गुरुवार, २ जून, २०१६

आपलं आपलं दु:ख

दोन-तीन आठवड्यांपूर्वी काव्यवाचनाच्या आमच्या मासिक कट्ट्यासाठी पुस्तके चाळताना 'बोलो माधवी' या चन्द्रप्रकाश देवल यांच्या दीर्घकाव्याचा आसावरी काकडे यांनी केलेला अनुवाद हाती आला. माधवी ही नहुषपुत्र ययाती राजाची कन्या. महाभारतात माधवीची कथा नाही, जी कथा येते ती 'गालवाची कथा' म्हणून सांगितली आहे. अरुणा ढेरेंनी त्यांच्या 'काळोख आणि पाणी' या पुस्तकात माधवीच्या कथेवर लिहिले आहे. त्यात त्या म्हणतात, 'विश्वामित्राने विचित्र गुरुदक्षिणा मागितल्यावर खचून गेलेल्या गालवाचा शोक (महाभारताच्या त्या कथेत) विस्ताराने वर्णन केला आहे, पण माधवीचे दु:ख किंवा सुख सांगणारी एकही ओळ नाही, एकही शब्द नाही.' ही सारी गोष्ट 'गालवाची गोष्ट' म्हणून येते, दुराग्रहाचा परिणाम काय होतो हे सांगणारी बोधकथा म्हणून येते, यात माधवीला एक साधन या पलिकडे काडीचेही महत्त्व नाही. 

गालव हा विश्वामित्र ऋषींचा लाडका शिष्य. शिक्षण समाप्तीनंतर कोणतीही गुरुदक्षिणा न मागता गुरुंनी त्याला घरी परत जाण्यास अनुमती दिली. पण गुरुदक्षिणा देण्यास गालव हटून बसला. संतापलेल्या गुरुंनी मग 'ज्यांचा एकच कान काळा आहे असे आठशे पांढरेशुभ्र घोडे' गुरुदक्षिणा म्हणून मागितले. असली विचित्र गुरुदक्षिणा ऐकून गालव स्तंभित झाला नि त्याने विपुल शोक केला. मग असे घोडे मिळवण्यासाठी मदत मागायला तो ययातीकडे आला. त्याच्याकडे असे घोडे नव्हते, पण आलेल्या अतिथीला विन्मुख पाठवणे हे त्याच्या राजेपणाला न शोभणारे. मग तो आपल्या राजेपणाला शोभेसा तोडगा त्यावर काढला. रुपगुणाची खाण अशी ख्याती असलेली आपली कन्या 'माधवी' त्याने गालवाला दिली नि तिच्या सहाय्याने तू घोडे मिळवू शकशील असा सल्ला त्याला दिला.' पण हे करतानाच ययातीने अशी अट घातली होती की तिच्या पोटी जन्मलेल्या पुत्रावर नातू म्हणून, वंशाचा दिवा म्हणून माझाच हक्क असावा. 

हर्यश्व, दिवोदास, उशीनर या तीन राजांशी दोन-दोनशे घोड्यांच्या बदल्यात राहिल्यावर नि तीन पुत्र जन्मल्यावर जगात आपल्याला हवे तसे सहाशेच घोडे आहेत हे गालवाला समजले. मग तिला घेऊन गालव विश्वामित्राकडे गेला. उरलेल्या दोनशे घोड्यांऐवजी त्याने तिलाच ठेवून घेतली आणि तिच्या ठायी अष्टक नावाचा पुत्र जन्माला घातला. तिला घेऊन आलेल्या गालवाला तो म्हणतो 'अरे एवढी वणवण करण्याऐवजी हिला प्रथमच माझ्याकडे घेऊन आला असतास तर मीच हिच्या ठायी चार पुत्र जन्माला येईतो हिला ठेवून घेतले असते.' थोडक्यात त्याने त्या स्त्रीची किंमत ही आठशे घोड्यांइतकी किंवा चार पुत्रांइतकी ठरवली. नंतर ती कुठेही जाण्यास, कुणाशीही संसार करण्यास स्वतंत्र होती (पुत्रोत्पत्तीनंतरही तिला पुन्हा अक्षत कुमारी होण्याचा वर होता, म्हणे. अर्थात, हा अर्वाचीन जगात योनिशुचितेचा किंवा एकुणच लैंगिक दांभिकतेचा बडिवार माजवणे सुरु झाल्यावर घुसडलेला भाग असणार.)

