नवीन पोस्ट्सच्या सूचना मिळवण्यासाठी उजवीकडील स्तंभात असलेल्या Follow by Email पर्यायाचा वापर करुन आपला ईमेल पत्ता नोंदवा (हा पत्ता ब्लॉगलेखकाला दिसत नाही!). किंवा त्याखालील 'Follow’ बटणाचा वापर करा.

शुक्रवार, १४ मे, २०१०

होते कुरूप वेडे (कथा)

(Italo Calvino यांच्या The Black Sheep या कथेचा स्वैर अनुवाद.)

कोण्या एका गावी सगळेच चोर होते.

प्रत्येकजण रात्री आपली पिशवी आणि काजळी धरलेले कंदिल घेऊन बाहेर पडत आणि एखाद्या शेजाऱ्याचे घर लुटून पहाटे जेंव्हा आपल्या घरी परतून येत तेंव्हा आपलेही घर लुटले गेलेले त्यांना आढळून येई.

अशा तऱ्हेने सर्वजण गुण्यागोविंदाने रहात होते. या व्यवस्थेत कुणाचेच नुकसान होत नसे वा कुणाचा फायदा. पहिला दुसऱ्याच्या घरी चोरी करे, तर दुसरा तिसऱ्याच्या. अशा तऱ्हेने चालू रहात पुन्हा अखेरचा पहिल्याच्या घरी चोरी करून साखळी पूर्ण करी. गावातील व्यापारही सर्वस्वी फसवण्याच्या कलेवर अवलंबून होता. विक्रेते आणि ग्राहक दोघेही तिचा यथाशक्ती वापर करीत. येथील नगरपालिका ही एक गुंडांचा अड्डाच होती. तिचे शासक आपल्या नागरिकांना छळण्याचे आपले एकमेव काम मोठ्या निष्ठेने करीत असत. तर नागरिकही आपल्या परीने त्याना ठकवण्याचे काम करीत असत. अशा तऱ्हेने या गावातील जीवन सुरळित चालू होते.

कुठून कोण जाणे, पण एके दिवशी त्या गावात एक प्रामाणिक माणूस राहण्यास आला.

रात्री आपली पिशवी आणि कंदिल घेऊन लुटण्यास बाहेर पडण्याऐवजी तो घरीच धूम्रपान करीत पुस्तक वाचत बसला. काही चोर त्याचे घर लुटण्यास आले आणि घरात दिवा चालू असलेला पाहून हात हलवित परतले.

असे काही दिवस गेले. अखेर गावच्या काही 'प्रतिष्ठित' मंडळी त्या प्रामाणिक माणसाला भेटायला गेली. त्यांनी त्याला तेथील सर्व परिस्थिती नीट समजावून सांगितली. त्याला जर इतराना लुटण्याची इच्छा नसेल तर किमान त्याने घरी राहून इतरांच्या लुटण्याच्या आड येऊ नये असे सुचवले. त्या प्रामाणिक माणसाकडे या तर्काला काही उत्तरच नव्हते.

त्या दिवशी पासून त्यानेही इतरांप्रमाणेच रात्री बाहेर पडून पहाटे घरी परत येण्याचा क्रम सुरू केला. फक्त त्याने इतर कोणालाही कधी लुटले नाही. रात्री तो आपल्या घराजवळच्या नदीवरील पुलावर जाऊन बसे आणि चांदण्यात नदीचे पात्र न्याहाळत राही. पहाटे जेंव्हा तो घरी परते तेंव्हा आपले घर लुटले गेल्याचे त्याला आढळून येई.

जेमतेम एकाच आठवड्यात तो प्रामाणिक माणूस पूर्ण निष्कांचन झाला. त्याच्याकडे खायला काही नव्हते आणि त्याचे घर पूर्ण रिकामे होते. अर्थातच त्याबद्दल तो कोणालाही दोष देऊ शकत नव्हता कारण ही परिस्थिती त्यानेच ओढवून घेतली होती.

परंतु यामुळे गावात एक वेगळीच समस्या निर्माण झाली.

