नवीन पोस्ट्सच्या सूचना मिळवण्यासाठी उजवीकडील स्तंभात असलेल्या Follow by Email पर्यायाचा वापर करुन आपला ईमेल पत्ता नोंदवा (हा पत्ता ब्लॉगलेखकाला दिसत नाही!). किंवा त्याखालील 'Follow’ बटणाचा वापर करा.

सोमवार, २१ मे, २०१८

देवबाप्पा, समस्याविहीन समाज वगैरे

जगभरातील प्रत्येक माणसांत एक संभ्रमित जनावर दडलेले असते. जनावरांच्या तुलनेत माणसाची ग्रहणशक्ती जितकी वाढली आहे त्या मानाने आकलनशक्ती अजून कैक मैल मागे आहे. त्यामुळे अनेकदा माणसाला अनेक प्रश्नांना, माहितीला, समस्यांना सामोरे जावे लागते ज्याच्याबाबत काय करायचे हे त्याला/तिला उमगत नाही. समस्या समोर असते पण तिच्या कारणांचे आकलन त्याला/तिला झालेले नसते. अशा वेळी एकतर कुणाला तरी ते झाले आहे आणि त्या समस्यांचे उत्तर त्याच्याकडे आहे (आध्यात्मिक बुवा-बाबा) असे गृहित धरायला त्याला आवडते. त्याहून अधिक संभ्रमित, अधिक आळशी मंडळी आकलनाचा मधला टप्पा ओलांडून थेट उपायाचा, निराकरणाचा आयता मार्ग शोधतात. वैयक्तिक आयुष्यात ’देवा’ची आणि सत्ताकारणात ’राजा’ची भूमिका यातून तयार होते. तो ऑलमायटी आपल्या समस्यांचे कसे निवारण करणार, त्यासाठी आवश्यक कौशल्ये त्याच्याकडे आहेत का याचा विचार त्या दोघांना शरण जाणारे करत नसतात. ते त्याचे काम आहे नि त्याने ते करायलाच हवे, तो त्यासाठी सक्षम आहे हे त्यांनी ठरवून टाकलेले असते. त्यांच्या क्षमतेबाबत विचार वा मूल्यमापन करण्याची गरज नसते.

तिसरा एक पर्याय जगभर सर्वत्र वापरला जातो तो म्हणजे भूतकाळातील गृहितसत्य, तथाकथित समस्याविहीन व्यवस्थेकडे अथवा परिस्थितीकडे परत जाणे. धार्मिकांमध्ये हा पर्याय अधिक आढळतो. त्याशिवाय वर्तमानातील समस्यांचा डोंगर कसा उपसायचा या विचाराने हतबुद्ध झालेल्या समाजातही. धार्मिकांना धर्माच्या उगमापाशी गेले की सगळे काही आलबेल होईल असा विश्वास असतो. विज्ञान, विचार यांनी अनेक क्षेत्रात कोपर्‍यात रेटत नेलेल्या धर्माला परत उजाळा द्यायचा असेल तर भूतकाळात जेव्हा तो बलवान होता तिथवर आपण मागे गेलो, तीच सामाजिक राजकीय परिस्थिती निर्माण केली तर धर्मही पुन: त्याच उर्जितावस्थेला पोहोचेल असा त्यांचा विश्वास असतो. अफगाणिस्तान पासून इराण पर्यंत सर्व मुस्लिम देशांची ही परागती आपण पाहिली आहे. काही देशांतून ख्रिश्चॅनिटीच्या मूळ रूपाकडे परत गेलो की जग अधिक सुंदर होईल असा समज असणारे ’मूळ रूप म्हणजे काय? ते कुणी नि कसे निश्चित करायचे?’ या प्रश्नांना स्पर्श न करता कठोर नियमन म्हणजे मूळ रूप असे स्वत:च ठरवूनही टाकत असतात. या दोन बिब्लिकल धर्मांच्या पावलावर पाऊल ठेवत इतरधर्मीय देखील भूतकालगामी होऊ पाहात आहेत.

देशाच्या वर्तमानातील समस्यांच्या निराकरणाचे कोणतेही परिणामकारक उपाय सापडत नसले की भूतकाळात आपण फार सामर्थ्यशाली होतो असा समज करून घेणे सोयीचे असते. आपल्या समाजात काही समस्याच नव्हत्या, बलात्कारासारख्या गुन्ह्यांसह ज्या काही समस्या आहेत त्या केवळ आपण आपले सोवळे सोडून बाहेरून आलेले ओवळे स्वीकारले म्हणून, असा झापडबंद, विचारशून्य तर्क देणारे आपल्या आसपास आहेतच. त्या तथाकथित भूतकाळाकडे परत गेलो की आपल्या समस्या चुटकीसरशी नाहीशा होतील असा त्यांचा समज असतो...किंवा इतरांचा तसा समज करून द्यायला त्यांना आवडते.

बरं अशा प्रतिगामी व्यक्तींना पर्याय म्हणून उभे असलेलेही त्यांच्याहून वेगळे असतात असेही नसते. अनेक वर्षे आपण शासक होतो, जनतेचे प्रतिनिधी होतो. आज अचानक एक वावटळ आली नी आपली सत्ता हातून निसटली हे वास्तव जुन्या शासकांना मान्य करावे लागतेच, त्याला इलाजच नसतो. पण याची कारणमीमांसा करत बदललेली परिस्थिती, त्यामुळे कालबाह्य झालेली व्यवस्था, ती राबवण्याची हत्यारे, नव्या परिस्थितीत तगून राहण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये, उभी करण्याची यंत्रणा आणि व्यवस्था याबाबत विचार ते करत नाहीत. आपल्या विरोधकांप्रमाणेच आपल्यापुरता सोपा निष्कर्ष ते काढतात. ’निवडीची प्रक्रिया बदलली म्हणून आपण हरलो, मागे पडलो.’ आता जी प्रक्रिया आपल्या गैरसोयीची ती भ्रष्ट असणार यात काही शंकाच नाही. ते सिद्ध करायची गरज नाही. कार्यकारणभाव उलगडून दाखवण्याची गरज नाही. रंगलेल्या क्रिकेट सामन्यात पराभव झाल्याचे खापर, ’तू मध्येच उठलास म्हणून विकेट पडली’ असे म्हणत सोबत्यावर फोडणे आणि हा तर्क यात फरक नाहीच. जिथे कार्यकारणभाव, परस्परसंबंध सिद्ध होत नाही तिथे असे दावे करणे म्हणजे कुणीतरी आपली जागा सोडली म्हणून सचिन आऊट झाला नि भारत हरला म्हण्यासारखेच आहे.

काही वर्षांपूर्वी आळेकरांचे एक नाटक आले होते ’एक दिवस मठाकडे’ नावाचे. कोण्या डोंगरावर एक मठ आहे नि त्यात जगातील सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात हे गृहित धरून त्याच्या शोधांत निघालेला एक विधुर आणि प्रेयसी गमावलेल्या एक तरूण यांच्या संवादातून हे नाटक उलगडत जाते. आपल्या समस्यांना आपल्यालाच सामोरे जावे लागते. परिस्थिती बदलली की अट्टाहासाने तिला वळवून भूतकाळात नेता येत नसते, गमावलेले पुन्हा हस्तगत करता येत नसते. त्या गमावलेपणाची चिकित्सा करून कारणमीमांसा मात्र मांडता येते. ज्यातून आपला भूतकाळ पुनरुज्जिवीत करता आला नाही तरी आपण गमावले ते ज्याच्या वर्तमानात शिल्लक आहे, त्याने ते गमावू नये यासाठी आपल्या अनुभवाचे शेअरिंग करून निदान आपल्या चुकांची पुनरावृत्ती त्याने/तिने करू नये यासाठी प्रयत्न करता येतो. आपला भूतकाळ कुणाचा तरी वर्तमान म्हणून पाहता येतो. तितपत तरी- खरं तर तितपतच, साध्य करता येते हे समजून घेणारा मठाचा नाद सोडून घराकडे वळत असतो. बदलत्या परिस्थितीत घराचा सांभाळ करण्याचा विचार करत असतो.