अरुणा ढेरे आपल्या लेखात म्हणतात, 'ज्या ज्या राजांनी तिला वापरले, त्यांतील एकाही महाभागाचे मन तिच्यात गुंतले नाही आणि तिच्या शरीराचा लोभ स्पष्टपणे व्यक्त केल्यावाचून एकही जण राहीला नाही, अगदी विश्वामित्रासारखा ब्रह्मर्षीही ह्या गोष्टीला अपवाद नाही.' मग पुढे म्हणे ययातीने तिच्या लग्नाचा घाट घातला, पण तिने 'वन' हाच पती निवडला, म्हणे. आणि ती तपसाधनेसाठी वनात निघून गेली.'


चारही पुरुषांच्या दृष्टीने माधवी कितीही रुपगुणांची खाण असली तरी केवळ एक स्त्री होती, गुणवान पुत्रोत्पत्तीसाठी योग्य अशी भूमीच होती. राजे असल्याने कदाचित, पण त्या पलिकडे कुठलीही भावनिक गुंतवणूक त्यांच्याकडून संभवत नव्हती. परंतु माधवीच्या दृष्टीने एकेका पुरुषामधे गुंतत जात असतानाच तिथून बाहेर पडून पुन्हा नव्या पुरुषाबरोबर नात्याची गुंफण घालू पाहणे हे किती वेदनादायक झाले असेल हे समजण्यासारखे आहे. अशा वेळी त्या समाजमान्य लग्न नावाच्या संस्थेत शिरून पुन्हा एकवार एका पुरुषाबरोबर तोच डाव मांडण्याचा तिला वीट आला असेल किंवा जुन्या वेदनेचा आठवही नको म्हणून तिने ते नाकारले असेल अशीच शक्यता आहे. तिची कथा सांगणार्‍याने तिच्या या निर्णयाला 'तिने वन हाच पती निवडला' वगैरे चमत्कृतीपूर्ण आवरण घालून दडवण्याचा प्रयत्न केला असेल. 

माधवी (किंवा एकुणच स्त्री) ही एका बाजूने दानवस्तू, पुत्रोत्पतीसाठी जमीन तर तिसर्‍या अर्थी विनिमयाचे 'चलन'ही ठरते, जिची किंमत तीन राजांनी प्रत्येकी दोनशे घोड्यांइतकी, तर विश्वामित्राने आठशे घोड्यांइतकी लावलेली आहे. जीएंच्या एका कथेतले दुय्यम पात्र म्हणते म्हणते 'एक स्त्री आणि घोडा यांत निवड करायला सांगितली तर मी नि:संशय घोड्याचीच निवड करेन.' जगात अनेक संस्कृती, धर्म फोफावले, त्यांनी स्वश्रेष्ठत्वाची द्वाही फिरवली, त्यांच्या अनुयायांनी ते श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यासाठी हजारो पुरुषांची हत्याही केली, त्यांच्या स्त्रिया पळवून पुन्हा भूमी म्हणूनच आपल्या बीजाचे आरोपण करण्यासाठी वापरल्या. सर्वच व्यवस्थांनी स्त्री ही केवळ पुरुषाचे बीज धारण करणारी भूमी म्हणूनच तिच्याकडे पाहिले आहे. ते पाहता खर्‍या अर्थाने 'सुसंस्कृत' म्हणवणारी संस्कृती अजून उभी राहायची आहे असेच म्हणावे लागेल.

बर्‍याच स्वघोषित महान संस्कृतींमधे कुटुंबव्यवस्थेची भलामण केली जाते, भ्रातृभावाचे गुणगान केले जाते, परस्पर सहकार्याच्या तत्त्वाला अनुसरण्यासाठी समाजाच्या एकजुटीला मोठे महत्त्व दिले आहे. पण अशा तथाकथित महान संस्कृतींमधेही माधवीची वेदना तिने सांगावी आणि कुणी ऐकावी असे कुणी नसावेच, गालवाचा उरबडवा शोक ऐकून माफक हेलावणार्‍या बधीर मनाच्या समाजात इतका संवेदनशील कान तिला मिळाला नसावा.