तो प्रामाणिक माणूस इतर कोणाचेही घर न लुटता स्वतःचे घर मात्र लुटू देत होता. त्यामुळे दररोज पहाटे गावात एक माणूस असा असे की जो इतर कोणाचे घर लुटून घरी परते तेंव्हा आपले घर लुटले गेलेले नाही असे त्याला दिसून येई. हे घर खरेतर त्या प्रामाणिक माणसाने लुटणे अपेक्षित होते आणि आपले हे 'काम' त्याने केलेले नसे. अशा तऱ्हेने ज्यांचे घर लुटले जात नव्हते ते इतरांपेक्षा अधिक श्रीमंत झाले. आता इतरांपेक्षा अधिक पैसा जमा झाल्याने त्यांना इतरांचे घर लुटण्यासाठी जाण्याची गरज वाटेनाशी झाली. तसेच दुसर्या बाजूला जे लोक त्या प्रामाणिक माणसाचे घर लुटण्यास येत, त्यांना तिथे लुटण्यासारखे काहीच मिळत नसे. त्यामुळे त्या रात्री त्यांना हात हलवित परत जावे लागे. त्यामुळे असे लोक इतरांपेक्षा अधिक गरीब झाले.

दरम्यान जे अधिक श्रीमंत झाले होते त्यापैकी काहीना रात्री पुलावर फिरायला जाणे हे प्रतिष्ठेचे वाटू लागले. त्यांनीही मग रात्री पुलावर जाऊन चांदण्यात नदीचा प्रवाह न्याहाळत बसायला सुरवात केली. यामुळे तर गोंधळात अधिकच भर पडली. पुलावर जाऊन बसणाऱ्यांची घरे वारंवार लुटली गेल्यामुळे आणखी काही लोक श्रीमंत झाले, तसेच उरलेले श्रीमंत अधिक श्रीमंत झाले. याचा परिणाम असा झाला की आणखी काही लोक गरीब झाले. पण अजूनही ते सर्व चोर होते आणि एकमेकाना लुटत होते.

आता आणखी श्रीमंत झालेल्यांनाही पुलावर फिरायला जावेसे वाटू लागले. पण आता अनुभवातून त्यांच्या हे लक्षात आले की जर आपण तसे केले तर आपणही गरीब होऊ. त्यावर त्यांनी एक तोडगा शोधून काढला. आधीच गरीब झालेल्या काही जणांना त्यांनी आपल्यासाठी लुटण्यास पाठवायला सुरवात केली. त्यासाठी त्या गरीबांना त्यांनी वेतन, भत्ता इ. देऊ केले. आता ते निश्चिंतपणे पुलावर फिरायला जाऊ लागले. यामुळे श्रीमंत अधिक श्रीमंत झाले आणि गरीब अधिक गरीब. पण अजूनही ते सर्व चोरच होते आणि एकमेकाना लुटत होते.

असेच काही दिवस गेल्यानंतर काही श्रीमंत इतके श्रीमंत झाले की त्यांना स्वतः लुटायला जाण्याची वा इतरांना त्यासाठी पाठवण्याची गरजच उरली नाही. पण जर त्यांनी इतरांना लुटणे थांबवले तर ते स्वतः गरीब होण्याचा धोका होता. कारण ते इतरांना लुटणार नसले ती इतर लोक त्यांना लुटणारच होते. हे टाळण्यासाठी त्यांनी एक नामी उपाय शोधून काढला. काही अगदी गरीब लोकाना शोधून काढून त्यानी आपल्या घराची निगराणी करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपविली. याची परिणती पोलिस यंत्रणा निर्माण करण्यात आणि तुरुंग बांधण्यात झाली.

अशा तऱ्हेने तो प्रामाणिक माणूस त्या गावात आल्यानंतर काही वर्षातच लोक लुटण्याचे वा लुटले जाण्याचे नाव काढेनासे झाले. आता ते फक्त श्रीमंती आणि गरीबीबद्दल बोलत. पण अजूनही ते सर्व चोरच होते.

त्या प्रामाणिक माणसाचे प्राण मात्र उपासमारीने पूर्वीच लुटून नेले होते.