भूतकाळाकडे नजर लावून बसलेला, घड्याळाचे काटे फिरवून नेहरूपूर्व भारत निर्माण केला की आपले वर्चस्व अधिक दृढ होईल असे समजणारा भाजप आणि राजकारणाचे, सत्ताकारणाचे आयाम आमूलाग्र बदलले आहेत, आपले खेळाडू नव्या परिस्थितीत खेळण्यास अद्याप सक्षम नाहीत हे समजून न घेता, मतपत्रिकांच्या निवडणु्कांत आपण जिंकत होतो म्हणून 'ईवीएम’वर आगपाखड करत पुन्हा मतपत्रिका आणा म्हणणारी कॉंग्रेस हे दोघेही या बाबतीत* एकाच माळेचे मणी असतात.

---

शनिवार, १९ मे, २०१८

किल हिम... किल हिम...

रोमन साम्राज्यातून ’ग्लॅडिएटर्स’चा खेळ भरात होता. रिंगणातल्या एका माणसाने दुसर्‍याला भोसकल्यावर उडालेले रक्ताच्या कारंजे पाहून, एकाने दुसर्‍याचा उखडून काढलेला हात वा पाय पाहून, दुसर्‍याचा शिरच्छेद करून रक्त-गळते त्याचे शिर मिरवणार्‍याला पाहून प्रेक्षकांतून आनंदमिश्रित आश्चर्याचे चीत्कार उमटत असत. लढाऊंपैकी एखादा हतवीर्य होऊन जमिनीवर पडला नि प्रतिस्पर्धी त्याच्या छाताडावर पाय देऊन उभा राहिला, आणि सम्राटाकडे ’जिवंत ठेवू की मारू?’ असा प्रश्न असलेल्या डोळ्यांनी पाहू लागला, की आपणच न्यायाधीश असल्याप्रमाणॆ हे प्रेक्षक ’किल हिम, किल हिम’ चा गजर सुरू करत असत. सम्राटाने अंगठा उचलून पराभूताला जिवंत सोडण्याची आज्ञा केली की या प्रेक्षकांतून नाराजीचे सूर उमटत.

वास्तविक पाहता रिंगणात लढणार्‍या त्या दोघांशीही या प्रेक्षकांपैकी बहुतेकांचे काही देणे-घेणे, सोयर-सुतक नसे. पण प्रत्येकाच्या मनात आदिम हिंसा असते. सर्वसामान्यांच्या, दुबळ्यांच्या मनातील हिंसेचे विरेचन व्हायला वाव नसतो. मग ते अशा परोक्ष भावे किंवा साक्षीभावाने तिचा निचरा करीत असत. जो मारला गेला, पराभूत झाला, ज्याच्या रक्ताची कारंजी अथवा पाट वाहिले त्याच्याशी यांचे काही वैर नसेच. पण तरीही त्याच्या त्या वेदनेत त्यांना आपला आसुरी आनंद गवसत असे. बहुतेकांची त्याच्याशी पुसटशी ओळखदेखील नसे मग वैर तर सोडूनच द्या. तरीही त्यांच्या मनातील हिंसा, कल्पित भावनेने त्याच्यावरचा आपला विजय नेणीवेतून साजरा करत असे.

कदाचित त्या झुंजीचा निकाल नेमका उलट लागला असता, पराभूत हा विजयी खेळाडूला भारी पडला असता तरी ही झुंड त्याच त्वेषाने ’किल हिम, किल हिम’ ओरडली असती, सम्राटाने पराभूताला जीवदान दिल्यावर तितकीच नाराज झाली असती ही शक्यताच जास्त असे. कारण मृत्युची झुंज खेळणार्‍या दोघांसाठी तो अस्तित्वाचा प्रश्न असला तरी प्रेक्षकांच्या दृष्टीने तो केवळ एक खेळ होता. त्या खेळासाठी आज आपण जशी कोंबड्यांची, बोकडांची, बैलांची झुंज लावतो तशी माणसांच्या झुंजी लावून आपल्या करमणुकीसाठी त्यांच्यातील काहींचा जीव गेला तरी त्यांची हरकत नसे.

आजही आपला ज्याचा कधीही संबंध आलेला नाही, येण्याचा संभव नाही आणि म्हणून त्याच्या आपल्या वैराचे कोणतेही प्रत्यक्ष कारण उपस्थित नाही अशा हजारो मैल दूर असणार्‍या कुणाला तरी कुणीतरी तरी संपवले याचा आनंद घरबसल्या आपल्या मनात उमटतो की नाही? या अस्थानी वैरासाठी आपण काही काल्पनिक, उसनी कारणे शोधतो की नाही? मुळात कुणाच्या तरी वेदनेने, मृत्यूने आपण आनंदीत होतो ही आपल्या मनातील विकृती आहे हे मान्य करत नाही.

राजकारणाच्या झुंजीतही ’किल हिम किल हिम’ ओरडणार्‍या झुंजीचेही असेच असते. आज एक ग्लॅडिएटर यशस्वी होतो म्हणून त्याला चीअर करणारे बाजू पलटली, प्रतिस्पर्ध्याने त्याचे रक्त काढायला सुरुवात केली, त्याचे बळ घटते आहे असे दिसले की बाजू बदलून ’किल हिम, किल हिम म्हणताना दिसतील यात शंका नाही. कारण मुळात भित्र्यांचा हा जमाव कायम विजेत्याच्या बाजूला, त्याच्या मर्जीत राहून त्याच्या गैरमर्जीपासून बचाव करत असतो. आणि यातून येणार्‍या अपराधगंडाला गाडून टाकण्यासाठी त्या पराभूताच्या पराभवात आपलाही विजय शोधून, जणू आपणच त्याचा पराभव केला असे स्वत:ला बजावून आपला नसलेला विजय आपला म्हणून साजरा करत असते. त्यायोगे आपण भित्रे नव्हे तर शूर आहोत, विजयी आहोत हे सिद्ध करण्याची धडपड करत असते. अशा जमावाचा आवाज नेहमी कर्णकटू मोठा असतो. ऐकणार्‍याला त्या कोलाहलात स्पष्ट विचार करता येऊ नये, या विजयाचा आपला संबंध नाही याची त्याला उकल करता येऊ नये, अशी त्यांची इच्छा असते.

तेव्हा बाजू पलटली की ’किल हिम, किल हिम’ म्हणणार्‍या बोटांची टोके आपल्याकडेही वळू शकतात हे विजयी खेळाडूने कधीच विसरता कामा नये. आपला विजय साजरा करू पाहणार्‍या झुंडीला ’आपली’ मानण्याची चूक करू नये. त्याचा विजय हा झुंडीला आपला विजय वाटत असला, तरी त्याचा पराजय आणि/किंवा मृत्यु मात्र पोरकाच असतो.

-oOo-

बुधवार, १६ मे, २०१८

कॉंग्रेस, भाजपविरोध आणि राजकारणातील सामान्यांचे पर्याय

एका पोस्टच्या चर्चेतून नवे मुद्दे निघणे आणि ’वादे वादे जायते तत्त्वबोध:’ या न्यायाने माणसांनी संवाद वाढवत आदानप्रदान करणे ही मोठी मौज असते.

Vishalशी चर्चा करणे नेहमीच उपयुक्त असते. मी कालच २०१९ च्या निवडणुकीतील संभाव्य भाजप-कॉंग्रेस शिवाय सत्ताधारी होणारे संभाव्य इक्वेशन दाखवा अशी पोस्ट केली होती. त्यावर त्याचे हे उत्तर आहे. यातले मुद्दे लहान पणापासून माझ्या मध्यमवर्गीय परिसरात कायम चर्चिले जाणारे आहेत. त्यामुळे त्याला द्यायची उत्तरे मी इथेच पोस्ट करतो आहे.

<< १. विश्वासार्हता संपूर्ण नष्ट झालेलं कॉंग्रेस नेतृत्व बदलून नवीन आश्वासक चेहरे समोर आणणे. >>

<<विश्वासार्हता संपूर्ण नष्ट झालेलं >>हे तू कसं ठरवलंस. समजा माझ्यासारखे अनेक लोक अजूनही त्यांना विश्वासार्ह मानत असतील तर? (हा हायपोथेटिकल प्रश्न आहे.) आणि ही संख्या जर अजूनही बरीच असेल तर "विश्वासार्हता संपूर्ण नष्ट झालेलं" हे विधानच खोटे ठरत नाही का? ’विशालच्या मनातील त्यांची विश्वासार्हता नष्ट होणं’ आणि ’संपूर्ण नष्ट होणं’ यात फरक नाही काय?