हीच वेदना 'चेखव'च्या 'मिझरी' या कथेमधल्या घोडागाडीवाल्या 'पोत्पोव'चीही. दोघांच्या दु:खाचे मूळ वेगवेगळे असले तरी जातकुळी एकच. परंतु दोन्ही लेखकांमधे मात्र फरक आहे. व्यासांच्या - किंवा ज्याने कुणी ही 'गालवाची' कथा महाभारतात घुसडली त्याच्या - संवेदनशीलतेला माधवीच्या वेदनेचा स्पर्शही झाला नाही. चेखवच्या पोत्पोवचे दु:ख एका 'माणसाचे' तेव्हा ते तर दखलपात्र आहेच, पण त्याच्या गाडीला जोडलेल्या घोडीबाबतही चेखव किती जागरुकतेने विचार करतो आहे हे नोंदवले तर व्यासांची माधवीप्रती असलेली संवेदनाहीन वृत्ती अधिकच अधोरेखित होते. चेखव कथेच्या सुरुवातीलाच लिहितो, 'ती घोडी विचारात हरवल्यासारखी दिसत होती. आपल्या परिचित काळ्या करड्या परिसरातून, जन्मजात वागवलेल्या त्या नांगरापासून दूर करून असल्या चिखल राडाने भरलेल्या, भगभगीत दिव्यांनी भेसूर दिसणार्‍या, सदैव घाईत असलेल्या माणसांच्या गर्दीने ओसंडून वाहणार्‍या नि त्यांच्या निरंतर कोलाहलाने वीट आणणार्‍या परिसरात येऊन पडलेला कुणीही विचारात पडणारच.' 

वृद्धापकाळीचा आधार असलेला आणि घरातील एकमेव सोबत असलेला एकुलता एक कमावता मुलगा गमावल्याचे पोत्पोवचे दु:ख जगातील चिरंतन आणि तरीही प्रत्येकाचे वैयक्तिक असलेले. चेखव म्हणतो 'त्याचे हृदय फुटून जर त्याची वेदना वाहती झाली असती तर त्याच्या प्रलयात सारे जग बुडून गेले असते इतकी ती तीव्र होती.' सांगून आपले दु:ख हलके करावे अशी एकही व्यक्ती त्या जगात त्याला सापडत नव्हती. त्याच्या गाडीतून प्रवास करणार्‍यांपैकी लष्करी अधिकारी, दारु पिऊन तर्र झालेले तीन उद्धट तरुण, तसंच एक पोस्टमन, खानावळीत भेटलेला तरुण यांना तो ते सांगू पाहतो. त्यासाठी तो त्यांच्या संवादात माफक भाग घेऊन त्यासाठी त्यांच्याशी तात्पुरते नातेही जोडू पाहतो. पण तरीही त्याचे ऐकून घेण्याइतकी फुरसत वा इच्छा त्याच्या जगात कुणालाही नाही.

दु:ख सांगून हलके होते असे म्हणतात. म्हणूनच आनंदाच्या प्रसंगापेक्षाही दु:खाच्या प्रसंगी आस्थेने विचारपूस करायला येणारे सुहृद, आप्तस्वकीय जितके अधिक तितका समाजाचे बंध अधिक बळकट मानता येतात. परंतु पोत्पोवला असे जवळचे कुणीही नाही. त्याचा एकमेव सुहृद गमावल्यानंतर ते दु:ख बोलून हलके करावे अशी एकही व्यक्ती त्याच्या आसपास नव्हती. हे तत्कालिन रशियन समाजावरचे भाष्यच आहे, जसे माधवीची कथा ही त्याकाळच्या सामाजिक नीतिनियमांचा आरसा मानता येते.

माधवीसाठी सहानुभूतीचा कान जसा तत्कालीन भारतीय समाजात नव्हता तसाच पोत्पोवसाठी तो त्याच्या रशियन समाजातही अस्तित्वात नव्हता. तो सांगेल ते निमूटपणे ऐकणारी घोडी तरी पोत्पोवकडे होती, जिच्याशी आपण बोलतो, तिला आपले म्हणणे समजते हे समजणार्‍या पोत्पोवला तितके समाधान तरी आहे. माधवीसमोर असा कुठला एकतर्फी पर्यायही उपलब्ध नाही. बंद कानांच्या मनुष्यांच्या समाजापेक्षा तिने अरण्य जवळ करावे हे त्या समाजाची लायकी दाखवून देणारे सणसणीत स्टेटमेंट आहे असे मी मानतो.