मंगळवार, ११ मे, २०१०

मी आणि माझा (?) पक्ष

मंडळी आमच्यासमोर एक प्रश्न आहे सध्या. आमच्या एक मित्रवर्यांनी आम्हाला एक प्रश्न विचारला परवा की 'मी कोणत्या राजकीय पक्षाचा समर्थक आहे?' आणि 'तुझे नेहमीचे विचारजंती संदिग्ध उत्तर नको, एका पक्षाचे नाव सांग' असे दटावले. आता आली पंचाईत. नेमके उत्तर द्यायचे तर आधी ते आम्हाला माहित हवे ना. मग आम्ही आमचे विचारजंती डोके खाजवून विचार करू लागलो की याचे उत्तर काय द्यावे.

बरेचदा 'तुमच्यासारखे कम्युनिस्ट' अशी प्रेमळ शिवी 'घरे-बाईरे' मिळत असते, तर म्हटले मग आपण बहुधा कम्युनिस्ट पार्टीचे समर्थक असू. एक निश्चित तत्त्वज्ञानाच्या आधारे उभा असलेला/ले पक्ष हा एक गुण म्हणावा. तसेच पक्षीय फाटाफुटीपासून - अपवाद मूळ कम्युनिस्ट पक्षापासून फुटून झालेली मार्क्सवादी पक्षाची स्थापना - दूर असलेला, आपल्या अयाराम-गयाराम राजकीय संस्कृतीमधे या पक्षाच्या कार्यकर्त्यांमधे असलेले पक्षांतराचे अत्यल्प प्रमाण ही दुर्मिळ गोष्ट. बंगालमधे इतकी वर्षे राखलेले शासन/वर्चस्व हे ही भक्कम पक्षबांधणीचे निदर्शक म्हणायला हरकत नाही. चला हे चांगले झाले, मग आपण कम्युनिस्ट-समर्थक व्हायला हरकत नाही. पण मग पुन्हा विचारजंती डोके चालू लागले. जरा मागचा इतिहास आठवला. एका तत्त्वज्ञानाआधारे पक्ष उभा असला तरी प्रसंगी त्यापलिकडे जाऊन तथाकथित यशस्वी नेत्यांप्रती दाखविलेली निष्ठा नि त्यामुळे एकाच मुद्यावर घेतलेल्या उलटसुलट भूमिका, ऐन महत्त्वाच्या प्रसंगी कचखाऊपणा गाखवून आपल्याच कार्यकर्त्यांचा केलेला तेजोभंग (उदा. तेलंगण), एकाच तत्त्वज्ञानाआधारे प्राकृतिक जीवनातील सर्व समस्यांची उकल करता येईल असा अनाठायी विश्वास, भावी वर्गविहीन समाजात सारे आलबेल असेल असा - परंपरावाद्यांना शोभणारा - भाबडा आशावाद, एकीकडे धर्म/श्रद्धा यातून येणार्‍या पारलौकिक श्रद्धांचा धिक्कार करताना रुजवलेला हा नवा - एक प्रकारे - पारलौकिकच आशावाद, कला/साहित्य यांचे मूल्यमापनसुद्धा स्वीकृत तत्त्वज्ञानाशी सुसंगत असावे असा दुराग्रह हे सगळे 'गुण' कसे दुर्लक्ष करता येतील? छे, आपण नाहीच कम्युनिस्ट पक्षाचे समर्थक.