हे नेतृत्व कुठले? राहुल गांधी हे विश्वासार्हता नष्ट झालेले नेतृत्व आहे का? याचे उत्तर हो असे देत असशील तर त्यांची विश्वासार्हता नक्की कशी तपासली? मुळात राजकारणात विश्वासार्हता नष्ट होणे कसे मोजतात? तुझा मुद्दा केवळ राहुल गांधींबाबत नसेल तर अन्य कुठले नेते आहेत जे तुझ्या दृष्टीने विश्वासार्हता नष्ट झालेले आहेत नि त्यांना बदलण्याची गरज आहे? आणि त्यांना बदलण्यासाठी किती काळाची प्रक्रिया राबवावी लागणार आहे? आणि ती पुरी होईपर्यंत आताचे सरकार आम्ही सहन करावे (कदाचित तुझी तयारी असेल, माझी नाही!) असे म्हणणे आहे का? मुळात अशी प्रक्रिया बटन दाबून आज अशुद्ध तर उद्या शुद्ध अशी असते का? तसे नसेल तर मग नक्की कोणत्या ठिकाणी तू ’हां, आता कॉंग्रेस मला हवी तशी शुद्ध झाली बरं का.’ असे म्हणणार आहेस?

दुसरा मुद्दा हे नवे आश्वासक चेहरे शोधायचे कुठून? माझा आसपासच्या पांढरपेशा समाजाकडे पाहिले तर असे लक्षात येते की त्यांना दाढी वाढवलेला प्रत्येक जण गुंडच वाटतो. आणखी थोडे खोलात गेले तर त्यांना - आणि एकुणच समाजाला - आपापल्या जातीचा नेता विश्वासार्ह वाटतो. विश्वासार्हता हा फसवा निकष आहे असे माझे मत आहे.

दुसरे असे की हे आश्वासक नेतृत्व येणार कुठून, आपल्या आसपासच्या समाजातूनच ना. मग आज तुझ्या आसपास कुणी असे आश्वासक, नेतृत्वगुण असलेले लोक दिसतात का जे तुला रेकेमेंड करता येतील? बरं समजा केले, तरी त्यांना राजकारणाच्या खेळात टिकून राहण्यासाठी आवश्यक ते डावपेच जमतील का? की त्यांच्यासाठी राजकारणाचे नियम बदलायला हवेत असे तुझे म्हणणे आहे? आणि बदलायचे असल्यास कसे? माझ्या मते त्यासाठी आधी सत्ताच हस्तगत करायला हवी ना? मग ती आजच्या नीतिनियमांच्या अधीन राहूनच करत यायला हवी. हे मान्य की एकदा ते हत्यार कामाचे म्हटले की ते बदलायची तयारी नसते कुणाची. पण आजची राजकारणाची अवस्था त्यामुळेच आहे. पण हे व्हिशस सायकल आहे. ते तोडायचे कसे याचा प्लान नसेल एकवेळ, पण निदान ढोबळ मुद्दे तुझ्याकडे आहेत काय? हे आश्वासक वाटणारे लोक राजकारणात तेव्हाच टिकून राहतील जेव्हा ते सध्याच्या नेत्यांना टक्कर देऊ शकतील. आणि ते करायचे तर आजचे राजकारणाचे नियम स्वीकारले नाहीत तरी अंगीकारावे लागतीलच. आणि तसे झाल्यास तुझ्या मते त्यांची विश्वासार्हता वा आश्वासकता संपुष्टात येणार असेल तर काय करायचे?

<< २. पक्षांतर्गत बाहुबलींच्या, मातब्बर भ्रष्टाचारी सरदारांच्या मुसक्या आवळणे. >>

मला अशा चार जणांची नावे सांगता येतील का? मुख्य म्हणजे त्यांनी भ्रष्टाचार केला हे कसे ठरवणार? माझ्या मते भ्रष्टाचार हे केवळ पर्सेप्शन आहे, समोरच्यावर हुकमी आरोप करण्याचे (’गेल्या सत्तर वर्षांत काय केले?’ या र्‍हेटरिकल प्रश्नासारखे. कितीही प्रगती दाखवली तरी प्र्श्न विचारतानाच ती झालेली नाही हे गृहित धरून विचारलेला प्रश्न असतो तो. त्याला उत्तर असूच शकत नाही.). आपल्या विरोधी पक्षांतील लोकांना बाहुबली, गुंड, भ्रष्टाचारी ठरवणे हे केवळ पर्सेप्शन आहे असे माझे मत आहे. हां व्यवस्थेअंतर्गत दंडव्यवस्था, न्यायव्यवस्था या मार्गाने जाऊन ज्यांचा भ्रष्टाचार सिद्ध झालेला नाही तोवर ते केवळ एक पर्सेप्शन आहे. आणि अशी पर्सेप्शन रुजवता आली की ती खरी वाटू लागतात. आणि पर्सेप्शन रुजवण्यासाठी आज माध्यमे उपयोगी पडतात. ती आज आपल्या दारात आहेत म्हणून हे समजून येते. एरवी जात, पोटजात, धर्म आदिंच्या टोळ्यांनी एखादे असत्य स्वीकृत केले की ते सत्य होऊन जाई.

मी ज्या ब्राह्मण समाजात राहतो वावरतो त्या समाजाचे एकत्रित असे अनेक पूर्वग्रह आहेत, जे त्यांच्या जातिश्रेष्ठत्वाच्या अहंकाराला साजेसे आणि पोषक आहेत. (इतर जातींनी खुश व्हायचे कारण नाही. इथे फुले-शाहू-आंबेडकरांच्या नावाने चांगभलं करणारे प्रच्छन्नच नव्हे तर टळटळीत जातीयवादी मला दिसतात. समतेचे तत्त्वज्ञान बडबडता बडबडता जातिहिताचा मुद्दा आला की तिकडे धार्जिणे होतात. ) कॉंग्रेस सगळा गुंडांचा पक्ष वा बिल्डरांचा पक्ष हा असाच जोपासलेला गंड. तो तसा नाही असे मला मुळीच म्हणायचे नाही.

राजकारणात बाहुबल, आर्थिक बळ, जातीचे वा तत्सम गटाचे बळ यांचे आधार घेऊन उभे राहिलेले नेते असतातच. कॉंग्रेसमध्ये आहेत, भाजपमध्ये आहेत, कम्युनिस्टांतही आहेत नि आता नावापुरत्या उरलेल्या समाजवाद्यांतही. त्यांना बाहेरचा रस्ता दाखवायचा तर त्यांना वगळून पक्ष कसा उभा राहील याचा पर्यायी आराखडा हवा. सत्ता मिळवायची तर निवडणुका लढवायला हव्यात. आणि निवडणुका लढवायच्या तर मतदारांची मते मिळवता यायला हवीत. सध्या चार मार्गांनी मिळवता येतात, १. पैसा वाटून, २. बाहुबल अर्थात दहशत माजवून ३. एखाद्या प्रभावशाली वा प्रस्थापित (वा दोन्ही) पक्षाच्या आधाराने आणि ४. एखाद्या प्रभावशाली नेत्याच्या नावावर (पूर्वी कॉंग्रेसने गांधी-नेहरू-इंदिराजींच्या आधारे तर आता भाजपचे उमेदवार मोदींच्या आधारे मागतात). या पलीकडचा पाचवा प्रकार जो मोदी-शहांच्या भाजपने उभा केला तो निवडणुकीचे नियोजन हा. अर्थात वरीलपैकी चारही प्रकारचे पर्याय इथे मायक्रो लेवलला वापरले जात असल्याने त्याला वेगळा पर्याय म्हणावे का यावर तुंबळ रण माजेल. ते सोडून देऊ,

