नवीन पोस्ट्सच्या सूचना मिळवण्यासाठी उजवीकडील स्तंभात असलेल्या Follow by Email पर्यायाचा वापर करुन आपला ईमेल पत्ता नोंदवा (हा पत्ता ब्लॉगलेखकाला दिसत नाही!). किंवा त्याखालील 'Follow’ बटणाचा वापर करा.

गुरुवार, २४ सप्टेंबर, २०१५

गण्या आणि मी - २

आमचा सातवी पास असलेला गण्या हुशार आहे. माझ्या तर्कातल्या चुका तो अचूक काढतो आणि मला जमिनीवर आणत असतो. आता हेच पहा ना, परवा कॉ. पानसरेंच्या हत्येच्या संदर्भात म्हणे 'सनातन'च्या कुण्या कार्यकर्त्याला अटक झाली. आपला होरा बरोबर ठरला म्हणून पुरोगामी म्हणवणारे माझ्यासारखे खुश झाले. 'बघ आम्ही म्हणालो तेच बरोबर ठरले की नाही.' गण्याकडून आमची नेहेमीची, बदनामीपुरती खाण्याची पानपट्टी घेता घेता मी त्याला ऐकवले. फडक्याला हात पुसता पुसता गण्या क्षणभर थबकला, मग माझ्याकडे ढुंकूनही न पाहता समोर ठेवलेले पान उचलून त्याला चुना फासू लागला.

चुना, कात वगैरे लावून झाल्यावर आवश्यक ती पंचद्रव्ये त्यात टाकून त्याने ते पान 'शीलबंद' केले आणि आधीच लावून ठेवलेल्या सुमारे तीसेक पानांच्या ओळीत जोडून दिले. पुन्हा एकदा फडक्याला हात पुसता पुसता तो म्हणाला

'तुम्ही पुरोगामी लोक बावळट आहात असं मी म्हणतो ते अजिबात चूक नाही.'

गण्या  जेमतेम सातवी पास असला आणि माझ्याहून दहा वर्षांनी लहान असला तरी तो मला... मलाच का त्याच्या दुप्पट वयाच्या अनेकांनाही बावळट म्हणण्याचा हक्क राखून आहे.

'म्हणून म्हणत असतो, साल्याहो आधी राजकारण शिका.'

मी राजकारणात नसल्याने हा टोला मला नसल्याने मी सुटल्याचा निश्वास टाकला.

'हे राजकारणी तुम्हाला बोल बोल म्हणता घुमवतात. अरे तो समीर गायकवाड हा रेड हेरिंग आहे.'

गण्या हा आमच्यासारखाच जन्मजात पुणेकर असल्याने 'हे तुला कसे ठाऊक' हे विचारण्याचा गाढवपणा मी मुळीच करणार नव्हतो. आणि हे 'रेड हेरिंग' वगैरे तुला काय ठाऊक विचारणे म्हणजे पुढच्या माहितीपूर्ण संवादाला मुकणे नक्की असल्याने मी मुकाट त्याचे पुढचे प्रवचन ऐकू लागलो.

'अरे हे राजकारणी बेटे बेरकी...' गण्या हाती सापडलेल्या बकर्‍याला आता एकदम ठार न करता हलाल करण्याच्या उत्साहाने माहिती सांगू लागला. "तुम्ही लेको बोंबलत होतात ना सनातन च्या नावे; आणि 'वर्ष झाले, दोन वर्षे झाली, अजून कसे खुनी सापडत नाहीत?' म्हणून, मग घ्या तुम्ही म्हणत होतात तस्सा सनातन वाला पकडला पहा. आता गप पडा.  तपास होईल, खटला उभा राहिल, यथावकाश पुराव्याअभावी तो निर्दोष सुटेल. दरम्यान 'प्रकरण न्यायप्रविष्ट आहे' म्हणत सरकार हात झटकून टाकेल. तो निर्दोष सुटेल तेव्हा सनातनवाले आणि तुम्ही ज्यांना 'भक्त' म्हणता ते कासोटा सुटेपर्यंत नाचतील, तुम्ही कसे हिंदूद्वेष्टे आहात हा त्या घटनेशी संबंध नसलेला आपला निष्कर्ष पुन्हा एकवार बोंबलून सांगतील.

आणि तुम्ही...

त्या दरम्यानच्या काळात घडलेल्या अशाच एखाद्या घटनांचा निषेध करण्यात आपली आधीच क्षीण झालेली शक्ती खर्चण्यात व्यग्र असाल. प्रत्येक पुरोगामी पार्टीचा, विद्यार्थी संघटनेचा तेव्हाही आपापला वेगळा मोर्चा असेल. कदाचित तोवर आणखी चार दोन नवे पक्ष वा संघटना उभ्या राहिलेल्या असतील. प्रत्येक मोर्चात दहा ते पंधरा माणसे असतील, प्रत्येक मोर्चा कुठूनतरी सुरू होऊन एस. एम. जोशी फाउंडेशनपाशी किंवा साने गुरुजी स्मारकापाशी विसर्जित होईल. एखाद्या पत्रकाराच्या हातापाया पडून त्याची बातमी कुठल्याशा पेपरमधे छापून आणून तुमचे नेते कृतकृत्य होत 'त्या पार्टी'च्या मोर्चात पंधराच लोक होते, आमच्याकडे दोन जास्त आले याबद्दल आपली पाठ थोपटून घेतील. आणि गल्लीबोळातले, तुमच्या त्या फेसबुकवरचे तुझ्यासारखे तज्ज्ञ कधीकाळी कुठल्याशा पुरोगामी वर्तुळात उठबस होती एवढ्या बळावर सगळ्या जगाला अक्कल शिकवणार्‍या नोट्स लिहीत बसतील. साल्याहो जोवर तुमची संघटना भक्कम नाही, फॉलोअप घेण्याइतकी चिकाटी आणि नेटवर्क उत्तम नाही तोवर तुम्ही प्रत्येक घटनेनंतर टेंबलायचे कर्मकांड पार पाडण्यापलिकडे काही दिवे लावू शकत नाही.

आम्ही पानपट्ट्या विकतो पण आमचीही शहरात एकच संघटना आहे. आम्ही सुमारे पंचवीस ते तीस हजार लोक आहोत, मराठी माणसांपासून यूपीच्या भैयापर्यंत सगळीकडून लोक आले आहेत आमच्याकडे. आमच्यांत मतभेद नसतील का? पण अजूनही आमची एकच संघटना आहे. तुम्ही लेको श्राद्धाच्या पिंडासारखे पक्ष नि संघटना काढून आपापल्या विझत्या चुली फुंकत बसलेले आहात...."

गण्या पोटतिडकीने बोलत होता, म्हणूनच मला त्यांला थांबवावेसे वाटले नाही. आणि तो बोलत होत्या त्या तसंही आक्षेप घ्यावा असं काही नव्हतंच. आश्चर्य हे की पानाच्या ठेल्यावर बसून गण्या हे जे सहज पाहू शकतो हे अनेक वर्षे पुरोगामित्वाची दुकानं चालवणार्‍यांना कसं ध्यानात येत नाही, की येतं पण शहाणपणापेक्षा अहंकार अधिक मोठा वाटतो? "आपल्या विहित कार्याची सीमा ओलांडून जाऊन भलत्या ठिकाणी तोंड उघडण्याचा किंवा न झेपणारी लढाई लढण्याचा अगोचरपणा ते का करतात? जोवर या प्रश्नांची उत्तरे ते शोधून काढत नाहीत तोवर एखादा समीर गायकवाड समोर करून त्यांचे तोंड गप्प करण्याचा सोपा उपाय सत्ताधारी वापरत राहतीलच; आणि 'संघटनेवर बंदी घाला' हा जुनाट, कालबाह्य आणि सर्वस्वी अपरिणामकारक उपाय करावा अशी जुनाट मागणी, जुनाट नेत्यांनी करण्यापलिकडे काही घडेल असे वाटत नाही. अशा संघटनांच्या चिकाटीने होणार्‍या प्रसाराला जशास तसे उत्तर देण्याची कुवत तुम्ही विकसित करत नाही तोवर तुमच्या चार शिव्यांनी किंवा हातभर लेखांनी त्यांना काही फरक पडणार नाही. अर्थात 'आपण काहीतरी करतो' इतके समाधान स्वतःला देण्यापुरते नि तो 'स्टँप' आपल्या चिकटवहीत लावण्याइतकेच श्रेय तुम्हाला पुरेसे आहे असे असेल तर जे चालू आहे ते उत्तमच आहे. पण मग लेको 'बदल घडत नाही, हे सारे तुमच्यासारख्यांनी चुकीचे नेते निवडल्यामुळे म्हणून.' असे त्याचे खापर फोडायला माझ्याकडे येऊ नकोस."

एक पानपट्टी खाताखाता इतके शहाणपण आले हा बोनसच म्हणायचा. त्या तंद्रीत सुटे पैसे परत घ्यायचे विसरून मी घरी परतलो. माझी खात्री आहे, माझ्या पाठीमागे गण्या गालातल्या गालात हसत असणार.

-oOo-

रविवार, २० सप्टेंबर, २०१५

'हार्दिक'चा राजकीय तिढा

हार्दिक पटेल या बावीस वर्षांच्या युवकाने भारतातच नव्हे तर जगभरात आर्थिकदृष्ट्या पुढारलेल्या पटेल-पाटीदार समाजासाठी आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी गेले काही दिवस आंदोलन चालवले आहे. या आंदोलनामुळे नरेंद्र मोदी यांच्या सर्वशक्तिमान होऊ पाहणार्‍या नेतृत्वाला त्यांच्या राज्यातूनच आव्हान मिळाल्याने त्यांच्या आणि पर्यायाने भाजप सरकारच्या पुढील वाटचालीवर काय परिणाम होतील याबद्दलही बोलले जात आहे.  आंदोलनाचा मुद्दा 'जात' या घटकाशी निगडित आहे आणि म्हणून त्याच्या यशापयशाचा परिणाम गुजरातमधे आणि एकुणच देशाच्या सामाजिक परिस्थितीवर कसा घडेल याचा अभ्यास अनेक समाजशास्त्रज्ञ करतीलच. पण देशाच्या राजकारणावरील दीर्घकालीन परिणामांचा विचार होताना मात्र दिसत नाही.