मग आम्ही वळलो आपल्या 'ग्रँड ओल्ड पार्टी' अर्थात काँग्रेसकडे. जग जेव्हा दोन टोकाच्या विचारसरणीमध्ये विभागले गेले होते तेव्हा प्रवाहपतित न होता स्वीकारलेला मध्यममार्ग, देशांतर्गत बाबतीत संपत्ती निर्माण वा परंपरा जतन अशा दोन परस्परविरोधी नि टोकाच्या मार्गांचा साधलेला समन्वय, त्यातून संथ गतीने पण निश्चित दिशेने टाकलेली पावले, केलेले प्रयत्न; गांधींचे अहिंसेचे तत्त्वज्ञान स्वीकारूनही सबल देशाच्या निर्मितीचे नेमके प्रयत्न, जागतिक पातळीवर एक जबाबदार देश म्हणून प्रयत्नपूर्वक निर्माण केलेली देशाची इमेज, सामाजिक धोरणातही एकांगीपणा टाळून समन्वयाची घेतलेली भूमिका हे मला दिसलेले काही श्रेयस्कर मुद्दे. चला बरेच चांगले दिसताहेत. पण थांबा. राजकारणाची बाजू पाहिली तर त्यात रुजवलेली आयाराम-गयाराम संस्कृती, विधिनिषेधशून्य राजकारणाचा उद्गाता पक्ष अशी रास्त इमेज, पक्षांतर्गत संस्थानिकांमुळे राजकारणात रुजवलेली सरंजामशाही, गैरसोयीचे निर्णय टाळण्यासाठी कालापव्यय हा रामबाण उपाय वापरून जन्माला घातलेली सुस्त नोकरशाही व्यवस्था, प्रशासन, न्यायसंस्था नि पोलिस/सुरक्षा यंत्रणांचा गैरवापर करण्याचा पाडलेला अनिष्ट पायंडा इ. अनेक गोष्टी आठवल्या नि म्हटले इथेही आपले जमणार नाही.

मग आम्ही म्हटले की देशाच्या राजकारणाबद्दल बोलताना देशप्रेम हा एक महत्त्वाचा मुद्दा समजायला हवा. अनेक वंश-संस्कृतींचे, परंपरांचे लोक उदरी घेऊन राहणार्‍या या देशात राष्ट्रप्रेम जागविण्यासाठी या सर्वांना बांधणारा एक समान धागा निर्माण करायला हवा. धर्म/जात/प्रांत/भाषा इ. घटकांमुळे विखंडित झालेल्या समाजाला सांधून घेणारा हा धागा तसाच बळकट असायला हवा. केवळ राष्ट्रप्रेम वा एखादे तत्त्वज्ञान हे समाजाला दीर्घकाळ एकत्र ठेवू शकत नाही. यासाठी 'हिंदुत्त्वा'ची नवी व्याख्या करून देशातील सर्वांना बांधणारा एक बळकट धागा देणारा भाजपा अथवा पूर्वाश्रमीचा जनसंघ हा ही एक 'सशक्त' पर्याय आमच्यासमोर होता. सुसंस्कृत नेतृत्व, परंपरेचे गुणगान करतानाही बदलत्या काळाचे राखलेले भान, स्वातंत्र्यपूर्व नि स्वातंत्र्योत्तर काळातही काळात काँग्रेस, समाजवादी पक्ष, कम्युनिस्ट यांच्या तुलनेत दुय्यम असलेल्या पक्षाने देशात खर्‍या अर्थाने पहिले गैरकाँग्रेसी सरकार स्थापन करण्यापर्यंत मारलेली भरारी, त्यानंतर अनेक परस्परविरोधी भूमिका घेणार्‍या पक्षांचे शासन पूर्ण कार्यकाल यशस्वीपणे चालवून संयुक्त शासनकल्पनेची रोवलेली मुहूर्तमेढ, रा स्व. संघासारख्या संलग्न संघटनांच्या सहाय्याने केलेली केडर बेस्ड पक्षबांधणी, नि त्याच्या माध्यमातून वनवासी कल्याण आश्रमासारख्या (व अन्य प्रासंगिक) सामाजिक कामांना पुरवलेले पाठबळ इ. काही उल्लेखनीय गोष्टी. पण मग हिंदुत्त्वाची व्यापक व्याख्या कागदावरच राहून त्याची पुन्हा हिंदु परंपरांशी घातलेली सांगड, 'पार्टी विथ डिफरन्स' चा दावा करत उत्तरप्रदेश, झारखंड, कर्नाटक इथे केलेल्या विधिनिषेधशून्य राजकीय तडजोडी, राजकारणातील गुंडगिरीबद्दल भरपूर गदारोळ करूनही उत्तर भारतात त्याच गुंडांच्या आधारे मिळवलेले राजकीय यश, धार्मिक बाबतीत फार गुंतल्यामुळे नेमक्या सामाजिक धोरणाचा अभाव, हिंदुत्त्वासारख्या व्यापक तत्त्वज्ञानाचा अंगीकार केल्याने स्थानिक पातळीवरील समस्यांकडे पाहताना उडणारा उद्दिष्टांचा संघर्ष अशा अनेक गोष्टी समोर येताचा आम्ही भाजपावरही फुली मारली.