आता या परिस्थितीत मी सहावा पर्याय उभा करू शकतो का ज्यातून तुला अपेक्षित असणारे विश्वासार्ह वा आश्वासक नेते उभे राहू शकतील? माझ्या मते हे अशक्य आहे. जगातील एक माणूस पहिल्याने खोटे बोलला आणि सत्याचे जग संपुष्टात आले असे म्हणावे लागते, तसेच बाहुबली आणि धनदांडगे/भ्रष्टाचारी राजकारणात आले (हे कॉंग्रेसचे पाप असे आपण म्हणू शकतो. ते सध्या मान्य करून पुढे जातो.) की पापभीरू, कार्यनिष्ठा असणार्‍यांच्या हातून ते निसटले. आता यांना संपूर्ण दूर करून ते नव्याने उभे करणे अशक्य आहे. ’होऊच्चं शकते’ असे घरबसल्या, स्वत:च्या आयुष्याला किंचितही खार लावून न घेता म्हणणार्‍यांना सोडून देऊ. शेवटी राजकारणात येऊ इच्छिणार्‍यांतूनच मला निवड करावी लागते. आणि निस्वार्थपणॆ समाजसेवा करणारे, लाभाची अपेक्षा नसणारे तिथे येत नसतात. अशा निस्वार्थांनी राजकारणात यावे नि ते शुद्ध करावे म्हणणारे स्वत: त्याबाबत काही करू इच्छित नसतात. किंबहुना ते तसे असतात म्हणूनच त्यांच्या अपेक्षा अशा अवास्तव असतात. चांगले आणि वाईट असे पर्याय नसतात, राजकारणात तर नाहीच. वाईटाचे, स्वार्थाचे प्रमाण प्रत्येक पक्षांत, नेत्यांत असणारच. शिवाय चांगल्या-वाईटाच्या आपल्या व्याख्या गृहित धरल्या तरी आपल्यासमोर असे वाईट’ विरुद्ध ’तसे वाईट’ एवढेच पर्याय असतात. तिसरा ’चांगला पर्याय’ आपण देऊ असे सांगत उभे राहिलेले अपरिहार्यपणे त्या नियमांना शरण जातात नि टिकून राहतात किंवा अस्तंगत होतात.

या माझ्या दाव्याला पुष्टी देणारे भक्कम उदाहरण म्हणजे भाजप हाच पक्ष आहे. मी ९८ पर्यंत भाजपचा मतदार होतो आणि संघाची विचारसरणी मानणारा. भाजप हा खरोखर सुशिक्षितांचा, सुसंस्कृतांचे प्रातिनिधित्व करणारा पक्ष होता असे मला तेव्हा वाटत होते, तेव्हा खरंच होता असे आजही वाटते. (यात संघ विचारसरणीचा संबंध नाही. मी व्यक्तींबाबत बोलतो आहे.) पण त्याचा फायदा काय झाला? त्यांना सत्ता मिळवता आली का? अखेर त्यांनी बाहुबली, गुंड प्रवृत्तीचे पण स्वत:ला साधू म्हणवणारे (ज्यातून त्यांना धार्मिक आधारावर आपोआपच एक जास्तीचे संरक्षण मिळते. ) लोढांसारखे बिल्डर, अनेक उद्योगपती यांची संगत केली आणि सत्ताकारणात वेगाने पुढे गेले. थोडक्यात गटेच्या फाउस्ट सारखा त्यांनी आपला आत्माच विकला आणि बदल्यात सत्तासुख मिळवले. अनेक वर्षे जमिनीवर काम करणारे अनेक कार्यकर्ते (ज्याबद्दल मला संघाचे नेहमीच कौतुक वाटते.) आज या कम्प्लीट यू-टर्न मुळे अचंबित झाले असले तरी त्या सत्तेच्या आधारानेच त्यांच्या कार्याला (जे मला मान्य नसेल) वाढीची संधी मिळते आहे हे ही नाकारता येत नाही. एक वदंता अशी आहे की एका भेटीत अरुण जेटली यांनी ’सार्वजनिक इमेजचा विचार करा’ असा सल्ला देऊ पाहणार्‍या सरसंघचालकांना खडसावले होते, ’तुम्हाला सत्तेचा आधार हवा असेल तर आम्हाला आमच्या मार्गाने जाऊ द्या, अन्यथा तुमच्या सल्ल्यांना अनुसरून राजकारण करतो आणि राजकारणात कायम तिसरी, चौथी पार्टी म्हणून राहतो.’ ही वदंता खरी असो वा सोडलेली पुडी, भाजपने आपले सोवळे सोडले हे उघड आहे. साठ सत्तर वर्षे भाजपने केलेले राजकारण तू म्हणतोस तसे होते, त्यांनी ते सोडले म्हणून ते आज सत्ताधारी आहेत हे विसरता कामा नये.

मी भ्रष्टाचार करणार नाही म्हटले तर माझ्या आसपास कार्यकर्त्यांचा मागमूस राहणार नाही. कालच्याच दुसर्‍या पोस्टमध्ये म्हटल्याप्रमाणे सर्वसामान्य मतदार म्हणून आपल्याही अपेक्षा भ्रष्टाचारीच असतात, त्या पूर्ण करणारे नेते आपल्याला हवे असतात. मग ते तुमच्यासाठी नियमबाह्य वर्तन करू लागले की स्वार्थासाठी करणार नाहीत ही अपेक्षा चुकीची आहे. त्यातून भ्रष्टाचार उभा राहणारच.

ज्या पक्षात असे बाहुबली, भ्रष्टाचारी नाहीत अशाच पक्षाला मी मतदान करेन असे ठरवले तर मला मतदान न करणे हा एकच पर्याय राहात नाही का? आपल्याला हवा तसा पक्ष उभा राहीपर्यंत मतदान न करणे म्हणजे पुन्हा ’शहरातले सगळे ट्रॅफिक सिग्नल हिरवे होईतो मी गाडी गॅरेजबाहेर काढणार नाही’ असे म्हणण्यासारखे आहे. ते तसे कधीच होणार नसतात. जिथे तांबडा दिवा लागेल तिथे काही सेकंद थांबून, हिरवा झाला की पुढे जावे लागते (पण त्याचवेळी आडव्या बाजूने येणार्‍यांना तांबडा दिवा दिसत असतो हे ही विसरता कामा नये)

<< ३. जमिनीवरच्या जुन्या सामान्य कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांना ताकद देणे. >>

इथे माझे काही सहमतीचे, काही असहमतीचे मुद्दे आहेत. पहिलाच मुद्दा असहमतीचा आहे. जुन्या कार्यकर्त्यांचे उलट विसर्जन करावे आणि मूळ विचारधारेला मानणारे नवे कार्यकर्ते उभे करावेत असे माझे मत आहे. जुन्या मुशीतले नेते आणि त्यांचे ’बाबा वाक्यम्‌ प्रमाणम्‌’ असणारे कार्यकर्ते हे नव्या राजकारणाच्या परिघात आता उपरे ठरले आहेत. चार वर्षांनंतरही आपण अशा निवडणुका एकामागोमाग का हरतो आहोत हे त्यांना समजत नाही, कारण परिस्थिती बदलते हे त्यांना शब्दांत समजत असले तरी जाणीवेत नाही. आजही ते तशाच पारंपरिक विचाराने निवडणुकीकडे जातात. आपण डी-फॅक्टो सत्ताधारी आहोत असा त्यांचा समज आहे. हे गेले की आपण’ अशा वर्तुळाच्या न्यायाने राजकारण अजूनही चालू आहे असे त्यांना वाटते. ’पर्सेप्शन’ चा मोठा रोल आजच्या राजकारणात आहे हे त्यांना समजत नाही, समजले तरी तो कसा हाताळायचा हे त्यांना ठाऊक नाही. त्यांच्या कंडिशनिंग मध्येच नाही ते. जितक्या नेत्यांना भेटलो त्यांच्यात सोशल मीडिया म्हणजे काहीतरी रिकामटेकड्यांचे उद्योग वाटतात. त्यातून तयार झालेले पर्सेप्शन व्हॉटस अ‍ॅपच्या माध्यमातून थेट प्रत्येकाच्या हाती जाते याचे महत्व त्यांनी अजून ओळखलेले नाही.