भारतीय राजकारणावरच्या दूरगामी परिणामाचा विचार करताना दोन महत्त्वाचे मुद्दे ध्यानात घ्यायला हवेत. पहिला म्हणजे अशा आरक्षणासारख्या संवेदनशील मुद्द्यांबाबत असलेले राज्यकर्त्यांचे नाकर्तेपण, असलेली बोटचेपी भूमिका. दुसरा अधिक महत्त्वाचा म्हणजे गुजरात हे आणखी एक राज्य स्थानिक राजकारण्यांच्या ताब्यात जाण्याची बळावलेली शक्यता. हा दुसरा अधिक धोकादायक आहे, पण सर्वसामान्यांना हा धोका जाणवत नाही आणि म्हणूनच राजकारणाच्या अभ्यासकांना याची दखल घ्यावी लागणार आहे. 

अशा प्रकरणात ठाम भूमिका घेऊन एका जमातीची - गुजरातमधे तर पटेल लॉबीची - नाराजी ओढवून घेण्याचे धाडस कोणताही राजकीय पक्ष करणार नाही हे उघड आहे. तोंडाने ते कितीही शाहू-फुले-आंबेडकरांचे घेत असले किंवा छप्पन्न इंची राष्ट्रप्रेमाचा ढोल पिटत असले तरी वास्तवात सामाजिक हितापेक्षा, राष्ट्रहितापेक्षा वैयक्तिक आणि राजकीय हितालाच प्राधान्य देणारे शासक आपल्याला वर्षानुवर्षे लाभले आहेत, आपणच ते निवडले आहेत हे कटू सत्य आहे. अन्य राज्यात अशाच स्वरूपाच्या झालेल्या आंदोलनांचे फलित पाहता यातून राजकीय बदल फारसे घडणार नाहीत असा तर्क बहुतेक सारे - प्रामुख्याने शासक - करतील अशी शक्यता दिसते. गुज्जरांचे आंदोलन असो, जाटांचे असो की महाराष्ट्रात मराठ्यांचे असो त्या त्या राज्यांनी अशा आंदोलनकर्त्यांना हवे त्यापैकी बरेचसे देऊ करून अप्रत्यक्षपणे चेंडू न्यायव्यवस्थेकडे टोलवून हात झटकले होते. हा अंगचोरपणा अशा समस्यांना चिघळत ठेवणार आहे आणि त्यातून स्थानिक राजकारणाला बळ मिळणार आहे.

या अंगचोरपणाचे प्रत्यक्ष फलित 'आरक्षणाच्या पातळीवर जैसे थे पण राजकीय पातळीवर लाभ' अशा स्वरूपाचे असेल याची शक्यता मराठे, जाट, गुज्जर यांच्या आंदोलनाचे फलित पाहता दिसते. पण हार्दिक हा त्याआधारे स्वतःचे राजकीय स्थान निर्माण करेल हे आता नक्की झाले आहे. त्याचे बोलविते धनी कोणीही असले तरी इतका गवगवा झाल्यावर त्या धन्यांच्या तंत्राने तो वागेल याची शक्यता कमी दिसते. सोयीची वेळ येताच त्यांना झुगारून तो स्वतःचा राजकीय पक्ष स्थापन करेल याची शक्यता बरीच आहे. या शंकेला बळकट करणारे दोन संकेत मिळाले आहेत.

पटेल समाज वर्षानुवर्षे आर्थिक नि राजकीय सत्ता हाती राखून आहे. मोदींच्या उदयानंतर या समाजाला आपले वर्चस्व कमी होत असल्याची भावना निर्माण झाली. किंवा स्वतःचा स्वार्थ साधण्यासाठी 'आपला अपमान म्हणजे आपल्या समाजाचा अपमान' या वारंवार वापरल्या जाणार्‍या तंत्राचा वापर करत केशुभाईंसारख्या अडगळीत पडलेल्या बुजुर्गांनी ती रुजवली, असंही असेल. आजवर 'आपल्या मर्जीतले शासन' पुरेसे वाटणार्‍या पटेलांना अधिक असुरक्षितता भासू लागल्याने त्यांची मागणी 'आपले शासन' पर्यंत वाढली असण्याची शक्यता दिसते. याचे संकेत खुद्द हार्दिकनेच दिले आहेत. आपण बाळासाहेब ठाकरेंना आपले आदर्श मानतो, आपण सत्ता राबवण्यापेक्षा रिमोट कंट्रोल हाती ठेवण्याची महत्त्वाकांक्षा राखून आहोत हे त्याने स्पष्ट सांगितले.

इतकेच नव्हे तर हार्दिक हा केवळ गुजरातपुरते राजकीय बस्तान बसवून शांत बसेल असे दिसत नाही. त्याची महत्त्वाकांक्षा देशपातळीवरील राजकारणात आपले वजन निर्माण करण्याची आहे. त्यामुळे तो गुजरातेत पटेल, हरयानामधे जाट, राजस्थानात गुज्जर, महाराष्ट्रात मराठे अशा जातीय समीकरणाच्या माध्यमातून एक नवीच मोट बांधू पाहतो आहे ती बरीचशी तिसर्‍या आघाडीच्या धर्तीवर चालेल अशी शक्यता दिसते. पण ही केवळ जातीय समीकरणाच्या आधारे उभी रहात असल्याने अधिक धोकादायक ठरणार आहे. प्रत्येक जातीने आपापल्या स्थानिक पक्षाच्या माध्यमातून आपल्या राज्यात सत्ताधारी व्हावे आणि देशपातळीवर एकत्र येऊन एक शक्ती म्हणून काम करावे असा काहीसा रोख असेल असे दिसते. स्वातंत्र्यानंतर गेली कित्येक वर्षे मागास जाती-धर्मांची एकजूट हे सत्ताकारणाचे समीकरण काँग्रेससह, समाजवादी प्रभावाच्या पक्षांनी राबवले. मायावतींनी केलेल्या तथाकथित 'सोशल-एंजिनियरिंग'चा अपवाद वगळता एक वोट बँक म्हणून उच्चवर्णीयांकडे पाहण्याचे धाडस त्या उच्चवर्णीयांच्या लाडक्या भाजपनेही इतक्या उघडपणे कधी केलेले नाही. आज त्याच उच्च जातींना 'आर्थिक मागासलेपणाचा' टिळा लावून हार्दिक नवेच समीकरण जन्माला घालतो आहे. राजकारणात एक प्रकारच्या फेडरल पक्षाची स्थापना करण्याकडे त्याची वाटचाल चालू आहे. महाराष्ट्रात राष्ट्रवादी पक्षाने जसे स्थानिक प्रभावाच्या नेत्यांची मोट बांधून एक पक्ष जन्माला घातला तसे काहीसे होईल असे वाटते आहे.

हा सारा खटाटोप करत असताना ही अराजकीय युती असेल, मला राजकीय महत्त्वाकांक्षा नाही असे तो ठासून सांगतो आहे. महाराष्ट्रात 'शिवसेना' स्थापन करताना बाळासाहेबांनी आणि तमिळनाडूत पेरियार यांनी 'जस्टिस पार्टी' ची स्थापना करताना हीच भूमिका घेतली होती. पण  योग्य वेळ येताच त्यांनी आपापल्या संघटनांचे राजकीय पक्षात रूपांतर केले हे विसरून चालणार नाही. तमिळनाडूत आज फक्त स्थानिक द्रविड पक्षांचेच अस्तित्व शिल्लक राहिले आहे, महाराष्ट्रातही काँग्रेसला मागे सारून शिवसेना दुसर्‍या क्रमांकाचा पक्ष म्हणून पुढे आला आहे हे ध्यानात घेतले तर हार्दिकच्या आजच्या वाटचालीची दिशा लक्षात येईल. या तर्काला पुष्टी देणारा मुद्दा म्हणजे आपली मागणी मान्य न झाल्यास २०१७ मधे राज्यात कमळ फुलू देणार नाही अशी धमकीच त्याने दिली आहे. भाजपला पराभूत करण्यासाठी तो राज्यातील एकमेव पर्याय असलेल्या आणि आधीच क्षीण झालेल्या काँग्रेसला पाठिंबा देईल ही शक्यता धूसरच दिसते. आणि त्याने दिला तरी त्याच्या पाठिंब्यावर उभे राहणे पारंपारिक मागास मतदारांवर उभ्या असलेल्या काँग्रेसला परवडणारे नाही. "आरक्षण व्यवस्थेमुळे आपला देश ६० वर्षे मागे गेला असून त्यामुळे त्याच्या महाशक्ती बनण्याच्या शक्यतेमध्ये अडथळे येत आहेत" असे म्हणणारा हा नेता आरक्षण या व्यवस्थेलाच सुरुंग लावायला निघालेला आहे हे अगदी उघडच आहे. असा निखारा कोणत्याही राजकीय पक्षाला आपल्या पदरी बांधून घेणे तसेही अवघड आहे. तेव्हा त्याची स्वतंत्र राजकीय वाटचाल हा अपरिहार्य परिणाम आहे.

गुजरात हार्दिक पटेलच्या नव्या पक्षाच्या पारड्यात काही प्रमाणात वजन टाकेल आणि तो भाजपाला पर्याय म्हणून उभा राहील आणि अन्य राज्यांत झाले तसे काँग्रेस या राज्यांत अस्तंगत होईल असे दिसते आहे. आज फक्त मध्यप्रदेश, राजस्थान आणि गुजरात ही तीनच राज्ये (जेडीएसचा अपवाद वगळला तर कर्नाटक) प्रभावशाली स्थानिक पक्षांच्या प्रादुर्भावापासून मुक्त आहेत. देशाच्या सर्व बाजूंच्या सीमावर्ती भागात प्रादेशिक पक्षांचे प्राबल्य आहेच. तमिळनाडू, तेलंगण, प. बंगाल या राज्यांत भाजप आणि काँग्रेस या दोन राष्ट्रीय पक्षांचा मागमूस उरलेला नाही. अन्य राज्यांत स्थानिक पक्ष एकतर सत्ताधारी आहेत किंवा विरोधक तरी.  या रांगेत सामील होणारे गुजरात हे मध्यभारतातील पहिले राज्य ठरू शकते.