पुढचा पर्याय होता समाजवादी पक्षांचा. पण आता मोठा प्रश्न असा की कोणता समाजवादी पक्ष निवडावा, मुलायमसिंहांचा, लालूप्रसाद यादवांचा, बहेनजी मायावतींचा, झोपाळू देवेगौडांचा कि स्वतः एकेकाळी विक्रमी मतांनी निवडून आलेल्या पण आज २००९ च्या लोकसभेत एक खासदार सुद्धा निवडून आणू न शकणार्‍या रामविलास पासवानांचा. एके काळी राममनोहर लोहिया, एम. एन. रॉय, एस. एम. जोशी, कॉम्रेड डांगे, जयप्रकाश नारायण, प्रधान मास्तर वगैरे दिग्गजांनी जागवलेल्या नि जगवलेल्या समाजवादी चळवळीचे काप गेले नि भोके राहिली अशा अवस्थेत स्वतःला समाजवादी म्हणवणार्‍या या संधिसाधूंच्या पक्षांचे समर्थक असणे म्हणजे धडावर डोके नसल्याची कबुली देण्यासारखेच आहे.

आता समाजवादी पक्षांचा उल्लेख करताना प्रादेशिक पक्षांचा अंतर्भाव केलाच आहे तर आपल्या महाराष्ट्रापुरता शिवसेनेचा विचार करायला काय हरकत आहे? एक मराठी माणूस म्हणून विचार करता आज मुंबईत मराठी माणूस शिल्लक आहे याचे श्रेय फक्त आणि फक्त शिवसेनेचेच हे शिवसेनाविरोधक सुद्धा अमान्य करू शकत नाहीत. दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे जातीविरहित राजकारण करणारा एकमेव पक्ष अशी ओळख. अनेकदा प्रतिकूल स्थिती येऊनही मुंबईवर राखलेले वर्चस्व आणि तत्त्वज्ञानाच्या मर्यादेत सर्व सामाजिक/भौगोलिक विभागात केलेला उत्तम पक्षविस्तार हे ही खास दखल घेण्याजोगे. पण मूळ उद्दिष्टाची प्रादेशिक व्याप्ती नि त्यामुळे पक्षविस्तारावर पडणार्‍या स्वाभाविक मर्यादा, आक्रमक आंदोलनाचे शस्त्र वापरताना भान सुटून काही वेळा गुंडगिरीकडे वळणारे कार्यकर्ते, पक्षाचा विस्तार सर्व समाज घटकात होऊनही निश्चित सामाजिक भूमिका वा विधायक कार्यात परिवर्तित करण्यात सातत्याने येणारे अपयश यामुळे शिवसेनेलासुद्धा संपूर्ण समर्थन देणे अवघड झाले आहे.

आता नव्याने उभा राहिलेला नि वेगाने वाढणारा मनसे हा एक पर्याय उपलब्ध झाला आहे. तरूण चेहरा, शिवसेनेच्या सुरवातीच्या काळात दाखवलेली तडफ पुन्हा दाखविणारा, धडाडीचे कार्यकर्ते नि काम पुरे करतात असा सर्वसामान्यामधे जागवलेला विश्वास. इथेही पुन्हा मर्यादित उद्दिष्टामुळे विस्तारावर येणारी मर्यादा आहेच. शिवाय अजून राजसाहेबांनी आश्वासन दिलेली महाराष्ट्राच्या विकासाची ब्लू-प्रिंट आम्हाला तरी पहायला मिळाली नाहीये. त्यामुळे अजून तरी आम्ही मनसे समर्थक आहोत असे म्हणता येत नाही.

आता असे झाले आहे बघा. म्हणजे एखादे सनसनाटी विधान, शिवतीर्थावरच्या लाखालाखाच्या सभा, एक तत्त्वज्ञान, सामाजिक न्यायाची बतावणी, आक्रमकता, महान देशाची महान परंपरा वगैरे गप्पा, डोक्यावर गांधीटोपी घालून सुजनत्वाचा केलेला दावा, समतेच्या उद्घोष, लोहिया नि रॉय यांचे नामस्मरण या गोष्टी आम्हाला कधीच पुरेशा वाटल्या नाहीत. त्यामुळे आम्हाला आता एक पक्ष निवडणे अवघड झाले आहे. म्हणून आम्ही आता तुमच्या दारी आलोय.