एका गटात मला बोलावले होते. तिथे भेटलेल्या एका महिला नेत्याने ’आपण बॅनर लावू’ अशी सुरुवात केल्यावर मी कपाळावर हात मारून घेतला होता. असे कार्यकर्ते जुने असले तरी कुचकामी आहेत. नवे कार्यकर्ते जागरूक हवेत, अरे ला कारे करता येणारे हवे पण त्याचबरोबर बदलती परिस्थिती ओळखणारे (म्हणजे सत्तेचा प्रवाह बदलतो आहे असे दिसताच विचारधारा वगैरेची काशी करून बिनदिक्कत विधिनिषेधशून्य तडजोडी करत ’भारी नेता आहे हं’ असली स्तुती आपल्या भाटांकडून मिळवणार्‍या नेत्यांसारखे नव्हेत.) असायला हवेत. जुन्या मुशीतले कार्यकर्ते त्या कामाचे नाहीत.

त्यामुळे इथे तळापासून बदल करायला हवा या तुझ्या मताशी मी एकदम सहमत आहे. पण हा बदल एकदम होतच नसतो. आणि तळाच्या पातळीवर तो होतो आहे याची निदान मला तरी चिन्हे दिसत आहेत. त्या बदलांना पृष्ठभागावर यायला वेळ लागेल हे खरे. पण तोवर मी ’बदल होऊ तर द्या, मग बघतो’ असे म्हणून पुन्हा पाच वर्षे भाजपला निरंकुश सत्ता द्यावी हे मला त्याहून अधिक धोकादायक वाटते.

या पाच वर्षांतला उद्दामपणा, त्यांची प्रतिगामी वाटचाल, उद्योगधंदे नि पैसा या खेरीज अन्य कुठल्याच बाबतीत काही धोरणच नसणे, पर्यावरण आणि शिक्षण यासारख्या महत्वाच्या क्षेत्रांना सरळ अनुक्रमे उद्योग आणि आपली सांस्कृतिक विंग यांच्या वेठीस धरणे आणि मुख्य म्हणजे सामाजिक बाबतीत द्वेषाच्या मुळ्या सतत रुजवत राहणॆ हे आणखी पाच वर्षे मला नको आहे. त्यासाठी दगडापेक्षा वीट मऊ असे मी म्हणणार आहे. कॉंग्रेसने सारे दुर्गुण झाडून टाकेपर्यंत जा मी नाही मत देणार’ हे म्हणणे कॉंग्रेसपेक्षा मलाच आणखी खोलात नेणारे आहे. फारतर कॉंग्रेस विसर्जित होईल किंवा एखादा इटुकला पक्ष म्हणून शिल्लक राहील. ’कॉंग्रेसमुक्त भारत झाला’ म्हणून भक्त जल्लोश करतील. पण हे झाले म्हणजे काय झाले? माझे आयुष्य त्याने अधिक चांगले झाले की वाईट? हा प्रश्न त्यांना पडणार नाही. कपाळाला भगव्या पट्ट्या बांधलेल्यांचे वैयक्तिक बाबतीत ढवळाढवळ करणारे आदेश ते गुलामांच्या आनंदाने मान्य करतील... मी करणार नाही. ’त्यासाठी कॉंग्रेसच्या गुंडांना सहन करावे का?’ या प्रश्नाचे उत्तर मी निसंदिग्धपणे ’हो’ असेच देणार आहे. असं म्हणू या की गुलाम होऊन राहणे हे जर माझे भागधेयच असेल तर त्यातल्या त्यात कमी त्रास देणारा मालक मी निवडणार आहे. पण शेवटी तो ही मालकच आहे हे विसरणार नाही. स्वतंत्र होण्याची शक्यता नाकारणार नाही, पण आज माझ्यासमोर तो पर्यायच नाही, तेवढी ताकद माझी नाही हे मान्य करून पुढे जाणार आहे.

<<४. मुस्लीमअनुनयाचे राजकारण दीर्घकाळ करून बहुसंख्याकांचा विश्वासघात केल्याची सार्वत्रिक भावना समूळ नष्ट करायला सुरुवात करणे.>>

अलीकडे हा युक्तिवाद मला फार गंमतीशीर वाटू लागला आहे. पर्सेप्शन कसे बांधले जाते याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. मुस्लिम-अनुनय हा मुद्दा मांडणार्‍या प्रत्येकाला माझा हा प्रश्न आहे की ’म्हणजे काय बाबा?’ (पुरोगामी विचारवंत वर्तुळ हे मुस्लिम समाजावर टीका करण्यात तुलनेने कमी उत्साही असते हे मला मान्यच आहे. आणि ते समजण्याजोगे आहे असेही माझे मत आहे. पण तो एक स्वतंत्र नि मोठा मुद्दा आहे. तो इथे नको.) मग उल्लेख येतो मतपेढी म्हणून वापरल्याचा. अरे पण प्रत्येक जात, समाज हे आपापल्या गटांचा मतपेढी म्हणून वापर करत नाहीत का? पुस्तकांवरचे, नाटकांवरचे, चित्रपटांवरचे फुटकळ मुद्दे घेऊन जातींच्या संघटना बांधायच्या नि सत्तेशी बार्गेनिंग करायचे हे आज दिसत असले, तात्कालिक मुद्दे वेगळे असले तरी वर्षानुवर्षे हे राजकारण सुरू आहेच की. आता हे त्यांना सांगा की झाले ना? हो झालेच. पण विशिष्ट एका जातीचे वा धर्माचे अनुनय असे म्हणतो तेव्हा ’इतरांहून अधिक’ धार्जिणेपण सिद्ध व्हायला हवे ना? ते मुस्लिम संदर्भात कसे मोजायचे? आणि मुस्लिमांचा अनुनय म्हणजे बहुसंख्येचा विश्वासघात हे डी-फॅक्टो कसे काय सिद्ध होते. मुळात बहुसंख्यावादी आपण बहुसंख्य आहोत नि म्हणून आपल्याला अधिक हक्क हवेत या मानसिकतेचे असतात, त्यांना समानतेची लोकशाही मान्य नसते. मुस्लिम आपल्या बरोबरीने बसू शकतात हे त्यांना मान्य नसते. त्यांना दुय्यम स्थान द्यायला हवे असे त्यांचे म्हणणे असते. ते घडत नाही म्हणून त्याला ते मुस्लिम अनुनय म्हणत असतात. रस्त्यावर एखादी मजार उभी राहिली की ’बघा हे xडे कसे माजलेत’ म्हणून दात ओठ खाऊन मुस्लिम-अनुनयाचे ढोल वाजवणारा त्याच्या दहापट मंदिरे अशाच तर्‍हेने उभी राहतात तेव्व्हा त्याला ती दिसत नसतात. दिसली तरी ती ’आपल्या’ हक्काचा भाग आहेत असे कुठे तरी त्याच्या मनात रुजलेले असते. आयुष्यात हाताच्या बोटांवर मोजता येणार नाही इतक्या मुस्लिमांशी संपर्क आलेला ’सगळे मुस्लिम हरामखोर असतात’ या मतावर ठाम असतो. त्याचे ते मत त्याच्यापर्यंत पोचवलेल्या पर्सेप्शनचा भागच केवळ असते. माध्यमांतून, परिचितांकडून हे सतत समोर येत जाते. त्या पलीकडे त्यालाही हेच खरे वाटावे असे वाटत असते, त्यामुळे त्याला अनुकूल डेटा पॉईंट आला की तो खुश होत असतो. आता हेच पहा ना. ज्या फेसबुकवर असे मुस्लिमद्वेष्टे मेसेज येतात तिथेच हे माझे तर्कही उमटलेले असतात. पण हे मात्र त्याला मान्य होत नाही, कारण ते त्याच्या पूर्वग्रहाला अनुकूल नाही!

मुस्लिम-अनुनयाचा आरोप हा हिंदुत्ववाद्यांनी विरुद्ध बाजूला आपली जागा निर्माण करण्यासाठी जागता ठेवला आहे. (जसा ब्राह्मण समाजातली सुमार अकलेची पोरे, आपल्याला आयुष्यात फारसे काही साधले नाही की आपल्या अपयशाचे खापर आरक्षणावर फोडत बसतात. आणि दुसर्‍या बाजूने चांगल्या सुखवस्तू घरातला, पण बापाच्या जिवावर अनेक वर्षे स्पर्धा परीक्षांच्या नावावर चैन करत बसलेला आणि नंतर हाती काही उरले नाही, की आपल्या अपयशाचे खापर बामणी व्यवस्थेवर फोडत बसतो तसेच.) आणि देशात शेवटचा मुस्लिम शिल्लक आहे तोवर तो ते करतच राहतील. आपापल्या जातीचे राजकारण करत गट बांधणारे रस्त्यावर पडलेल्या खड्ड्यांसाठीही मनुवादी व्यवस्थेच्या नावे खडे फोडत बसतात तसेच. ज्याला पूर्वग्रह जपायचा आहे त्याच्या मनातून तो नाहीसा करणे शक्यच नाही. त्याला हजारो उलट पुरावे दिले तरी तो अमान्यच करणार आहे. जे सुज्ञ आहेत त्यांनी विचार नि पुराव्यांचा आधार घ्यावा इतकेच आपण सांगू शकतो.