पण मुळात स्थानिक पक्ष असण्यात काय वाईट असा प्रश्न विचारला जाऊ शकतो खासकरून टोकदार अस्मितांच्या काळात जगताना अधिकच प्रकर्षाने! . याला अनेक कारणे आहेत. पहिले म्हणजे स्थानिक हितांना प्राधान्य, त्यामुळे देशहिताचा दिला जाणारा बळी. आज आपण स्वीकारलेल्या भांडवलशाहीत जसे 'व्यक्तीने आपापले हित जोपासले की देशाचे हित आपोआप होते' असा तद्दत खोटा प्रचार तिचे लाभार्थी करतात तसेच राज्यांची प्रगती झाली की देशाचीही होतेच की असा दावा केला जाऊ शकतो. पण असा दावा करणारे एक विसरतात की जेव्हा सर्वांना पुरेसे उपलब्ध असते तेव्हा हे कदाचित खरे असेलही, पण जेव्हा एकुण गरजेपेक्षा उपलब्धता कमी असते - आणि बहुधा असतेच - तेव्हा एकुण राष्ट्रीय हिताहितापेक्षा स्वत:चे संस्थान बळकट करण्याकरतात राज्यांच्या स्थानिक क्षत्रपांची रस्सीखेच सुरू होते त्यातून देशाचे हित मुळीच साधले जात नाही. साधनसंपत्तीचे गरजेच्या सर्वस्वी विपरीत प्रमाणात वाटप होण्याची शक्यता बळावते. कारण आता ज्याची बार्गेनिंग पॉवर जास्त त्याला वाटा अधिक मिळतो, गरजवंताची तशी ताकद नसेल तर त्याला करवंटीदेखील हाती लागत नाही. कारण देशपातळीवर व्यापक दृष्टीकोन  घेणे शक्य होत नाही. सारी ताकद स्थानिक खेचाखेचींशी झगडण्यात खर्च होते.

केंद्रात आज विरोधी पक्ष विस्कळित स्थितीत आहेत. काँग्रेसची जोरदार पीछेहाट झाल्यामुळे ज्यांचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे असे स्थानिक पक्ष आपापली किंमत अधिकच ताठ्याने वसूल करू लागले आहेत आणि भविष्यातही करत राहतील. संसदेतील गदारोळावर तोडगा म्हणून सपाने भाजपाशी संधान बांधून काय काय पदरात पाडून घेतले ते आपल्याला कळणार नाही. यातून विरोधकांची आघाडी मात्र कमकुवत झाली. पूर्वी काँग्रेस सत्ताधारी असलेल्या काळातही असेच प्रकार सपाने केले आहेत. (त्यांना 'समाजवादी पार्टी' ऐवजी 'साटेलोटे पार्टी'च म्हणायला हवे खरे तर.) अशा छिन्नविच्छिन्न विरोधी पक्षामुळे सत्ताधार्‍यांचे फावते, पण तोपर्यंतच जोवर ते स्वतः पुरेसे बळ राखून आहेत! एकच विरोधी पक्ष असण्यापेक्षा स्थानिक पातळीवरचे बरेच पक्ष असले की त्यांचे एकत्रित बळ कमी होते नि फोडाफोडीचे राजकारण करून आपले आसन भक्कम करता येते असा भ्रम काँग्रेसने जोपासला होता. पण त्याचा परिणाम असा झाला की त्या पक्षांनी अनेक राज्यांतून काँग्रेसलाच हद्दपार केले आहे. याचे कारण म्हणजे हे बहुतेक सारे पक्ष मध्यममार्गी वा समाजवादाकडे झुकणारे होते, त्यामुळे ते काँग्रेसच्याच मतपेढीवर पोसले गेले होते.  'तिसरी आघाडी' नामक खिचडी शिजवण्यात काँग्रेसने प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष घेतलेला सहभाग त्यांच्याच मुळावर आला आणि त्यातील लहान लहान तुकडे अखेर त्यांचीच भूमी बळकावून बसले आहेत.

हार्दिक एकीकडे पटेलांना आरक्षण द्या किंवा आरक्षणच रद्द करा अशी मागणी करत एक प्रकारे उच्चवर्णीयांची एकजूट करू पाहतो आहे तर दुसरीकडे गुजरातचा 'बाळासाहेब ठाकरे' होण्याची त्याची महत्त्वाकांक्षा बोलून दाखवत गुजरातच्या अस्मितेला फुंकर घालून चेतवतो आहे तर तिसर्‍या टप्प्यात 'हे राज्य हिंदूंचे आहे, मुस्लिमांनी इथे सौहार्दाने रहावे.' असे म्हणत हिंदुत्ववादी मतांना चुचकारतो आहे. या तीन मुद्द्यांचा विचार करता हार्दिकचा स्थानिक पक्ष हा भाजपाच्या मतपेढीवर पोसला जाईल याचे संकेत मिळत आहेत. पण यातून मोदी किंवा भाजप विरोधकांनी आनंदी होणे आत्मघातकीच ठरेल. ज्या कारणासाठी एकसंध पाकिस्तानचा डोलारा अस्तित्वात असणे भारताला आवश्यक आहे त्याच कारणासाठी मोदीविरोधकांना गुजरातमधे भाजपाला पर्याय म्हणून आणखी एक स्थानिक पक्ष उभा राहू देणे परवडणार नाही. आधीच क्षीण झालेले त्यांचे बळ आता एकाऐवजी दोन पक्षांशी लढण्यात अधिकच क्षीण होणार आहे, काँग्रेसमधील सत्तातुरांना आता भाजपऐवजी आणखी एक पर्याय उपलब्ध झाला तर उंदरांनी बुडते जहाज सोडण्याचा वेग वाढणार आहे.

हार्दिक'चे राजकीय यश हे तीन दिशांनी धोक्याची घंटा ठरू शकते. पहिले म्हणजे जातीय ध्रुवीकरण, आजवर पुरोगामी सामाजिक राजकीय संघटनांच्या माध्यमातून संघटित झालेल्यांना विरोध करण्यासाठी तथाकथित उच्चवर्णीयांची आघाडी उभी राहिल्याने समाजात उभी फूट पडू शकते. दुसरे, आजवर स्थानिक पक्षांच्या प्रादुर्भावापासून बराचसा दूर असलेला मध्यभारतही त्या काँग्रेस-गवता'च्या कवेत येतो. आणि तिसरे सर्वात धोकादायक म्हणजे काँग्रेससारख्या मध्यममार्गी पक्षाचे अस्तित्व आणखी क्षीण होत संकुचित स्थानिक वा जातीय पक्ष की धर्माधिष्ठित राजकारण करणारा पक्ष असे दोनच पर्याय आपल्यासमोर राहतात.


म्हणून भाजप आणि काँग्रेस या दोघांनी परस्परसहकार्याने ही नवी डोकेदुखी वाढू नये याची काळजी घ्यायला हवी. हा गुंता मोदींना सोयीच्या प्रकारे सुटावा अशी प्रार्थना मोदीविरोधकांनीही करणे गरजेचे झाले आहे असा गंमतीशीर राजकीय तिढा हार्दिकच्या या आंदोलनाने निर्माण केला आहे.

- oOo -

शनिवार, १२ सप्टेंबर, २०१५

नासा म्हणे आता

या महिन्यात एक अश्मखंड पृथ्वीवर आदळून पृथ्वीवरील बरीच मानवसृष्टी नष्ट होणार आहे असं 'नासा'च्या सूत्रांनी जाहीर केले आहे. त्यातून जे वाचतील त्यांना नोवेंबरमधे पंधरा दिवसांची रात्र अनुभवायला मिळणार आहे! नासाने मर्मेड्स अथवा मत्स्यस्त्रीच्या अस्तित्वावर शिक्कामोर्तब केले आहे. चेर्नोबिलनंतरच्या किरणोत्साराचा मागोवा घेताना शेणाने सारवलेल्या एका झोपडीत शून्य किरणोत्सार असल्याचे पाहून नासाच्या आण्विक संशोधकांनी  गायीच्या अलौकिकत्वाबद्दल गौरवोद्गार काढले होते. नासाच्या उपग्रह अभ्यास केंद्राने भारत नि श्रीलंकेला जोडणारा रामसेतू आहे हे सिद्ध केले आहे. नासानेच भारतीय शिक्षणपद्धतीचा बारकाईने अभ्यास करून ती जगात सर्वात श्रेष्ठ असल्याचे प्रमाणपत्र दिले आहे. संगणक आणि भाषा याबाबत संशोधन करणार्‍या नासा'च्या शास्त्रज्ञांना संस्कृत ही संगणकासाठी आदर्श भाषा आहे असे वाटते...

संस्कृत ही संगणकाला योग्य भाषा आहे म्हणणार्‍या प्रत्येकाला मी विचारत आलो आहे की नक्की कशी ती सांग बाबा मला. बहुतेकांकडे यावर उत्तर नसते. मग सोपा उपाय म्हणून कुठल्या तरी देशी लेखकाचा दाखला दिला जातो ज्याने नासाचा दाखला दिलेला असतो. म्हणजे 'मी त्याच्याकडून ऐकले, पुरावे काय ते त्याच्याकडून घ्या' म्हणून झटकून टाकले जाते. असले अठ्ठावीस इंची छाती फुगून छप्पन इंची झाल्याचा आभास निर्माण करणारे, सनसनाटी दावे वॉट्सअ‍ॅप, ईमेल किंवा सोशल मीडियावर शेअर करणारा त्याच मोबाईल किंवा इंटरनेटचा वापर करून त्याची सत्यासत्यता तपासून बघण्याच्या फंदात पडत नाही. कारण हा दावा 'खरा असावा' अशी त्याची इच्छा असते. भाषा, व्याकरण, अंतर्गत वाहतूक, आहारशास्त्र, अंतराळविज्ञान, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र इ. पासून थेट जीवनशैली पर्यंत वाटेल त्या क्षेत्रातील दावे 'नासा'च्या हवाल्याने केला जातो. हे 'नासा' नावाचं प्रकरण नक्की कोणकोणत्या विषयांचा अभ्यास करतं असा प्रश्न त्या दाव्यांवर विश्वास ठेवणार्‍यांना कधी पडत नाही.