नाही आमची वरील मते तुम्हाला पटणार नाहीत हे माहीत आहे आम्हाला. पण आम्ही आमची मते तुम्हाला सांगण्यासाठी हे लिहिलेलेच नाही. आम्ही जरा विदा गोळा करू म्हणतोय. आमचा प्रश्न असा आहे की तुम्ही जेव्हा एखाद्या पक्षाचे समर्थन करायचे की नाही याचा निर्णय करताना वा एकाच पक्षाची निवड करताना कसा विचार करता? कुठले मुद्दे तुम्हाला महत्त्वाचे वाटतात, कुठल्या निकषांच्या आधारे तुमचा निर्णय होतो. 'केल्याने देशाटन, पंडितमैत्री...' वगैरे आम्ही वाचले होते. आता आमचा प्रश्न देशाटन केल्याने काही सुटणार नाहीये, म्हणून मग जालटनाचा वा पंडितमैत्रीचा आधार घेतो आहे. तुमच्या विचारांच्या/निकषांच्या आधारे आमचा प्रश्न सुटतोय का ते पाहू या.

बुधवार, ५ मे, २०१०

देवी: एक अस्वस्थ करणारा अनुभव - ५

सत्यजित रे यांच्या चित्रपटांची एक दोन परिच्छेदात ओळख करून देणारे एक लहानसे पुस्तक वाचले होते. लेखक अमृत गंगर (प्रकाशक लोकवाङ्मय गृह). त्यांनी हा चित्रपट भारतातील अंधश्रद्धेवर आसूड ओढणार होता असे म्हटले आहे. तसेच तो प्रकाशित झाला तेव्हा अनेक धार्मिक संघटनांनी त्याविरुद्ध गदारोळ केला अशी माहिती दिली आहे. आता डावे नि उजवे यांचे ज्यावर एकमत झाले आहे त्याबाबतच मी मतभेद व्यक्त करू इच्छितो. मला वाटते इथे आपले टिपिकल भारतीय मन विचार करते आहे. आपल्याला जसे असावे असे वाटते तसे 'आहे' असा आपला समज असतो. वरवर न पाहता, थोडे वस्तुनिष्ठ होऊन बारकाईने पाहणे आपल्याला जमत नाही. चटकन एक शिक्का मारला की आपण 'वा' म्हणायला किंवा दगड मारायला मोकळे होतो.