मुळात जे पर्सेप्शन कॉंग्रेस विरोधकांनी प्रपोगंडाच्या माध्यमांतून रुजवले, ते कॉंग्रेसने बदलायचे म्हणजे काय करायचे? आणि वर म्हटले तसे ज्यांनी तो समज करून घेतला आहे तो त्यांना करून घ्यायला आवडतो म्हणूनच. अशा किती माठांशी त्यांची मते चुकीची आहेत हे दाखवत वाद घालत बसायचे? आमचा चिन्नास्वामी म्हणून एक ज्येष्ठ मित्र आहे. तो एकदा (सर्वस्वी वेगळ्या संदर्भात, एका व्यक्तीच्या चुकांबद्दल) म्हणाला होता, ते मला पटते. ’खरकट्या ढुंगणांनिशी गावभर नाचणारे एक पोर असेल तर त्याला पकडून स्वच्छ करता येईल. अशी अनेक असतील तर माझ्याकडे पुरेसे टॉयलेट पेपरच नाहीत. आणि मुख्य म्हणजे ते पहिले पोरही परत काही वेळाने त्याच स्थितीत जाणारच आहे. आपले ढुंगण धुणे, स्वच्छ राहणे आपल्या आरोग्याच्या दृष्टीने महत्वाचे आहे हे त्याला समजले तरच फरक पडणार आहे. पण आजकाल, इतकी सारी मुले तशीच आहेत म्हणजे तेच बरोबर आहे.’ हा तर्क द्यायची पद्धत असल्याने बाहेरून हे कुणी बदलू शकेल असे मला वाटत नाही. बाबरी-रामजन्मभूमी वादात कॉंग्रेसची भूमिकाही हिंदू धार्जिणीच होती हे उघड सत्य आहे. पण ते मान्य करायची आपली तयारीच नसेल तर कॉंग्रेस काय करू शकते? का कपाळाला भगवी पट्टी नि हातात तलवार किंवा मुस्लिमांवर आग ओकणारे ट्विटर अकाऊंट घेऊन कॉंग्रेस कार्यकर्ते उतरले तरच त्यांचे तथाकथित मुस्लिम धार्जिणेपण संपणार आहे? नक्की काय केले म्हणजे ’हां आता मुस्लिम अनुनय नाही बरं का.’ हे सर्टिफिकेट मिळणार आहे? आणि मुळात मिळणार आहे का? कारण वर म्हटले तसे ज्यांना हिंदुत्ववादाचेच राजकारण करायचे आहे ते हे मान्य करणारच नाही, आणि ते नाहीत म्हणून त्यांचे भाट + हिंदुत्ववादी नसलेले पण तरीही मुस्लिमद्वेष वारसाने मिळालेले लोक आपला मुद्दा मुळीच अमान्य करणार नाहीत. मग आता समाजातील किती टक्के लोकांनी किंवा किती नि कोणत्या प्रभावशाली माध्यमांनी हे मान्य केले की कॉंग्रेस मुस्लिम-अनुनय करणारा पक्ष उरलेला नाही हे तू मान्य करशील?

<< ५. आपल्याला अभिप्रेत असलेली निधर्मी, पुरोगामी मुल्यव्यवस्था रुजवणाऱ्या संघटनांची बांधणी करणे. >>

ही तर दीर्घकालीन प्रक्रिया आहे. ती चालूच ठेवावी लागणार आहे. त्याबाबत दुमत असायचे कारण नाही.

<< यातली एकही गोष्ट न करता, भाजपवाले कित्ती खराब आहेत हे पाहिलंत ना आता, त्यांच्यापेक्षा आम्ही बरे की नाही, मग आम्हाला द्या बघू मते आता. हा युक्तिवाद निवडणुकीच्या राजकारणात कितीही तर्कसंगत असला तरी समाजाच्या दीर्घकालीन भल्याच्या दृष्टीने अजिबात उपयोगाचा नाही.>>

एकदम मान्य. पण माझ्यासमोर सरळ सरळ ही परिस्थिती आहे की अजून एक निरंकुश टर्म ही देशाचे इतके वाटोळे करणारी ठरेल की त्यातून उभे राहायला अनेक दशके जातील. हे मत अनेकांना अमान्य असेल, असू द्या. मला असंख्य कारणे देता येतील, त्याचा इतकाच मोठा लेख/पोस्ट करता येईल. पुन्हा केव्हातरी टाकेन. पण न्यायव्यवस्था, संरक्षणव्यवस्था, दंडव्यवस्था, यांत सरळसरळ हस्तक्षेप, त्यातील अनेकांचा स्वार्थासाठी वापर करून घेणे, विरोधाला द्वेष मानणे, स्वत: इतरांच्या द्वेषावरच उभे असणॆ, शिक्षण क्षेत्राला प्रगती ऐवजी हेतुत: अधोगतीकडे नेणे (जे एनयू तो झॉंकी है, टीआयएसएस बाकी है’ ही घोषणा देणारे यांचे विद्यार्थी प्रतिनिधी) , त्यातून आपल्या कामाचे अडाणी, अविचारी सैनिक तयार करणे, पर्यावरणमंत्रालय उद्योग मंत्रालयाचा गुलाम करून ठेवणे, एकुणच समाजात द्वेषाधारित फूट पाडत राहणे, या मार्गाने देशाचे सामाजिक राजकीय वातावरण दूषित करत नेणारे हे लोक मला नको आहेत. त्यासाठी <<भाजपवाले कित्ती खराब आहेत हे पाहिलंत ना आता, त्यांच्यापेक्षा आम्ही बरे की नाही>> या उपहासाला झुगारून मी होय, ते वाईटच आहेत, नव्हे धोकादायक आहेत. त्यांना घालवण्यासाठी कितीही वाईट असली तरी दगडापेक्षा वीट मऊ या न्यायाने कॉंग्रेसलाही निवडून द्यायची माझी तयारी आहे.

सोमवार, १४ मे, २०१८

भाजपविरोधकांसाठी कॉंग्रेस ही अपरिहार्यता का आहे

फक्त भाजपविरोधकांसाठीची पोस्ट (अगदी ’तमीकोपसेने’च्या कार्यकर्त्यां/सैनिकांसाठीही स्ट्रिक्ट नो नो.)

माझा मोदी आणि भाजप सरकार विरोध जगजाहीर आहेच. हे सरकार मला नको आहे. याची असंख्य कारणे आहेत. ती एकदा कधीतरी एकत्र इथेच मांडेन. सुटी सुटी कारणे, अप्रत्यक्षपणे इथे मांडत आलो आहेच. आता हे सरकार घालवायचे असेल तर तिथे पर्यायी सत्ताधारी यायला हवेत. या माझ्या मुद्द्याशी सहमत होणारे अनेक लोक मला इथे आणि बाहेरही भेटत आले आहेत. आपापल्या परीने त्यांनी हे पर्यायी राजकारण कसे असावे याची चाचपणी केली, शक्य तिथे काही कृतीचा प्रयत्नही केला. पण चार वर्षांच्या होय-नाही नंतर आजही नवे काही उभे करण्यात यांना अपयश आले हे मान्य करून पुढे जावे लागणार आहे. तेव्हा आता जे आधीच अस्तित्वात असलेले विरोधी पक्ष आहेत त्यांतूनच पर्याय निवडावा लागेल हे निश्चित झाले आहे. यासाठी समोरचे आव्हान कोणत्या स्वरूपाचे आहे हे आधी नीट ध्यानात घ्यावे लागणार आहे.