'माल खरा की खोटा' हा बेशरम प्रश्न विचारणार्‍या जात पंचायती आजही या देशात सक्रीय असल्याने माधवीने अजूनही अरण्यातच राहावे अशी परिस्थिती आहे असे म्हणावे लागेल.

पण जशी अरुणा ढेरेंना माधवीची गोष्ट तुम्हा आम्हाला सांगावीशी वाटली तसेच 'चन्द्रप्रकाश देवल' यांना तिची वेदना शब्दबद्ध करावीशी वाटली. त्यांनी लिहिलेल्या 'बोलो माधवी' या साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्या दीर्घकाव्याच्या माध्यमातून त्यांनी ती मांडली आहे. त्यातच त्यांनी एका सर्गात चेखवची कथा आणि माधवीची कथा यांची सांगड घातली आहे. 
---

-: आपलं आपलं दु:ख :-

आज चेकॉव्हची 'ग्रीफ*' कथा वाचताना
राहून राहून वाटतं आहे
पोत्पोवनं शेवटी
आपल्या मुलाचं दु:ख
सांगितलं आपल्या टांग्याच्या घोड्याच्या कानात
तशी तू ही खरोखरच सांगितली असशील
आपल्या मनातील व्यथा
एखाद्या श्यामकर्ण घोड्याच्या कानात...
तुला तर सांगायच्या होत्या
तीन-तीन मुलांच्या जन्म-वेदना...
पण ऐकणारं कोण आहे
या बधीर वस्तीत?
संवेदना एक शिवी आहे इथे!

घोडाच होऊ शकतो
दु:ख जाणणारा मित्र...
या गजबजलेल्या
स्थितप्रज्ञ आणि विरक्त जगात!
जिथे माणसाला काही सांगणंच
यातनामय असतं...
याचना करण्यासारखं आहे
या बहिर्‍या समाजाला आवाज देणं...

आणि घोडे...
तुझ्या बदल्यात मिळवलेले असूनही
तुझी संपत्ती नसलेले...
सांग कुठे शोधू त्यांना?
कुणाच्या तरी राजसूय यज्ञात
स्वाहा होऊन गेलेत सगळे!

माधवी!
त्या काळातलं काहीच उरलं नाही आता...
राजप्रासादांच्या भिंती तर असतात नेहमी
मुक्या आणि बहिर्‍याच...
झरोक्यांना बोलतानाही
ऐकलं नाही कधी कुणी...

समया केव्हाच विझून गेल्यायत
पलंग वाळवीनं खाऊन टाकलेत
देणं घेणं उरकून
मागे राहिला आहे
एकमेक साक्षी... अंधार!
त्याला काहीच दिसत नाही
आणि सूर्यानं काही पाहिलं नाही...!

तुला न समजू शकण्याची यातना
तुझ्या दु:खापेक्षा भयंकर होत चालली आहे!
थोडं जरी असतं समाधान
तरी जतन केलं असतं हृदयात...
पण या सलणार्‍या विषादाचं काय करू?
आणि माधवी होऊन समजून घेणं
तर उपमर्दच आहे एक प्रकारचा...!

(आसावरी काकडे यांनी केलेल्या अनुवादातून.)
---

(*इथे तपशीलात थोडा गोंधळ होऊ शकतो. चेखव'च्या दोन कथा आहेत. पैकी पहिली कथा जी आहे ती एका वृद्ध घोडागाडीवाल्याची कथा आहे जिचा अनुवाद बहुधा 'मिझरी' या शीर्षकाने पाहण्यात येतो, ज्यात आपल्या मुलाच्या मृत्यूचे दु:ख कुणाला सांगून हलके करावे इतके जवळचे कुणी नसलेला, इतर 'माणसांना' इतरांच्या दु:खाशी घेणेदेणे नसल्याने अखेरीस तो आपल्या गाडीला जोडलेल्या घोडीलाच सांगून आपले दु:ख हलके करतो. दुसरी कथा - जी 'ग्रीफ' या शीर्षकाने अनुवादित केलेली पहायला मिळाली - त्यातही एक वृद्ध आपल्या आजारी पत्नीला घोडागाडीतूनच हॉस्पिटलमधे घेऊन चालला आहे. शीर्षक आणि कथेची पार्श्वभूमी बरीच जवळपास असल्याने गोंधळ होऊ शकतो. इथे अपेक्षित असलेली कथा ही पहिली - 'मिझरी' - आहे)

