्हणजे तो ही एक चाकरमानी. त्याला शेफील्डमधला धुक्याने अवंगुठित असा हिवाळा आठवतो आहे, त्याला तो पुन्हा अनुभवण्याची आस आहे. त्यामुळे ब्रिटिशांनी पॅलेस्टाईनचा ताबा सोडणे ही त्याच्या दृष्टीने पायीचा साखळदंड तुटून मुक्त होण्याची घटना आहे, पण त्याच वेळी तो साखळदंड तोवर मुक्त असलेल्या नेचिमच्या पायी जाऊन अडकणार आहे हे नेचिमने ओळखले आहे.

नेचिम हा बैसामूनमधला एकमेव शिक्षित इसम. इतरांनी शिकावे याची इतकी आस असलेला की युसुफसारख्या गतिमंदालाही तो चिकाटीने शिकवू पाहतो आहे. जेव्हा युनोकडून पॅलेस्टाईनचा काही भाग ज्यूंना दिल्याचे जाहीर होते, तेव्हा संघर्षाला पर्याय नाही हे तो ओळखतो. वर म्हटले त्यानुसार बैसामूनमधे जमीन विकण्याबाबत जे दोन विचारप्रवाह झाले त्यातला 'काहीही झाले तरी जमीन विकायची नाही. पाय रोवून उभे रहायचे.' या मताचा माणूस. त्यासाठी नदा'च्या वडिलांची हत्या करण्याचा निर्णय घेतो नि अंमलात आणतो. पण असे करत असतानाही याचे खापर अलीवर फुटणार आहे याचे आगाऊ भान त्याला आहे. म्हणून त्याने अलीला तिथून निघून जाण्याचा सल्ला दिला आहे. पण आपण इथून गेलो आणि नंतर हत्या झाली तर उलट ती आपणच केली यावर शिक्कामोर्तबच होणार आहे हे अलीला समजते आहे. थोडक्यात ती हत्या आणि त्याचे पाप अलीच्या शिरी येणे हे अपरिहार्य होऊन बसले आहे. हे सारे घडते आहे ते बाहेरून येणार्‍या त्या उपर्‍यांमुळे!

एकीकडे सर्वांना - अगदी युसुफलाही - शिकवावे शहाणे करावे अशी आस असलेला नेचिमच शस्त्र उचलतो हे उल्लेखनीय आहे. शिक्षण हे शांततेच्या काळातील शस्त्र आहे. दारी शस्त्रसज्ज शत्रू उभा असताना ते निरुपयोगी आहे हे त्याला समजले आहे. पण त्याचे दुर्दैव हे की त्याच्यात समाजाबद्दलची कळकळ असली तरी कदाचित नेतृत्वगुण पुरेसे नसावेत. कारण अशा एका हत्येमुळे आणि जमिनी विकणे थांबवल्याने येणारे संकट थांबवता येणार नाही हे त्याला पुरेसे उमगलेले नाही. त्याला एकजुटीचे महत्त्व समजले असले तरी त्या एकजुटीसाठी त्याने केलेली कृती आततायी आहे. उरलेल्या जमीनमालकांना एकत्र करून एकजूट उभारण्याऐवजी तो आपल्याला न पटणार्‍या कृती करणार्‍यावर सूड घेतो आहे. हेच शस्त्र कदाचित उरलेल्यांच्या हाती देऊन लढा उभारावा एवढी चिकाटी त्याच्या अंगी नाही. आपल्यातील कुण्या द्रोह्याला शिक्षा देण्याइतपतच संकुचित विचार तो करतो आहे.'नदा'च्या वडिलांचा गुन्हा मान्य केला तरी त्यांच्या मृत्यूनंतर नदा'ची, अलीची होणारी संभाव्य फरफट पाहून त्याला कदाचित वेगळा निर्णय करता आला असता. एका अर्थी प्रथम सुस्त, असंघटित आणि नंतर उतावळे, आततायी नेतृत्व हे पॅलेस्टाईनच्या पीछेहाटीचे मुख्य कारण ठरले याला इतिहास साक्षी आहे.

'नदा'ने अखेरपर्यंत युसुफ'चा सांभाळ करणे याचा औचित्य काय असावे असा विचार मनात डोकावून गेला. कदाचित सर्वस्व गमावल्यावर आपल्या जुन्या जगण्यातील तेवढाच धागा शिल्लक राहिला म्हणून त्याला ती चिकटून राहते आहे की अलीचाच मागे राहिलेला एक भाग म्हणून ती त्याच्याकडे पाहते आहे? की युसुफचा सांभाळ हा संकेतार्थाने जणू लचके तोडलेल्या, शिल्लक राहिलेल्या पॅलेस्टाईनचा सांभाळ आहे? १९४७ पासून अमेरिकेच्या मदतीने इस्रायलने लचके तोडत आज दशांशाहूनही कमी शिल्लक ठेवलेल्या, मरू घातलेल्या पॅलेस्टाईनची कैफियतच बहुधा युसुफच्या संदर्भात, नदाच्या तोंडून नाटककार  आपल्या समोर ठेवत असावा.

---

नाटकः मै हूँ युसुफ और ये है मेरा भाई
मूळ लेखकः अमीर निझार ज़ुआबी
सादरकर्ते: आसक्त, पुणे
दिग्दर्शकः मोहित टाकळकर
आभारः विनोद दोशी फौंडेशन