मुळात ही शोकांतिका ही व्यक्ती-समष्टीची लढाई आहे, माणसे निमित्तमात्र आहेत, मूळ कारण आहे ती परिस्थिती नि या सार्‍याची पार्श्वभूमी असलेला नि तुमच्या आमच्या आयुष्यावर अदृष्य बंधने घालणारा समाज. इथे कुणाला नियतिवाद दिसू शकेल. इथे शोकांतिका आहे ती आहे ती दयाचे माणूस म्हणून जगण्याचे हक्क हिरावून घेतले जातात ही. आता इथे ज्या काळात हा चित्रपट केला त्या काळाच्या संदर्भात - नि अन्य काही संदर्भ अधिक ठळक व्हावेत म्हणून - देवत्वाचे संदर्भ आले आहेत. अन्यथा हीच कथा एखाद्या अन्य पार्श्वभूमीवर अन्य समाजिक स्थितीतही दाखविता आली असती. चित्रपटातील हिरो/हिरोईन, खेळाडू यांच्या स्वातंत्र्यावर त्यांच्या प्रसिद्धीचाच दबाव येतो. कल्पना करा अमिताभ बच्चन, किंवा सचिन तेंडुलकर निवांत चौपाटीवर बसून भेळ खाऊ शकेल? हरवलेले स्वातंत्र्य ही त्या यशाची मोजलेली किंमत असते. हीच प्रसिद्धी कधी त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातही मोठी किंमत मोजायला लावते. 'आंधी' आठवतो का? राजकारणात शिखरावर पोचलेली पण त्यामुळे विलक्षण प्रेम करणार्‍या पण ध्येयहीन पतीपासून नि मुलीपासून दुरावलेली आरती ही दयाचीच एक प्रतिमा म्हणता येईल.आणखी एक चित्रपट होता (नाव विसरलो) ज्यात चित्रपटाची नायिका ही साध्यासुध्या घरातून आलेली, आपल्या अंगभूत गुणांच्या जोरावर चित्रपटात मोठे नाव कमावते पण तिला अगदी लहानपणापासून साथ देणार्‍या प्रेमिकापासून दुरावत जाते. चित्रपटाचे नाव आठवत नाही, पण नायिका बहुधा जरीन वहाब होती, याचा एक 'मिथुन रिमेक' पण आला होता 'सितारा' नावाने. आणि आपला गाईडमधील वहिदाची वाटचाल थोडीशी अशाच मार्गाने होणारी (पण तिथे देवला जरा काळ्या रंगात रंगवून तिला झुकते माप दिले आहे). या सर्व नायिका नि देवीतील दया यांच्यात एक अतिशय महत्त्वाचा फरक आहे. या सर्व नायिकांनी आपले आयुष्य, ते यश, ती प्रसिद्धी स्वतः जाणीवपूर्वक नि हेतुतः निवडलली आहे. तो त्यांच्या ध्येयाचा भाग आहे. परंतु दयाचे तसे नाही. हे देवत्त्व तिच्यावर लादले गेले आहे. ते नाकारण्याचे स्वातंत्र्य तिला नाही, किंवा खरंतर असे म्हणता येईल की त्या स्वातंत्र्याची जाणीव तिला नाही. भोवतालची परिस्थितीही अशी आहे की ते स्वातंत्र्य जाणवले तरी त्याचा वापर ती करू शकणार नाही.

इथे आणखी एका अजोड कलाकृतीचे स्मरण होणे अपरिहार्य आहे. जी. एं. ची एक अप्रतिम कथा आहे 'स्वामी' नावाची. या कथेशी 'देवी'ची तुलना करण्याचा, त्यातील मूळ तत्त्वातील कमालीचे साम्य अधोरेखित करण्याचा मोह आवरत नाही. या कथेत एका श्रांत वाटसरूला अन्न/निवास यांची लालूच दाखवून एक मठात नेले जाते. त्याची सर्वप्रकारे सेवा करून अखेर विश्रांतीसाठी एका लहानशा खोलीत नेले जाते. तो जेव्हा जागा होतो तेव्हा त्याच्या लक्षात येते की तो आता त्या लहानशा खोलीत बंदिवान झाला आहे. खोली किती तर जेमतेम आडवा होता येईल इतकी, उंची किती तर जेमतेम तो बसू शकेल इतकी. बाजूला तेवढीच लहान खोली जी न्हाणीघर म्हणून वापरायची. अन्नाचे ताट आत सरकवण्यासाठी एक दाराला एक लहानशी फट नि छतामधे हवा येण्याइतके लहानसे छिद्र, तेही इतके उंच गेलेले की त्याचा शेवट खालून दिसणे दुरापास्तच. बराच आरडाओरडा केल्यानंतर त्याला सांगण्यात येते की आता तो आता त्या मठाचा महंत आहे आणि उरलेले आयुष्य त्याला तिथेच काढायचे आहे. त्याच्यासाठी उंची वस्त्रे नि सुग्रास अन्न सदैव तयार असेल, पण ते त्याला त्याच्या खोलीतच मिळेल. त्याच्या मृत्युनंतर त्याचे कलेवरच तेथून बाहेर येईल नि अशाच एखाद्या वाटसराची त्याच्याजागी वर्णी लागेल. ही एक विलक्षण रिपल्सिव (समर्पक मराठी प्रतिशब्द सुचला नाही, क्षमस्व) कथा आहे (वाचताना छातीवर विलक्षण दडपण आल्यासारखे वाटले पण वाचणे थांबवू शकलो नाही. आमच्या एका मित्राचे वडील कार्यक्रमानिमित्ताने गावोगाव हिंडत असतात. ते म्हणाले ही कथा वाचल्यावर आता आडगावी एस्टी स्टँडवर थांबण्याची आता भीती वाटते.) पण त्याचे सार देवीशी बरेचसे मिळतेजुळते आहे. महंत बनणे म्हणजे एका अर्थी लौकिक जीवनाचा त्याग करून, जगण्याचे इतर सारे पैलू नाकारून एका छोट्या खोलीत बंदिस्त होणेच तर असते. एकदा तिथे गेलात की परतीची वाट बंद असते, तसा प्रयत्न केलेल्यांचे काय होते ते आईबापांचे छत्र गमावलेल्या त्या चार पोरक्या पोरांना विचारा.