शुक्रवार, ८ एप्रिल, २०१६

ऐलपैल - ४ : जमिनीलगतची उंच माणसे

दरवर्षी 'पद्म' पुरस्कारांची घोषणा झाली की वार्षिक वादंगांचे फड रंगतात. कुणाला शासनाची हांजी हांजी करण्याबद्दल पुरस्कार मिळाला, कुणाची लायकीच नव्हती, किंवा दुसरेच कुणी लायक कसे होते याची हिरिरीने चर्चा सुरू होते. माध्यमांतून दिसणार्‍या लोकांभोवती ही चर्चा बहुधा फिरत राहते. पण या यादीत दरवर्षी काही अपरिचित नावेही दिसतात, ते कोण याचा शोध घेण्याची तसदी आपण बहुधा घेत नाही. विशेष म्हणजे ही नावे बहुधा पर्यावरण, जलसंधारण, मूलभूत वा शाश्वत विकास या सर्वसामान्य माणसाच्या जगण्याला पायाभूत असूनही, तुम्हा आम्हाला काडीचा रस नसलेल्या क्षेत्रातील असतात असा अनुभव आहे. यांच्याकडे फारसे लक्ष द्यावे असे माध्यमांना वाटत नाही याचे कारण म्हणजे यात 'ब्रेकिंग न्यूज' नसते, सर्वसामान्यांना वाटत नाही कारण आपले रोल मॉडेल्स बहुधा चित्रपटासारख्या मनोरंजनाच्या, राजकारणासारख्या सत्तेशी निगडित किंवा खेळासारख्या अनुत्पादक क्षेत्रातून येत असतात.

एखाद्या 'दशरथ माँझी'ला पद्मश्री न मिळताही चित्रपटामुळे थोडीफार प्रसिद्धी मिळते तर 'जादव पायेंग' सारख्याला पद्मश्री मिळण्यापूर्वीच त्याच्यावर तयार झालेल्या 'फॉरेस्ट मॅन' या डॉक्युमेंटरीमुळे आणि परदेशी माध्यमांनी त्यापूर्वीच दखल घेतल्यामुळे थोडेफार लोक ओळखत असतात. पण या दोघांपेक्षाही अधिक मूलभूत गरजेशी निगडित असलेल्या शेती आणि जलसंधारण या दोन क्षेत्रातील कामगिरीसाठी पद्मश्री मिळालेल्या दोन भगीरथांचे नाव बहुसंख्येने ऐकलेले नसेल आणि 'पद्म' च्या यादीत वाचूनही 'हे कोण' हे जाणून घेण्याइतकी उत्सुकता त्यांच्या मनात निर्माण झाली नसेल याची जवळजवळ खात्रीच आहे.  या वर्षीच्या यादीमधे स्थान मिळालेली ही दोन नावे आहेत जलसंधारणाच्या क्षेत्रात अतुलनीय कार्य केलेले झारखंडचे 'सिमोन उरांव' आणि 'झीरो बजेट नॅचरल फार्मिंग'चे प्रणेते डॉ. सुभाष पाळेकर.