अशा दाव्यांना ताबडतोब आणि वेगाने प्रसिद्धी मिळण्याची बरीच कारणे असतात. एक म्हणजे असे दावे सुप्त स्वार्थी हेतूने, प्रॉपगंडा म्हणून हेतुत: प्रसारित केले जातात. त्यामुळे त्याच्या मागे एक मशीनरी काम करत असते. दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात अशा सोयीच्या बातम्या वारंवार नि विविध प्रकारे प्रसारित करून गोबेल्सने हिटलरच्या नृशंस नि पाशवी महत्त्वाकांक्षांना राष्ट्रप्रेमाची देखणी आणि अभिमानास्पद भासावी अशी झालर प्रदान केली होती. त्याच्या आत्मघाती आणि जनताद्रोही पावलांना नव्या क्षितिजाकडे नेणारी द्रष्टी पावले समजली जावीत इतका बुद्धिभेद सहजपणे साध्य केला होता.

अनेकदा अशा दाव्यांमधे अर्धा भाग खरा असतो आणि अजेंड्याचा भाग हळूच चिकटवून खर्‍याबरोबर खोटे खपवण्याची चलाखी असते. भारत नि श्रीलंका यांना जोडणार्‍या खडकाच्या रांगा समुद्रातळी दिसतात हे उपग्रह छायाचित्रांच्या सहाय्याने नासाने शोधून काढले हे खरे. पण तो रामसेतू आहे हे नासाने सांगण्याचे कारणच नाही. पण सांगताना या दोन गोष्टी जोडून रामसेतूचा शोध नासाने लावल्याचा ग्रह करून दिला जातो, ज्यातून त्या निराधार दाव्याला उगाचच एक शास्त्रीय आधार असल्याचा आभास निर्माण करता येतो.

आणखी एक कारण म्हणजे माणसाला उपजत असलेली सनसनाटीपणाची चूष, जिभेवर सर्पदंश करून घेण्याचे व्यसन असावे तसे सतत हवाहवासा वाटणारा प्रलयघंटानाद किंवा विनाशाची हूल. असा प्रलयघंटानाद रुढीप्रधान देशात अधिक फायदेशीर ठरतो कारण कोणत्याही भीतीच्या आधारे प्रतिगामी लोक आपला निसटू पाहणारा आधार बळकट करत नेत असतात.

तिसरे कारण नव्या जगाचा सतत प्रवाही राहण्याचा अट्टाहास आणि धंदेवाईक गणिते! संगणकावरील वायरस नष्ट करण्यासाठी अँटि-वायरस प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आणि मग त्यांनी जिवंत रहावे म्हणून अशा वायरसेसचा पुरवठा चालू ठेवणे अनिवार्य होऊन बसले. तसेच संगणक माध्यमांना ईमेल, सोशल मीडिया, वॉट्सअ‍ॅपसारख्या माध्यमांना रहदारीचा वेग राखावा लागतो, तरच त्यातून जाहिरातींचे भरपूर पीक काढता येते. अशी रहदारी राखण्यासाठी चटपटीत, चटकन देवाणघेवाण कराव्याशा वाटाव्यात अशा बातम्या सतत प्रसारित केल्या जात असतात. व्यवसाय नि फायदा म्हटले तर खर्‍याखोट्याची, नीतीकल्पनांची चाड बाळगायची नसते हे तर आता सर्वमान्यच झाले आहे.

भूतकाळाबाबत करण्याचे सोयीचे, चलाखीचे दावे करण्यासाठी जुन्या ग्रंथांचा, तथाकथित अभ्यासकांचा आधार घेणे हे नियमित वापरले जाणारे हत्यार आहे. 'अमुक ग्रंथात' सांगितले आहे असे म्हटले की ऐकणारा निश्चिंत होतो नि आणखी शंभर जणांपर्यंत हे पोचवून देतो. ही साखळी दूरवर पसरते नि पाहता पाहता खोट्याला खरे मानले जाऊ लागते. गंमत म्हणजे या सार्‍या साखळीतली एकही व्यक्ती तो अमुक ग्रंथ उघडून पाहण्याची, त्या दाव्याची खातरजमा करून पाहण्याची तसदी घेत नसतो. त्या ग्रंथाचे नावच लोकांना आश्वस्त करण्यास पुरेसे असते. ग्रंथ उघडून पाहण्याचे सोडा मुळात त्या नावाचा ग्रंथ अस्तित्वात आहे की नाही इतकी खातरजमा करण्याची तसदीदेखील घेतली जात नाही.

ग्रीसच्या आर्थिक संकटाच्या सुरुवातीच्या काळात आमच्या एका मित्राने कुठल्याशा 'प्रक्षिप्तपुराणा'ने आपल्याकडे या संकटाचे भाकित केल्याचा दावा केला. अतिशय आक्रमक भाषेत आपल्याकडचे इतके ज्ञान तुम्ही नाकारूच कसे शकता असे प्रतिपादन करणारी पोस्ट लिहिली. त्यासाठी त्याने एका संस्कृत पंडित मित्राकडून संस्कृत श्लोक लिहून घेतला, ज्यातून जर्मनीची राणी मेर्केल ही ऐतिहासिक देशाला संकटात लोटील असा अर्थ ध्वनित होत होता. कायम राष्ट्रप्रेमाच्या ज्वरात जगत असलेल्या अनेकांनी तो दावा सोशल मीडियांतून, वॉट्सअ‍ॅपवरून दणादण शेअर केला होता. 'प्रक्षिप्त' नावाचे पुराण अस्तित्वात आहे का याची खात्री करून घेण्याची तसदीही त्यांनी घेतली नव्हती. किंबहुना त्या नावावरूनच हा दावा खोटा असल्याशी शंका खरंतर संस्कृतच्या नावे भंडारा उधळणार्‍यांना यायला हवी होती. यांचे राष्ट्रप्रेम वगैरे किती अडाणीपणाचे असते हे सहज उघड झाले.

नव्या पिढीला अधिक विश्वासार्ह वाटावे म्हणून आता 'नासा'ला वेठीला धरण्यात आले आहे.  जसे पुराणग्रंथांची, धार्मिक वा राजकीय नेत्याची साक्ष काढावी तसे 'नासा'ची साक्ष काढली जाते. उद्देश हा की याला तुम्ही आव्हान देऊ नये, ते प्रमाण मानावे. माणसे अधिक खोटारडी झाली आहेत की केवळ माध्यमविस्फोटांमुळे त्यांचे ते खोटारडेपण आपल्यापर्यंत पोचू लागले आहे कोण जाणे. किंवा मुळातच अशा अस्मितेच्या आणि गूढ धोक्यांच्या कथांची, रूढ जगाच्या नियमाबाहेरच्या घटनांची चूष एखाद्या व्यसनाची चटक लागावी आणि त्याची वारंवारता वाढत जावी तसे होते आहे.

ऑस्कर वाईल्ड म्हणाला होता 'एखादा दावा विश्वासार्ह आहे की नाही हे ठरवताना ब्रिटिश माणूस तो दावा करणारा कितपत विश्वासार्ह आहे हे पाहतो.' सांगणार्‍यावर आपला विश्वास असेल तर तो सांगेल तर सत्य मानून चालतो. मग तो सांगणारा आपण स्वीकारलेल्या वा अनायासे मिळालेल्या जात, धर्म, वंश वा देश यांचा स्वयंघोषित ठेकेदार असो,  आपल्या राजकीय पक्षाचा अथवा सांस्कृतिक, सामाजिक संघटनेचा नेता असो. त्याने सांगितले की ते खरे आहे असे समजून माणसे मरण्या-मारण्यास सिद्ध होतात. आपण कमअस्सल आहोत, योग्य काय अयोग्य काय हे आपले आपण जाणून घेण्याची कुवत आपल्यात नाही हे त्यांच्या मनात पुरेसे ठसवले गेलेले असते. म्हणूनच एखादे पुस्तक उघडून पाहणे, इंटरनेटसारख्या माध्यमातून शोध घेणे अगदी सहज शक्य असूनही ते करण्याची तसदी माणसे घेत नाहीत.

काही काळापूर्वी एक बोलके छायाचित्र पाहिले होते. एका मोकळ्या जागेत घोडा उभा आहे आणि त्याची साखळी एका प्लॅस्टिकच्या खुर्चीला बांधलेली आहे. वास्तविक तो घोडा त्याच्याहून कैकपट हलक्या असलेल्या त्या खुर्चीसकट तिथून निघून जाऊ शकतो, पण जात नाही. कारण गुलामी ही साखळीत नसते तर ती मनात असते. गुलामगिरीविरोधी कार्यकर्ती हॅरिएट टबमन म्हणाली होती 'मी हजारो लोकांना गुलामगिरीतून मुक्त केले आहे... आणखी हजारोंना करू शकले असते, पण ते गुलाम आहेत हे त्यांना ठाऊकच नव्हते.'

-oOo-

मंगळवार, ८ सप्टेंबर, २०१५

'शेष'प्रश्न

(हे एकटाकी लिहिलेले आहे आणि मोरेंचे लेखन वाचून बराच काळ लोटला आहे तेव्हा तपशीलात चुका असणे अगदीच शक्य आहे. तेव्हा ते आधीच मान्य करून टाकतो. पण त्याने मूळ मुद्द्याला बाध येईल असे मात्र नाही.)