सामान्यपणे समजायला सोपे म्हणून जी मांडणी आपण अपेक्षित ठेवतो तशी सुष्ट/दुष्टाची लढाई इथे नाही. तसे इथे कोणीच सुष्ट वा दुष्ट नाही नि तशा काळ्या पांढर्‍याच्या तथाकथित लढाईतून येणारा बटबटीतपणा/भडकपणा सुद्धा नाही. सबकुछ पु.ल. असलेला 'गुळाचा गणपती' आठवतो का? ती 'देवी' ची एक भ्रष्ट नक्कल म्हणावी लागेल. नायकाला गरीब बिचारा दाखवून नि त्याला बुवा बनविणार्‍यांना खलपुरूष दाखवून, नि नायकाला प्रेमपात्र देऊन (एखाद्या चांगल्या गाजलेल्या परदेशी वा देशी पण स्थानिक भाषेतील चित्रपटांवरून हिंदी चित्रपट बनविताना जे जे करतात ते ते सर्व करून) अंती सत्याचा विजय वगैरे भाबड्या नि गल्लाभरू शेवटाकडे नेला आहे. पण 'देवी' मधे कोणीही विलन नाही, अगदी ही शोकांतिका ज्यांच्या एका स्वप्नातून परिणत झाली ते कालिबाबूही नव्हेत. कारण त्यांचे स्वप्न खरेच आहे, आवई नाही; भक्तीही खरीखुरीच आहे, बनाव नाही. त्यांचा खरोखरच असा विश्वास आहे की दया ही कालिमाता आहे. यात तिच्या देवत्त्वाचा गवगवा असला तरी त्यांनी तिचा - गुळाचा गणपतीप्रमाणे - बाजार मांडलेला नाही, उलट या देवीच्या उपासनेची संधी इतरांनाही मिळावी असाच त्यांचा हेतू आहे. इथे उमाप्रसाद नास्तिक/बुद्धिवादी आहे पण त्यानेही कुठे या टोकाच्या श्रद्धेला प्रत्यक्ष विरोध केलेला नाही. तो फक्त दयाला त्यातून सोडवू पाहतो ते तिचे मूळचे माणूस म्हणून असलेले जगणे तिला परत मिळावे म्हणून, प्रत्यक्ष श्रद्धेबद्दल वा अंधश्रद्धेबद्दल कोणतेही भाष्य तो करीत नाही. त्याचे बुद्धिवादी असणे हे फक्त कालिबाबूंच्या वाक्यातूनच तुमच्या-आमच्या पर्यंत पोचते आहे. एखाद्या उथळ दिग्दर्शकाने लगेच इथे आस्तिक/नास्तिक, बाप/मुलगा असा संघर्ष कदाचित उभा केला असता. दयाला आपल्याबरोबर नेण्याचा उमाप्रसादचा डाव हाणून पाडण्यासाठी कालिबाबूंनी दयाच्या देवी असण्याची हाकाटी पिटण्याचा नि त्यायोगे तिला हवेलीतच ठेवून घेण्याचा डाव केल्याचेही दाखवले असते. पण इथेच सत्यजित रे इतरांहून वेगळे आहेत. त्यांना काय म्हणायचे आहे ते त्यांना नेमके ठाऊक आहे. त्याहून वेगळा किंवा दुय्यम असा एखादा पैलू चुकून सुद्धा डोईजड होऊ नये म्हणून ते अतिशय काळजीपूर्वक पटकथा लिहिताहेत. त्याबाबतचे आणखी काही मुद्दे पुढील भागात.

(क्रमशः)