भाजप हा संघाच्या नेटवर्कच्या आधारे सत्ताधारी झाला, आणि भाजपच्या सत्तेच्या आधाराने संघी मानसिकता फोफावते आहे. हे वास्तव आहे हे बहुतेक भाजप-विरोधकांना मान्यच असावे. आता ही साखळी तोडायची तर संघी नेटवर्क तोडणॆ ही किचकट आणि दीर्घकाळ चालणारी लढाई आहे हे ही मान्य व्हायला हरकत नाही. पण लढाईत एक महत्वाचा भाग असतो तो प्रतिस्पर्ध्याची रसद तोडणे. संघाची सध्या रसद आहे भाजपची सत्ता! आता ही सत्ता हस्तगत केली पाहिजे. म्हणजे २०१९ ला हे सरकार घालवायचे तर आदर्श वगैरे सोडा पण एक वर्केबल पर्यायी सरकारची शक्यता निर्माण करायला हवी. आता हे पर्याय कोणते हे पाहिले पाहिजे

भाजप-विरोधकांत एक मोठा गट सातत्याने कॉंग्रेसचाही विरोधक राहिला आहे. विशेषत: आमच्या समाजवादी आणि आमच्या कम्युनिस्ट मित्रांना कॉंग्रेस नि भाजपत काहीच फरक दिसत नाही... म्हणे. (आणि असे असूनही कुंपणावर असल्याचा आरोप मात्र आमच्यावर, हा ही एक विनोद. पण ते जाऊ द्या) म्हणजे आता यांच्या म्हणण्यानुसार हे दोघे सोडून इतर तिसर्‍या पर्यायाची सत्ता आणली पाहिजे, बरोबर? आता ’भाजप-कॉंग्रेस सारखेच’ (भाकासा) पंथीयांपैकी कुणीही प्रत्येक राज्य, त्यातून निवडून दिल्या जाणार्‍या खासदारांची संख्या, तिथे भाजप-कॉंग्रेस वगळून तिसरा कोणता पक्ष निवडून येऊ शकतो, किती जागा निवडून आणू शकतो याचा एक ठोकताळा घ्यावा आणि मला एक संभाव्य तिसरी आघाडी दाखवावी, जी भारतीय राजकारणातल्या तुम्हा भाकासा’ पंथीयांच्या मते दोन असुर असलेल्या पक्षांना वगळून २०१९ ला सरकार स्थापन करू शकेल. मला व्यवस्थित आकडेवारी हवी हं. मोघम जोडकाम नको. असा वर्केबल अल्टरनेटिव चे गणित जो मांडून दाखवेल तो सांगेल त्या पक्षाला मी मत देईन, प्रॉमिस.

फासिझमचा बागुलबुवा दाखवून मते मागणारी कॉंग्रेस आणि कॉंग्रेस वा मुस्लिमांचा बागुलबुवा दाखवून मते मागणारी भाजपा ही नको आहे म्हणताय तर हरकत नाही. असा कोणताही बागुलबुवा उभा न करणारा पक्ष सांगा, ते २०१९ ला सत्तेपर्यंत कसे पोचणार याचे गणित मांडून दाखवा. मग आपण सारेच त्या पक्षाच्या मागे उभे राहू.

एरवी नीतिशकुमार यांच्यासारख्या भाजपविरोधकांच्या संभाव्य पंतप्रधानपदाच्या उमेदवाराने भाजपच्या चरणी लोळण घेतल्यावर, आणि हे घडल्यावर हर्षवायु होत, ’यांनी माती खाल्ली, माती खाल्ली’ म्हणत नाचणार्‍या कम्युनिस्टांनी बंगालमध्ये कॉंग्रेस-भाजप करतात तसे ’वरच्या पातळीवर नकार-निषेध आणि खाली भाजपाशी सुखेनैव युती’ हाच प्रकार केल्यावर ’ भाजपच्या सोबत जाणार नाही.’ अशी खात्री असणार्‍या पक्षांची संख्या शून्यावर आल्यावर ’तिसरा पर्याय’ हा प्रकार माझ्या मते रिडंडंटच झाला आहे! आज नीतिशकुमार, मागे गोवा फॉर्वर्ड, जेडीएस, मायावती इत्यादि सर्वांनीच कधीना कधी भाजपशी घरोबा केला आहे. तेव्हा ही संभाव्य तिसरी आघाडी ही सर्वात मोठ्या पक्षाला - जो पुन्हा भाजपच असेल हे माझे वास्तववादी गृहितक आहे - सत्तास्थापनेसाठी मदत करुन सत्तेचा तुकडा आपल्या पदरी पाडून घेण्यास उत्सुक पक्षांची तात्पुरती मोटच असणार आहे. महाराष्ट्रात सध्या भाजपला लाल डोळे करून धमकावणारे दोनही पक्ष यात आघाडीवर असतील याची मला खात्रीच आहे.

म्हणजे मी भाजपविरोधक, पण मी मतदान केले तो पक्ष भाजपचा सत्तेतला भागीदार हे चित्र मला नको आहे. यासाठी कशीही असली तरी कॉंग्रेसला मत देणे ही माझी अपरिहार्यता आहे. तेव्हा ती तशी आहे हे मान्य करून हे असले ’कॉंग्रेस नि भाजप सारखेच’ टाईपचे पांडित्य दाखवणे मी बंद केले आहे.

निव्वळ पांडित्य दाखवून ’मी त्यातल्या त्यात चांगला उमेदवार निवडून देईन’ या वांझोट्या तर्काला काही अर्थ आहे असं मला वाटत नाही. मी जेव्हा खासदार निवडतो तेव्हा मी पॉलिसी मेकर्स निवडत असतो, ज्यावर सरकारचे नियंत्रण नि वर्चस्व असते. तेव्हा मला सरकार कोणाचे किंवा कोणत्या कंपोजिशनचे असेल याचा विचार करायलाच हवा. सज्जन उमेदवार म्हणून मी अपक्ष खासदार निवडून दिला तर त्याला संसदेत तोंड उघडण्याची संधीही मिळणार नाही याची संभाव्यता ९०% हून अधिक असते. तेव्हा धोरणात्मक बाजूंचा विचार केला तर तुमचा हा ’सुज्ञ’ वगैरे प्रतिनिधी कुचकामी ठरतो. तिथे कदाचित थोडा कम अस्सल असलेला पण जो धोरणांवर प्रभाव पाडू शकेल अशा (सत्ताधारी वा विरोधी) पक्षाचा असणे अधिक उपयुक्त ठरते असे माझे प्रामाणिक मत आहे. तेव्हा हा पर्याय माझ्या मते बाद समजायला हवा.

कॉंग्रेसला मत देणे ही माझी अपरिहार्यता आहे. एका मर्यादेपर्यंत त्यांची मूळ विचारधाराही मला पटणारी आहे. पण याचा अर्थ कॉंग्रेस सरकार लगेच ’अच्छे दिन’ आणेल असला मूर्ख आशावाद माझ्या मनात मुळीच नाही. २०१४ पूर्वी (जेव्हा मतदार यादीत गोंधळ घालण्यात सातत्य दाखवणार्‍या निवडणूक आयोगाच्या कृपेने मला मतदान करता आले नाही) जेव्हा जेव्हा मी मतदान केले तेव्हा मी ’कॉंग्रेसविरोधात’ म्हणून भाजपला मतदान केले आहे. (तेव्हा 'तमीकोपसेने’च्या बावळटांनी पुन्हा पुन्हा मला कॉंग्रेसचे दोष वा राहुल गांधींच्या मर्यादा सांगायला येऊ नये. तुमच्यासारख्या वैचारिक भोंगळ्यांपेक्षा त्या मी अधिक स्पष्ट जोखल्या आहेत.) आज परिस्थिती उलट आहे इतकेच.

तेव्हा कॉंग्रेस तिच्या मर्यादांसह सत्तेवर येणार आहे याचे भान मला आहे. त्यावेळी ’नेता जरी का पादला, होयबा सुगंधु म्हणे’ टाईप भक्तांच्या रांगेत मी नसेन याची खात्री आहे.

तसंच केवळ बौद्धिक पांडित्य दाखवून राजकारणात नगण्य बळाच्या नेत्यांना मतदान केल्याने आपण फार काहीतरी नैतिकदृष्ट्या उच्च आहोत असे समजणार्‍या गटातही नसेन. सत्तेचा खेळ तिथल्या नियमांनुसार खेळावा लागतो. ते नियम बदलायचे झाले तर बदलता येतील इतके बळ सद्य नियमांनुसार खेळूनच त्या व्यवस्थेत मिळवावे लागते. आधी नियम बदला म्हणणे याचा अर्थ शहरातले सगळे सिग्नल हिरवे झाल्याखेरीज मी गाडी गॅरेजबाहेर काढणार नाही’ असे म्हटल्यासारखे आहे.