सध्या शेषराव मोरे यांनी अंदमान येथे केलेल्या विधानांवरून गदारोळ उसळला आहे. त्यात पुरोगामी दहशतवाद' असा शब्द वापरून त्यांनी एक प्रकारे शासन पुरस्कृत पुंडांच्या हाती कोलित दिले आहे. यामुळे पुरोगामी आणि 'स्वतःला पुरोगामी म्हणवणारी' मंडळी मोरेंवर चांगलीच नाराज झालेली आहेत. मी स्वतःदेखील या कारणासाठी मोरेंच्या भूमिकेवर तिरकसपणे टीका केलेली आहे. परंतु असे असले तरी माझा मोरेंबद्दल आक्षेप आहे तो केवळ त्यांचा सरसकटीकरण करणार्‍या विधानाबद्दल आहे आणि गुंडांच्या हिंसाचाराला अप्रत्यक्ष अधिष्ठान देण्याबाबत आहे, एरवी यांच्या विद्वत्तेबद्दल मला आदर आहेच. आजच्या काळात इतक्या साक्षेपी नि काटेकोरपणे अभ्यास करणारे फारच थोडे लोक उरलेले दिसतात. तेव्हा त्यांच्या विधानाबद्दल गल्लीबोळात आवाज उठवताना याचे भान राखायला हवे (अर्थात केंद्रात बसलेल्यांच्या भक्तांप्रमाणे 'त्यांना सांगा की' म्हणायचे असेल तर सोडून देऊ.)

मी ९१-९२च्या आसपास प्रथम सावरकरांवरची त्यांची दोन पुस्तके वाचली होती. त्यातील चिकाटी, तर्काचा काटेकोरपणा, विस्तृत विवेचन यामुळे मी प्रभावित झालो होतो. याच पुस्तकांमुळे तथाकथित पुरोगामी मंडळींनी त्यांना सावरकरवादी ठरवून टाकले होते. सावरकर हे हिंदुत्ववादी आणि म्हणून सावरकरवादीही हिंदुत्ववादी या न्यायाने त्यांना अडगळीत टाकले होते. त्यानंतर त्यांनी आंबेडकरांवर लिहिलेल्या पुस्तकावरून तर यावर शिक्कामोर्तबच झाले. यावरून तर शाहू-फुले-आंबेडकर यांना 'प्रातःस्मरणीय' करून ठेवलेल्या पुरोगाम्यांनी मोरेंचे नावच टाकले.  नंतर त्यांनी 'शासनपुरस्कृत मनुवादी: पांडुरंगशास्त्री आठवले' हे आठवलेंचे मूर्तीभंजन करणारे पहिले पुस्तक लिहिल्यानंतरही त्यांना माफ करण्यात आले नाही, 'चार आदर्श खलिफा' (याचे सबटायटल बहुधा 'अर्थात इस्लामचा सुवर्णकाळ' असे होते) हे एका अर्थी हिंदुत्ववाद्यांना डिवचणारे पुस्तक लिहिले तरीही पुरोगामी त्यांच्यावर रुसलेलेच राहिले. 'अखंड भारत का नाकारला' मधील त्यांची मांडणीही हिंदुत्ववादी गटांना अडचणीची वाटावी अशीच आहे. १८५७च्या उठाव हा 'जिहाद' होता अशी मांडणी केली तेव्हा कदाचित ती हिंदुत्ववाद्यांच्या थोडी सोयीची झाली असावी. (बहुधा रावसाहेब कसबेंनी किंवा सदानंद मोरेंनी याचा प्रतिवाद करणारा लेख लिहिला होता, सध्या मला याचा संदर्भ आठवत नाही.)  त्यांचे विचारकलह, अप्रिय पण (हे अगदीच स्तंभलेखनाच्या पातळीवरचे होते, बहुधा 'सामना'मधे लिहिलेले लेख) हे दोन वाचलेले नाहीत.

जितके आकलन मला झाले त्यानुसार हा लेखक उजव्या मंडळींत मुळीच न शोभणारा आहे. एकदा त्यांची सुरुवात सावरकरांपासून झाली आणि आंबेडकरांवरील तशाच स्वरूपाच्या लेखनात त्यांनी बहुधा आंबेडकरांच्या काही मर्यादांचा उल्लेख केल्यामुळे पुरोगाम्यांनी त्यांना पलिकडे ढकलून दिले. मुळात सावरकर काय किंवा मोरे यांच्यासारखे लेखक असोत की तुमच्या आमच्यासारखे सध्याचे नागरिक पुरोगाम्यांची पंचाईत ही आहे की त्यांना एखादा माणूस 'आपला' तेव्हाच वाटतो तेव्हा तो १००% आपला असतो, हिंदुत्ववादी असून 'काही' पुरोगामी विचार मांडणारे सावरकर किंवा सावरकरवादी असूनही मुस्लिमांच्या खलिफांवर लिहिणार्‍या मोरेंची आपल्या सोयीची बाजू तेवढी घेऊन न पटणारी सोडून देण्याचा नीरक्षीरविवेक पुरोगामी 'म्हणवणार्‍यांत' उरलेला नाही. हे काहीसे हिंदूंच्या समुद्रपर्यटनबंदीसारखे किंवा ब्रेड खाल्याने किरिस्तांव झालास म्हणून आपणच आपल्या माणसाला दूर लोटण्यासारखे आहे. वास्तविक सावरकरांची 'हिंदुपतपातशाही', 'सहा सोनेरी पाने' ही पुस्तके मला मुळीच न पटणारी आहेत पण 'गाय माता असेल तर बैलाची' म्हणणारी त्यांची विज्ञाननिष्ठता, त्यांचे जात्युच्छेदक निबंध, विज्ञाननिष्ठ निबंध, भाषाशास्त्रीय निबंध इ. गोष्टी पुरोगामी लेखकालाही अवाक् करणार्‍या आहेत. पण एका हिंदुत्ववादाने सारं नाकारलं गेलं. इथे सावरकरांवरचा हिंदुत्ववादी असल्याचा आरोप मी मुळीच नाकारत नाही, त्यांनी माफीनामा देऊन सुटका करून घेतली किंवा गांधीहत्येत त्यांचा सहभाग होता हा दावाही मी क्षणभर खरा मानायला तयार आहे (एरवी तो खरा की खोटा हे मला ठाऊक नाही.) पण त्या कारणासाठी सावरकरांमधला विज्ञानवादी, साहित्यिक, अभ्यासक नाकारायची माझी तयारी नाही. एखादा खुनीदेखील उत्तम गात असेल तर त्याचा तो गुण नाकारायचे कारण नाही, त्यामुळे तो त्याच्या गुन्ह्यातून दोषमुक्त केला जातो आहे असा कांगावा करायची गरज नाही.

याच चालीवर मोरेंकडेही पुरोगामी वस्तुनिष्ठपणे पाहत नाही हा माझा आक्षेप आहे. जे त्यांचे तुमच्या मते दोष आहेत ते आहेतच, पण पुरोगामी पोरासोरांनी त्यांची लायकी काढत गांधीची लायकी काढणार्‍या अर्ध्या चड्डीवाल्यांच्या रांगेत येऊन बसावे हे चूक आहे. हा सूड आहे किंवा आपणही आपल्या विरोधकांचेच उलटे प्रतिबिंब आहोत याची जाणीव नसणे आहे. हे संघासारख्या मिलिटरी ऑर्गनायजेशनच्या नावे शपथा खाणार्‍यांकडून अपेक्षितच आहे. त्यांच्याकडून वस्तुनिष्ठतेची अपेक्षाच नाही, पुरोगामी म्हणवणार्‍यांकडून ती आहे!

मागे एका पुरोगामी म्हणवणार्‍या तरुण मित्राशी बोलताना कुरुंदकरांच्या विचारव्यूहाचा उल्लेख केला होता. 'हॅ: त्यांनी हिंदुत्ववांद्यांना सोयीची इस्लामविरोधी मांडणी केली होती. पळशीकरांनी कसला धुतला होता त्यांना.' असे तटकन उत्तर आले. त्यावेळी आमच्या बोलण्याचा मुद्दा इस्लामशी मुळीच संबंध नव्हता तरीही कुरुंदकरांचे मत लक्षात घेण्याची त्याची तयारी नव्हती. ही जी 'संपूर्ण नकारा'ची पद्धत पुरोगामी म्हणवणार्‍यांनी स्वीकारली आहे ती सर्वस्वी अ-पुरोगामी आहे आहे माझे मत आहे. एखाद्याने एखादे गैरसोयीचे, न पटणारे मत मांडले की त्याला मुळापासून छाटून टाकण्याची ही अघोरी पद्धतच पुरोगाम्यांचा प्रभाव कमी करत नेण्यास कारणीभूत ठरली आहे. जसजसे एखादे विसंवादी मत येते तसतसे पुरोगाम्यांची 'श्रद्धास्थाने' कमी कमी होत जातात आणि अखेर विचारांचे अधिष्ठान असलेले पुरोगामित्व संपून जाते नि जातीय, धार्मिक अस्मितांचे झेंडे घेऊन उभे असलेल्यांप्रमाणेच पुरोगामी म्हणवणारे देखील केवळ झेलकरी होऊन राहतात.

पुरोगामी मंडळींनी उलट सावरकर, मोरे यांचे हिंदुत्ववाद्यांना गैरसोयीचे ठरणारे लेखन वारंवार उद्धृत करत त्यांना खिंडीत गाठायला हवे, तिथे हे त्या लेखनाकडे पाठ फिरवून बसले आहेत.  इतके रामबाण हत्यार आपण स्वतःहून हिंदुत्ववाद्यांच्या भात्यात टाकून निष्प्रभ केले आहे याची समज आपल्याला यायला हवी. एक रावसाहेब कसबे वगळले तर अभ्यासपूर्ण प्रतिवादही आज फारसे कुणी करताना दिसत नाही. त्या कसबेंनाही एकाच गैरसोयीच्या मुद्द्यावर आम्ही शिव्यांची लाखोली वाहिली आहे. याउलट अशा लोकांना पुरोगाम्यांनी दूर ढकलणे संघाच्या पथ्यावरच पडते आहे, ते आनंदाने अशा लोकांना मांडीवर घेऊन साखर भरवत आहेत. आजच्या काळात आपल्या विचारांशी प्रामाणिक राहणे फारच अवघड झाले आहे. 'ते सगळं सोडा, आधी तुम्ही कुठल्या बाजूचे ते सांगा.' असा दम दिला जातो. थोडक्यात सावरकरप्रेम आणि आंबेडकरांवरील तथाकथित टीका या कारणासाठी पुरोगाम्यांनी दूर ढकललेले मोरे हिंदुत्ववाद्यांच्याबाजूला झुकणे ही पुरोगाम्यांनीच निर्माण केलेली अपरिहार्यता आहे. आणि मोरे हे पहिले नाहीत की शेवटचे, नाकारण्याची प्रक्रिया अखंड चालू असते आणि पुरोगाम्यांचा प्रभाव कमी होण्याचीही.