-oOo-

सोमवार, ७ मे, २०१८

इतिहासाची झूल पांघरलेले बैल

इतिहासातील व्यक्तिरेखांना खांद्यावर घेऊन ’बाय असोसिएशन’ आपणही ग्रेट आहोत हे मिरवण्याची संधी लोक साधू इच्छितात. ती व्यक्तिरेखा आपल्या जातीची आणि/किंवा धर्माची असेल तर तिच्यावर आपला बाय डिफॉल्ट हक्क आहे आणि अन्य जात/धर्मीयांचा नाही असे बजावून तिच्यावर ’रिजर्वेशन’ टाकता येते. त्यातून सामान्यातल्या सामान्याला असामान्यतेच्या भोवती मिरवता येते. जोवर सामान्य असण्यात काही गैर नाही हे मान्य करत नाही, उगाचच श्रेष्ठत्वाची उसनी झूल मिरवण्याचे विकृत हपापलेपण माणसाच्या मनातून जात नाही तोवर हे असेच चालणार. पार्ट्या पाडून, टोळ्या बनवून खेळायला, खेळवायला, हिणवायला आणि माज करायला माणसाला आवडते.

इतिहास उकरून काढून आपली दुकाने चालवणारे जसे धर्मवेडे आहेत तसे जात-माथेफिरूही भरपूर आहेत. गेल्या पंधरा वीस वर्षांत घरबसल्या तथाकथित ’खरा इतिहास’ लिहिणार्‍यांची आणि इतिहासकार म्हणून व्याख्याने झोडित हिंडणार्‍यांची एक फौजच तयार झाली आहे. राजकारणात तर इतिहासावरील वाद-विवाद हे अर्थकारणापेक्षा, अन्न-वस्त्र-निवारा-आरोग्य या मूलभूत गरजांपेक्षाही महत्वाचे झाले आहेत.

जसे देव नि धर्म हे श्रद्धेचे, विश्वासाचे, आचरणाचे विषय आहेत पण देवस्थाने मात्र या गोष्टी विकणारी श्रद्धेची दुकाने, मॉल्स आहेत, तसेच इतिहासाचा अभ्यास हा वेगळा मुद्दा आहे आणि त्यावरची अस्मितेची राजकारणे हा वेगळा. पण देवस्थाने ताब्यात घेऊन त्यांचा प्रचंड पैसा लोककल्याणासाठी वापरा म्हटले की साध्यासुध्या श्रद्धाळूंच्याच भावना अधिक दुखावतात, ज्यांच्या आड दुकानदारी करणारे सुखेनैव जगत राहतात. त्याच प्रमाणे इतिहासावर आधारित अस्मितेच्या राजकारणाला विरोध म्हणजे आमच्या ’वैभवशाली इतिहासा’ला डाग लावण्याचा प्रयत्न हा समज सामान्य करून घेत आहेत तोवर इतिहासाची दुकानदारी करणारेही त्यावर आपली पोळी भाजून घेतच राहणार आहेत.

श्रद्धाळूंनी श्रद्धेच्या बाजाराला विरोध केल्याखेरीज, धार्मिकांनी धर्मवेड्यांना विरोध केल्याखेरीज आणि इतिहासप्रेमींनी इतिहासावर आधारित राजकारणाला विरोध केल्याखेरीज हे कमी होणार नाही. पण दुर्दैव असे की एखादा श्रद्धाळू जसा तर्कानुसार योग्य ते सांगणार्‍या नास्तिकापेक्षा आपल्या धर्माच्या गुंडाला अधिक धार्जिणा होतो, तसाच इतिहासप्रेमीही ’आपल्या जातीला/सोयीचा’ इतिहास सांगण्यावर अधिक मेहेरबान असतो. किंवा असे म्हणून की या दोन छटांमधला फरक त्या त्या व्यक्तींना समजत नसावा. समजुतीपेक्षा, जाणीवेपेक्षा, विचारापेक्षा टोळीची मानसिकता अजूनही बळकट आहे. आपण तांत्रिक प्रगती केली असली तरी मानसिक पातळीवर अजून मध्ययुगीनच आहोत. संस्कृती नावाचे काही अजून जन्मायचे आहे.

इतिहासातून प्रेरणा वगैरे घेता येते हा भंपकपणा आहे. असं घंटा काही घडत नसतं. नवनवे सार्वजनिक उत्सव निर्माण करून धंदेवाईक ’सामाजिक कार्यकर्ते’ निर्माण करण्यापलीकडे यातून काही साधत नाही.

फारसा प्राचीन इतिहासच नसलेल्या अमेरिकेने जी भौतिक प्रगती अल्पावधीतच साधली तिच्या जवळपासदेखील अन्य देश साधू शकलेले नाहीत हे वास्तव आहे. इतिहासाच्या कर्दमात रुतून गतिरुद्ध होऊन न बसल्यामुळे अमेरिकेन जनतेला- कदाचित अपरिहार्यपणे असेल, भविष्याकडे पाहूनच आपला मार्ग आखावा लागला आणि त्याचा परिणाम आपल्या समोर आहे. ('आमची आध्यात्मिक प्रगती पहा' म्हणणारे भोंदू, मूर्ख असतात. आध्यात्मिक प्रगती ही केवळ अध्याहृत बाब आहे. तिचे मोजमाप करता येत असल्याने दोनशे पट आहे म्हणणाराही बरोबर नि अधोगती झाली म्हणणाराही बरोबरच असतो. आणि तसाही तिचा व्यवहारात शून्य उपयोग असतो.)

भूतकाळात आपल्या अस्मितेची, अभिमानाची स्थाने शोधणारे वर्तमानात संपूर्ण नालायक असल्याची अप्रत्यक्ष कबुली देत असतात. निदान तरुण पिढीने- ज्यांच्यासमोर अधिक व्यापक भविष्य शिल्लक आहे, तरी असल्या भंपक इतिहास-अस्मितेच्या नादी न लागता आपले भवितव्य अधिक चांगले असण्यासाठी आज काय करावे लागेल यावर विचार आणि कृती करण्यात अधिक वेळ खर्च करावा. इतिहासातील व्यक्तिरेखांना उचलून उत्सव साजरे करण्यात नि ’त्यांच्या’ (गट कसाही मोजा) व्यक्तिरेखा कशा कमअस्सल आहेत यावर आपली ऊर्जा नि वेळ खर्च करून वर्तमानाची वाट लावण्यापेक्षा भविष्यासाठी तो खर्च करावा.

इथून पुढच्या आपल्या अभ्यासक्रमांतून इतिहास हा विषय बाद करून फक्त भविष्यकालीन उपयुक्ततेचे विषय शिकवावेत यासाठी इतिहास हा विषयच बाद करून टाकावा. माझ्या मते देशाचे काडीचेही नुकसान होणार नाही. उलट काही पुतळे उभे करणे वाचेल की काही हजार कोटींचा चुराडा होणे वाचवता येईल.

पण तरीही तो अभ्यास ज्यांना करायचा आहे त्यांना येल अथवा ज्ञानेश्वर विद्यापीठात एक अभ्यासक्रम काढून द्यावा. तिथे किती प्रेरणा घ्यायची ती घ्या म्हणावं. फक्त त्याचं अभ्यासक्रमात कोणतंही क्रेडिट देऊ नये. प्रशासकीय अभ्यासक्रमातूनही तो विषय वगळून टाकावा.

एकुणच इतिहास हा प्रकार खरा वा खोटा नसतोच, तो फक्त सोयीचा वा गैरसोयीचा असतो इतके. सोयीचा तो खरा, गैरसोयीचा तो खोटा. एरवी इतिहास हे खरंतर एक पर्सेप्शन असते इतकेच. त्यावरुन भांडणारे सार्वजनिक मूर्ख असतात, स्वार्थी असतात, कुणाचा तरी द्वेष करून आपले श्रेष्ठत्व सिद्ध करु पाहण्यास हपापलेले असतात इतकेच.

-oOo-