याच्या नेमके उलट मी संघावर टीका करतो हे ठाऊक असूनही अनेक जाहीर नि छुपे संघवादी माझ्याशी वरचेवर चर्चा करू बघतात, पडते घेऊन बोलत माझा ईगो कुरवाळण्याचा प्रयत्न करताना दिसतात. कधीतरी मला 'उपरती' होईल नि मी त्या बाजूला येईन असा त्यांना दृढविश्वास असतो. उलट पाहिले तर पुरोगाम्यांचे आणि पुरोगामी म्हणवणार्‍यांचे गट 'माझे पुरोगामित्व तुझ्यापेक्षा अधिक अस्सल आहे.' या मुद्द्यांवर भांडणे करताना दिसतात, तुकडे पाडून परस्परांचा द्वेष करतात. माझ्याशी मैत्री झालेल्या एका गटाचे किमान चार तुकडे मला आज दिसताहेत. हा तर केवळ छोटा आठ दहा माणसांचा गट आहे, पुरोगाम्यांचा राजकीय चेहरा असलेले समाजवादी पक्ष आणि रिपब्लिकन पक्ष आज कुठल्या परिस्थितीत आहेत हे जगजाहीर आहे. टीका सहन करतही वैयक्तिक मानापमानापेक्षा 'संघटन' महत्त्वाचे मानणारा संघ आणि 'मीच मोठा पुरोगामी' म्हणत माझे महत्त्व राहील इतका आपला गट लहान करत नेणारे पुरोगामी या दोन दृष्टीकोनातला फरक पाहिला तर संघाचा प्रभाव का वाढता राहतो नि पुरोगामी कायम निर्बळ का राहतात हे लक्षात येईल. आणि याचमुळे आज दोन्ही बाजूंकडे पाहणारे सर्वसामान्य लोक संघाचा प्रभाव असलेल्या राजकीय पक्षाकडे नाईलाजाने का झुकले हे ही समजून येईल.

इतकं होऊनही आक्रमकतेने शिवीगाळ वा टिंगलटवाळी करण्यापुरते आपले पुरोगामित्व टिकून राहणार असेल तर राहो बापडे. पण विचारहीनता वाढली की हुकूमशहांना सोयीची भूमी तयार होते, माद्यांसाठी लढताना 'बाहेरील' धोक्यांकडे दुर्लक्ष झालेल्या काळवीटांच्या नरांची शिकार अधिक सोपी होत असते हे ध्यानात ठेवायला हवे.

---

गुरुवार, ३ सप्टेंबर, २०१५

'खिडक्यां...'तून डोकावलेली माणसं

('खिडक्या, अर्ध्या उघड्या' या गणेश मतकरी यांच्या कादंबरीच्या निमित्ताने)

दोन चार ओळींच्या वॉट्स अ‍ॅप टेक्स्ट मेसेजमधे किंवा फेसबुक पोस्टमधे जीवनाचे सार अनुभवू पाहणार्‍या पिढीला कादंबरीसारखा व्यापक पट असलेले साहित्य वाचण्यात कितपत रुची उरणार आहे हा प्रश्न आताच चर्चिला जाऊ लागलेला आहे. अभिरुचीमधला बदल, विखंडित अथवा 'फ्रँगमेंटेड' जीवनशैली; इंग्रजी भाषेच्या माध्यमातून खुले झालेले नव्या साहित्याचे भांडार; बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक, आणि बहुआयामी महानगरी जीवनाकडे वाटचाल करत असताना जगण्याचे बदललेले संदर्भ यामुळे तरुणांची अभिरुची बदलते आहे. तर मध्यमवयात जगण्याचा वेग अचानक वाढल्याने होणारी दमछाक साहित्यासारख्या आवडींबाबत दिला जाणारा वेळ घटवत नेते आहे.

दिवसाचे चोवीस तास वाढवून अठ्ठेचाळीस करण्याचा शोध माणसाला अजून लागलेला नसल्याने आहे तोच वेळ या अनेक पैलूंना नाईलाजाने वाटून द्यावा लागतो आहे. या अतिरिक्त विभागणीमुळे प्रत्येक गोष्टींसाठी मिळणारा वेळ कमी कमी होत जातो आहे. अशा वेळी कादंबरी वाचनास आवश्यक असलेला सलग वेळ (नि सलग काळही) मिळणे दिवसेंदिवस दुरापास्त होत जाते आहे.  त्यामुळे कमीत कमी शब्दात आपला आशय पोचवण्याचे आव्हान लेखकांसमोर उभे राहते आहे. या परिस्थितीमधे कथेचे अल्पाक्षरी सामर्थ्य नि कादंबरीचा मोठा पट या दोन्हीचा एकत्रित वापर करुन उभी राहिलेली 'खिडक्या...' ही नव्या घाटांच्या शोधांचे एक दार उघडून देणारी ठरावी.

अनेक वाचकांच्या - बर्‍याच समीक्षकांच्याही - पूर्वग्रहांच्या परिणामामुळे अनेकदा लेखनाची पार्श्वभूमी हीच थेट त्या लेखनाला श्रेष्ठ वा कमअस्सल ठरवण्यास पुरेशी असल्याचा समज दिसून येतो. पुलंचे लेखन हे केवळ मध्यमवर्गीय जाणीवांचे म्हणून संकुचित असे म्हणण्याची फॅशन 'पुरोगामी' म्हणवू पाहणार्‍या लेखकांमधे आहे. सामाजिक जाणीवेचे लेखनच काय ते अस्सल, त्यातून त्याला अनाकलनीयतेचे किंवा प्रक्षोभाचे अस्तर असले तर ते व्याख्येनुसारच श्रेष्ठ ठरते. या सार्‍या गदारोळात पैसा वा करियर प्रधान आयुष्य हे मूल्य स्वीकारून त्याआधारे जगणार्‍यांना तर आपण 'चंगळवादी' म्हणून केव्हाच झाडून टाकलेले असते.

नव्वदीच्या दशकात आपल्या देशाने खुल्या अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार केला. यातून रोजगाराची नवी क्षेत्रे खुली झाली. 'गरजा भागवण्यासाठी रोजगार' ही माफक कल्पना धुडकावून देत अनेकांनी आपल्या महत्त्वाकांक्षांना नवी क्षितीजे प्रदान केली. पण त्या औद्योगिक व्यावसायिक व्यवस्थेचे बोट धरून तथाकथित विकसित जगाची जीवनशैलीदेखील इथे अवतरली.  यातून पाश्चात्त्य जीवनशैली आणि व्यवस्था यांना रोल मॉडेल समजून आपली प्रगती साधू इच्छिणार्‍यांचा एक नवाच वर्ग उदयाला आला. भरपूर उत्पादन, भरपूर वापर या मूलमंत्राच्या आधारे पैसा निर्माण करणे हे मुख्य उद्दिष्ट...  नव्हे संपूर्ण समाजाच्या हिताचा एकमेव मार्ग समजला जाऊ लागला. भारतात यापूर्वी रुजलेल्या अंत्योदयाच्या नेमक्या उलट असा  हा  'टॉप डाऊन अप्रोच'  यशाचा मार्ग मानला जाऊ लागला.

समाजातील एका समूह/गटाचे वर्तमान हे अन्य समूहांचे भविष्य असू शकते. अधिकाधिक प्रगतीची आस (किंवा हाव) असलेल्या भारतीय समाजाचे भविष्य हे कदाचित अमेरिकन समाजव्यवस्थेमधे पाहता येईल तर भारतातील समाजात ब्राह्मण वा तत्सम तथाकथित उच्च जातींच्या पावलावर पाऊल टाकत उरलेला समाज प्रगती साधू इच्छितो. थोडक्यात समाजातील एक गट दुसर्‍या गटाचे 'रोल मॉडेल' म्हणून काम करत असते. आता जर एका गटाचे वर्तमान हे अन्य गटाचे भविष्य ठरू पहात असेल, तर पहिल्या गटाच्या जगण्याचा वेध घेण्यातून दुसर्‍या गटाच्या भविष्यात डोकावण्याची संधी आपण घेत असतो. त्यातून या दुसर्‍या गटाला भविष्यातील संभाव्य धोक्यांची पूर्वसूचना जशी मिळू शकते तशीच निवडलेल्या साध्याकडे पोचण्याचे पर्यायी मार्ग आगाऊच तपासणे शक्य होते.

'खिडक्या...' कथा-कादंबरीच्या सीमेवरील पुस्तकाची पार्श्वभूमी आहे ती अशा नागरी... नव्हे महानगरी, ज्याला upwardly mobile किंवा ऊर्ध्वगामी म्हणता येईल अशा समाजाची.  हा मूळचा भारतीय संस्कृतीच्या मुशीतला असला तरी याच्या प्रगतीच्या वाटा पाश्चात्त्य घाटाच्या आहेत. भौतिक प्रगतीच्या वाटेवर जे मिळवता येते ते मिळवलेच पाहिजे या अट्टाहासाने सतत 'आगे बढो' चा मंत्र जपत जगत असतानाच मागे सुटत जाणार्‍या गोष्टींबाबत त्याची खंत अजून जिवंत आहे. जगण्याच्या नव्या चौकटी स्वीकारत असताना जुन्या चौकटीचे फायदेही त्यांना अजून खुणावताहेत. त्याचबरोबर आर्थिक प्रगतीच्या मार्गावर सामील होणार्‍या वाटा म्हणून अपरिहार्यपणे किंवा त्या प्रगतीच्या पहिल्या फळीच्या यशाचे इंगित ही त्यांच्या या जीवनशैलीतच असेल असे गृहित धरून त्यांची जीवनशैली स्वीकारताना त्यातील संभाव्य धोके त्यांना संभ्रमित करताहेत. हा समाज निव्वळ मित्रांना जमवून चकाट्या पिटण्यापासून, बिजनेस मीटिंगपर्यंत बर्‍याच कारणासाठी 'सीसीडी'चा आधार घेणारा, एक सिगरेट आणि कटिंग चहाच्या बळावर गप्पांच्या मैफली जमवणार्‍या समाजापासून पासून दूर चाललेला.  त्यांचे जगणे बाहेरच्यांना वाटते तसे खरंच चैनीचे, सुखाचे असते का? या नव्या जगातली आव्हाने कोणती, त्यात उपलब्ध असलेल्या यशाच्या संधी कोणत्या नव्या तडजोडींना अपरिहार्य ठरवत असतात?  याचा प्रश्नांचा वेध घेणे आवश्यक ठरते आहे.  

'खिडक्या...'मधे निवेदनशैलीचा वापर केल्याने आपल्यासमोर त्यांचे जगणे उलगडते ते त्या त्या व्यक्तीच्या निवेदनातून, त्याअर्थी आपल्या दृष्टीने त्या समाजाकडे त्या त्या व्यक्तीच्या दृष्टिकोनाच्या खिडक्यांतूनच पाहतो आहोत. पण यामुळे कदाचित घटनांपेक्षा पात्रे मोठी होताना दिसतात. या कारणासाठी कथा म्हणून वा कादंबरी म्हणून या लेखनाकडे पाहण्याऐवजी मला यातील पात्रे सुटी करून पहायला अधिक आवडतील.

व्यावसायिक जगात आत्मविश्वासाने उभी राहिलेली आणि कदाचित काही पुरुषांच्या दृष्टीनेही यशाचे रोल मॉडेल म्हणून पाहिली जाणारी सानिका त्या व्यावसायिक जगात प्रगती व्हायची असेल तर 'धंदेवाईक' व्हावे लागते या व्यवस्थेच्या मूलमंत्राला सामोरे जाताना आपल्या मनातील आदर्शवादी वारशाचे काय करायचे अशा पेचात सापडलेली. निर्णयाचे पुरेसे स्वातंत्र्य मिळाल्याचा पुरेपूर वापर करुन घेत यशाचे नवनवे सोपान सर करत असतानाच नकळत त्या कैफात कदाचित नात्याचे भान हरवून एकतर्फी निर्णय घेण्याचे एक पाऊल टाकणारीही.

लिव-इन म्हणजे 'लग्नाशिवाय लैंगिक संबंधांची सूट' हे आपल्या मनात इतके घट्ट रुजून बसले आहे ( 'लग्न म्हणजे लैंगिक संबंध प्रस्थापित करण्याची सामाजिक अनुमती' या गृहितकाचीच ही दुसरी आवृत्ती!) की लिव-इन सारख्या नात्यामधील सैलसर बंधाचे संभाव्य धोके जेव्हा व्यक्त केले जातात तेव्हा ते बहुधा लैंगिक वा नात्याच्या संबंधांबाबतच व्यक्त केले जातात.  'दोघांमधे नात्यापेक्षा वैयक्तिक यशापयश, हित/अहित अधिक प्राधान्य घेऊन जाऊ शकते का?' असा प्रश्न आपल्यासमोर उभा राहत नाही. सानिका जेव्हा 'एक संधी, एक ऑपर्चुनिटी' म्हणून परदेशात जाण्याचा निर्णय एकतर्फी, सुश्रुतशी विचारविनिमय न करता घेते तेव्हा त्यांचे नाते या संधीपुढे दुय्यम मानते आहे असे आहे का? की तितके स्वातंत्र्य त्या नव्या व्यवस्थेत अभिप्रेतच आहे? याउलट बाजूने 'जर त्यांचे कायदेशीर लग्न झाले असते तर कदाचित तिने असाच विचार केला असता का? लग्नाऐवजी लिव-इन असा बदल झाला 'म्हणून'(!) व्यावसायिक नि कौटुंबिक बाबतीत तिचे प्राधान्यक्रम उलट झाले असे म्हणता येते का? '  प्रत्येकाच्या पूर्वग्रहांनुसार या प्रश्नाचे उत्तर वेगळे येऊ शकेल. पुरुषांच्या बाबतीत 'व्यावसायिक बांधिलकीपुढे कुटुंबहित दुय्यम मानणे' हे बव्हंशी भूषणास्पद, त्याच्या कामावरील निष्ठेचे निदर्शक मानले जात असताना, या नव्या व्यवस्थेत तरी सानिकासारख्या स्त्रीच्याबाबत तोच न्याय आपण लावणार आहोत का असा प्रश्नही विचारता येऊ शकतो.

अमेरिकेला जाण्याचा निर्णय सानिकाने 'परस्पर घेतल्याबद्दल तिला फैलावर घ्यायला हवे होते का? असा प्रश्न सुश्रुत  स्वतःला विचारतो, तेव्हा त्यातील 'फैलावर घेणे' हा शब्दप्रयोग सूक्ष्म उच्चाधिकाराची जाणीव दाखवतो. 'नोकरी केली नाही तर काय स्वैपाकपाणी करायचं? या प्रश्नामागेही जुन्या जाणीवेचे काही पीळ निदान नेणीवेच्या पातळीवर अजूनही मूळ धरून असल्याचेच दिसून येते. 'संबंध संपवण्याची धमकी द्यायला हवी होती का?' अशी शक्यता तो क्षणभर पडताळून पाहतो तेव्हा तो स्वतःही या नव्या व्यवस्थेला 'तुलनेने सहज बाहेर पडण्याची सोय असलेली' म्हणून पाहतो आहे का असा प्रश्न पडतो. गाडी रिफ्लेक्सेसवर चालवायची असते म्हणणारा सुश्रुत आयुष्यात अनपेक्षित वळण आल्यावर मात्र नियंत्रण हरवल्याची भावना निर्माण होऊन अस्वस्थ होतो. असे सुश्रुत तुमच्या आमच्या आसपास अनेक दिसतात. याउलट वारशाने मिळालेल्या समाजव्यवस्थेच्या नीतीनियमांमुळे आपल्या आसपासच्या सानिका मात्र त्यांच्या त्यांच्या सुश्रुतलाच नेमक्या दिसू शकतात... कदाचित त्यांनाही दिसत नसाव्यात.

एका बाजूला आपली सदसद्विवेकबुद्धी आणि व्यावसायिक अपरिहार्यता यांच्या रस्सीखेचीत जिथे काही हस्तक्षेप करायला हवा नेमकी त्याच क्षणी किंकर्तव्यमूढ झालेली सानिका, तर दुसर्‍या बाजूला आपला वापर करून घेतला जात आहे हे ठाऊक असूनही कर्तव्याला, आपल्या त्या क्षेत्रात असण्याच्या मूळ हेतूला सुसंगत असा निर्णय लख्ख मनाने घेणारी स्वरूपा.  धडाडी नि निर्णयक्षमता इ. बाबत ती जवळजवळ सानिकाचे प्रतिरूप आहे. पण सानिकाला जसे दोन सहकार्‍यांचे, सुश्रुतचे पाठबळ आहे तसे स्वरूपाला नाही. ती स्वयंपूर्ण आहे, कोणत्याही आधाराशिवाय उभी आहे. वैयक्तिक आयुष्यात नि व्यावसायिकही!  तिच्या निर्णयांचे जे काही परिणाम होतील ते तिचे तिलाच भोगावे वा निस्तरावे लागतात. निर्णयस्वातंत्र्याची ती किंमत तिला चुकवावीच लागते.

पण अनेकदा अशी झटपट निर्णय घेण्याची वृत्ती अंगाशी येऊ शकते तशी स्वरुपाबाबत तिच्या लग्नाच्या निर्णयाबाबत, प्रेमेंद्रबाबत आणि सानिकाबाबत आलीही. पण बॅकफायर झालेला निर्णय धकवून नेण्याची धमकही स्वरूपामधे आहे. याउलट तिच्यासारखीच सेल्फ-मेड वुमन असलेली सानिका जरी पार्टनरशी सल्लामसलत न करता सहा महिने अमेरिकेला जाण्याचा निर्णय घेऊन टाकण्याइतकी स्वातंत्र्य घेत असली तरी त्या नात्यातून मिळणार्‍या आधाराची तिला गरज आहे असे दिसते. सतत फोनवरून अपडेट्स देत/घेत सुश्रुतशी 'कनेक्टेड' राहण्याची तिची धडपड दिसून येते. अनंत कुटुंब आणि करियर यांच्या ओढाताणीत फरफटत जाणारा, जणू सर्वसामान्यांचा प्रतिनिधी. आगाशेच्या कौटुंबिक पार्श्वभूमीचा उल्लेख कुठे येत नाही. कदाचित इथे नेत्रदीपक व्यावसायिक यश मिळवणार्‍यांचे कौटुंबिक आयुष्य अनुल्लेखनीय, बिनमहत्त्वाचे असावे असा निष्कर्ष काढता येऊ शकतो.

स्वरूपा ही कर्तव्यापुढे नव्यानेच उजाळा मिळालेली जुनी मैत्री हरवण्याचा धोका पत्करते तर आगाशेही धंदेवाईकतेला कर्तव्य मानून तिथे अडथळा ठरू शकणार्‍या सानिकाला - तात्पुरते का होईना - दूर करण्याचा निर्णय घेतो. भिन्न कारणासाठी का होईना हे दोघे एकाच निर्णयाप्रत पोहोचतात. वरवर पाहता स्वरूपाचा निर्णय स्वार्थप्रेरित नसल्याने अधिक स्पृहणीय भासू शकतो. पण आपल्या संस्थेबद्दल, कामाबाबत बोलताना स्वरूपाच्या व्यक्तिमत्त्वात दंभ अथवा अहंकारही दिसतो. तर प्रेमेंद्र वा अनिरुद्धच्या संदर्भात ती काहीशी 'प्लेईंग द विक्टिम' स्वरूपाचे बचावाचे भाषण करते आहे असा भास होतो. पण असे असूनही ती कधीकाळी घडलेल्या घटनेतून मनात ठेवलेली अढी, पोसलेला द्वेष 'यात काही अर्थ नसावा, कदाचित आपले मूल्यमापन चुकले असावे का? आपल्या वैयक्तिक आयुष्यातील अपयशातून आलेल्या कडवटपणाचा हा अस्थानी झालेला परिणाम होता का?' असा विचार शांतपणे करू शकते, त्यानुसार निर्णय घेऊ शकते.

सानिकाने काही निर्णयस्वातंत्र्य मिळवले तरी सदसद्विवेकबुद्धीचा वारसा तिच्या मानगुटीवर अजून बसलेला आहे. आगाशेप्रमाणे प्रसंगी तिला झुगारून देऊन व्यावसायिक यश मिळवावे इतके निर्ढावलेपण तिच्यात नसले तरी कदाचित दोष न येता लाभाचा वाटा मिळत असेल तर काही तडजोडींकडे दुर्लक्ष करण्याची बोटचेपी मानसिकता मात्र तिच्यात विकसित झालेली आहे.

एनजीओ'चा 'धंदा' करणारा प्रेमेंद्र हा धूर्त राजकारणी. एस.एन.ए. ला एक्स्पोज करणारे सारे पुरावे हाती असूनही तो स्वतः ते जाहीर करत नाही. ते स्वरूपाकरवी घडवून आणतो. स्वरूपा नि सानिका यांच्यात पूर्वी असलेल्या शीतयुद्धाच्या सहाय्याने माध्यमे याची चांगली मसालेदार ब्रेकिंग न्यूज बनवतील नि हा विषय चांगला गाजवत राहतील हा एक उद्देश आणि स्वतःच्या राजकारणी वर्तुळामधील स्थानाला कोणत्याही प्रकारे धक्का लागू नये या हेतूने स्वतः नामानिराळा राहून सारी सूत्रे हलवतो. 'ग्रेटर कॉमन गुड' या निकषावर एस्.एन्.ए. ला एक्स्पोज करण्याच्या निर्णय घेताना आपण एका नव्या स्पर्धेत खेचले जात आहोत याची पूर्ण जाणीव स्वरूपाला असते. इथे जिंकणंही हरण्याइतकंच नामुष्कीचं आहे हे ठाऊक असूनही स्वच्छ मनाने तो निर्णय ती घेते, या पार्श्वभूमीवर प्रेमेंद्रचा बोटचेपेपणा नि दुसर्‍याला वापरून घेण्याची स्वार्थी वृत्ती अधिकच ठळक होत जाते.
हातपाय पसरू पाहणार्‍या नव्या जगाला जागा करून देताना काढता पाय घेणार्‍या जुन्या व्यवस्थेचा अवशेष म्हणून जोशीकाकू डोकावतात. परदेशस्थ मुलाची आई, तिकडेच जन्मलेल्या आणि आता पौगंडावस्थेत असलेल्या नातवंडांची इथे बसून काळजी करत राहणार्‍या. बँजोच्या आधाराने आपल्या जुन्या जगाला चिकटून बसण्याचा अट्टाहास जोपासू पाहणार्‍या. घरात असलेले हे मांजर आई नि मुलगा दोघांसाठीही सोयीचे कारण बनलेले. पण त्याचा मृत्यू हा आपल्या जगाचा मृत्यू आहे हे नाईलाजाने मान्य करून नव्या व्यवस्थेसमोर मान तुकवणार्‍या.

एका गरजेच्या क्षणी आपले म्हणावे असे कुणी आसपास नसताना विसंवादातून संवाद निर्माण होत त्यांना सुश्रुतचीच मदत घ्यावीशी वाटते, तर त्याचा परिणाम म्हणून सुश्रुतलाही कोणत्याही नात्याबाहेरचे असे संवाद करण्याजोगे एक माणूस सापडते. अतिरेकी व्यक्तिवाद अंगवळणी पडला असल्याने आईवडिलांशी असलेल्या संवादाचा झरा आटलेला असताना, जोडीदाराबद्दलच्या नात्याबद्दल साशंकता असताना अचानक असे तिसरे माणूस मन मोकळे करण्यास सापडणे म्हणजे जुन्या खिडक्या आपणहून बंद केल्या असता एखादी नवीच खिडकी किलकिली व्हावी तसे काहीसे.

या सार्‍या पात्रांच्या मांदियाळीमधे ठसठशीत उभे असलेले आणि खर्‍या अर्थाने या उच्च मध्यमवर्गीय, ऊर्ध्वगामी समाजाचा प्रतिनिधी म्हणता येईल असे पात्र म्हणजे निरंजन आगाशे. बालपणी ऐकलेली एखादी हळवी नर्सरी र्‍हाईम मनात कुठेतरी जपून ठेवणारा आणि तरीही व्यवहाराची गरज म्हणून चाणाक्ष, धूर्त होऊ शकणारा. एकीकडे इन्स्टॉलेशन सारख्या अर्वाचीन कलाप्रकारात रस घेणारा तर दुसरीकडे धंदेवाईक निर्ढावलेपण रुजलेला. सगळं काही ५% माहित करून घेऊन तज्ज्ञाची ऐट मिरवणारा, कामात झोकून देण्याऐवजी 'गेटिंग थिंग्स डन' (आणि कदाचित त्यामुळे 'ऑनर द कमिटमेंट अँड  शूट द क्वालिटी' प्रकारचा) वर विश्वास असलेला, प्रत्यक्ष उत्पादक कामाऐवजी ओवरसियर च्या भूमिकेत अधिक रमणारा , एक टिपिकल 'मॅनेजर' मटिरियल! मनातल्या भारद्वाजाला  खोल गाडून त्यावर गगनचुंबी इमारत उभी करण्याची महत्त्वाकांक्षा असलेला. पण कामाच्या ठिकाणी सापडलेल्या त्या राजबिंड्या भारद्वाजाच्या मृत्यूमधेच गुदमरणार्‍या शहराचा मृत्यू पाहणारा, त्याची कारणे ठाऊक असलेला आणि तरीही त्यापैकी काही कारणांचे पितृत्व मिरवणारा. सीसीडी मधे भेटलेल्या तरुणाचे अनकरप्ट असणे, जीवनसंमुख असणे जाणून त्याचा हेवा करणारा पण तरीही मेलेला भारद्वाजही आपल्याला लकीच ठरला पाहिजे याची पुरेपूर खबरदारी घेणारा. अधेमधे नॉस्टॅल्जिया, सदसद्विवेकबुद्धी जागृत होत असली तरी तिला धिक्कारून आपल्या 'आणखी उंच जाण्याच्या' आपल्या जीवितहेतूची स्वतःला वारंवार आठवण करून देणारा. 'त्यांना कुणीतरी स्केपगोट लागेल, तो त्यांना मिळेल अशी व्यवस्था होईल' (आणि आपल्यावर कोणताही गुन्हा सिद्ध होणार नाही) असे निर्ढावलेपणे किंवा व्यावसायिक  जगात म्हणतात तसे 'प्रोफेशनली'  सांगणारा आणि तसे घडवून आणणारा आगाशे.  खिशात पैसे आहेत म्हणून ज्यांना वेळ देऊ शकणार नाही अशा महागड्या ब्लू रे डिस्क्स सहज टाईमपास म्हणून वा शोकेसची सजावट म्हणून विकत घेणारा,  ज्यातून केवळ स्वामित्त्वाचीच भावना कुरवाळता येते त्या कृतीसाठी आवश्यक असणारे पैसे मिळवण्यासाठी पुन्हा वेळ गहाण टाकून भविष्यात खरेदी केलेल्या डिस्कचाही वेळ आजच हिरावून घेणारा, गटेच्या फाउस्टसारखा.
उलट अनंत. आपण व्यावसायिक क्षेत्रात आहोत म्हणजे आपण प्रोफेशनल आहोत, तसे दिसलो पाहिजे, इतरांना भासले पाहिजे म्हणून आपल्याभोवती एका कृत्रिम प्रोफेशनल, प्रॅक्टिकल माणसाचा डोलारा उभा करणारा पण गोष्टी हाताबाहेर जात आहेत असे दिसताच त्याचा धीरोदात्त पणाचा बुरखा हटकून गळून पडणारा. आपल्या मुलाच्या काळजीने नव्हे तर सानिकाला दूर पाठवायचे या हेतूने आगाशेने आपल्याऐवजी सानिका हा बदल सुचवल्याचे समजल्यावर फसवणूक झाल्याची भावना बाळगणारा. इतर दोघांपेक्षा तो मागच्या जगात अधिक अडकलेला आहे तर आगाशेने नवी व्यवस्था पुरेपूर आत्मसात केलेली, सानिका मात्र एक पाऊल दारात नि एक दाराबाहेर अशा त्रिशंकू अवस्थेत अडकलेली दिसते.

'खिडक्या...'मधे एक गोष्ट मात्र निसटली असे वाटते. निवेदनात्मक शैलीमधे परस्परांबद्दल बोलताना पर्स्पेक्टिव निर्माण करण्याचा फायदा घेतलेला दिसत नाही. अर्थात शक्य आहे म्हणून तसे करायलाच हवे असे मात्र नाही हे मान्यच करायला हवे. कादंबरी म्हणून पाहता राम्या नि रोहनच्या 'सबमिशन' या प्रकरणासारखेच अखेरचे 'फ्लाईट' हे प्रकरण नसते तरी चालले असते. 'सबमिशन' हे काहीसे उपरे वाटते तर 'फ्लाईट' सुसंगत असले तरी अनावश्यक. 'प्रलय' पाशी थांबले असते तरी चालले असते.
----



-oOo-