झारखंडची राजधानी 'रांची लगत असलेले बेड़ो हे पन्नास वर्षांपूर्वी उजाड, पाण्याचे दुर्भिक्ष्य असलेले गाव होते. दुष्काळाने अनेक लोकांचा बळी घेतला, अनेकांनी स्थलांतर केले होते. अशा वेळी त्या गावचा रहिवासी असलेल्या तरुण सिमोनलाही स्थलांतराचा पर्याय उपलब्ध होता. पण त्याने भारतीयांच्या रक्तात असलेल्या दीर्घकालीन आणि व्यापक फायद्याच्या उपाययोजनांऐवजी तात्कालिक, संकुचित आणि सोप्या उपायांचा अंगीकार करण्याच्या प्रवृत्तीला मुरड घातली आणि सार्‍या दु:खाचे मूळ असलेले पाण्याचे दुर्भिक्ष्यच दूर करण्याचा चंग बांधला. भर पावसांत पाण्याच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने चालत जात त्याने गावाजवळच्या डोंगरावरून वहात येणार्‍या पाण्याची दिशा, ओघाचा वेग यांचे मोजमाप केले. ज्याच्या आधारे बांध घालण्याची जागा निश्चित केली. काही समविचारी लोकांना बरोबर घेऊन तिथे कच्चे धरणही बांधले. पण कच्ची धरणे फार काळ टिकाव धरत नाहीत हे ध्यानात आल्यावर सरकारदरबारी आणि अन्य मदत करू इच्छिणार्‍यांकडे चिकाटीने पाठपुरावा करत भक्कम असे काँक्रीटचे धरण बांधण्यास भाग पाडले. बेड़ोजवळ 'गायघाट' इथे हे धरण अजूनही उभे आहे. या पहिल्या धरणाच्या वेळी आलेल्या अनुभवाचा फायदा घेत कोणत्याही बाह्य मदतीखेरीज जवळच देशबाली आणि झारिया या ठिकाणी आणखी दोन धरणे बांधली. या धरणांमुळे भूजलाची पातळी तर वाढली पण एवढे पुरेसे नाही, पावसाचे पाणीही जमिनीत जिरवावे लागेल हे ध्यानात घेऊन त्यांनी ठिकठिकाणी वृक्षारोपणाचे काम सुरु केले. हे वृक्षारोपण करत असतानाही शासकीय पद्धतीची वांझ झाडे न लावता कवठ, आंबा, जांभूळ, फणस यासारखी फळझाडे लावण्यावर त्यांनी भर दिला, ज्यातून उत्पन्न आणि अन्न दोन्ही मिळू शकत होते. त्याच्या जोडीने जागोजागी छोटी तळी निर्माण केली. या पाण्याचा यथायोग्य वापर करता यावा म्हणून कालवे नि विहीरी खोदल्या. 

चारचौघांपेक्षा वेगळे काही करू पाहणार्‍यांच्या वाट्याला येते ती हेटाळणी, उपेक्षा त्यांच्याही वाट्याला आली. पण जेव्हा त्यांच्या प्रयत्नातून बेड़ोमधे पाण्याचे दुर्भिक्ष्य दूर झाले आणि त्यांच्या स्वतःच्या जमिनीवर त्यांच्या मेहनतीची फळे दिसू लागली तेव्हा अनेक लोक त्यांच्या मदतीला धावले. हळूहळू हे काम एका चळवळीत रुपांतरित झाले. हरिहरपूर, जामटोली,  खाकसीटोली, बैटोली आणि भासनंद या पाच ठिकाणी सिमोन यांच्या प्रयत्नातून तळी खोदण्यात आली. पावसाचे वाहून जाणारे पाणी आता लोकांनी आपल्याच श्रमाने अडवले आणि वापरले. बेड़ोची पडीक जमीन खर्‍या अर्थाने सुजलाम् सुफलाम् झाली. तिथे अनेकदा वर्षातून दोन पिके घेता येतील इतके पाणी उपलब्ध झाले. पुढे आजूबाजूच्या सुमारे पन्नास गावांची सिमोन यांच्या पावलावर पाऊल टाकून वाटचाल केली.  रब्बी हंगाम बहुधा कोरडा जाणार्‍या झारखंडसारख्या छोट्या राज्याला बेड़ोच्या या  हरित पट्ट्याचा मोठाच आधार आहे. हा भाग वर्षाला सुमारे 'वीस हजार मेट्रिक टन' इतका भाजीपाला नि अन्नधान्य झारखंडसह बिहार, उडिशा, बंगाल या शेजारी राज्यांना पुरवतो आहे.

आता हा सिमोन  'झारखंडचा पाणीवाला', 'सिमोनबाबा' या नावाने स्थानिकांमधे ओळखला जातो. आज त्र्याऐंशी वर्षाचा  असलेला  सिमोन बाबा वर्षाला किमान हजार नवी झाडे लावतो नि ती काळजीपूर्वक वाढवतोही. त्याच्या अनुमतीशिवाय कोणतेही झाड काय त्याची फांदीही तोडण्याचे धाडस कुणी करत नाही. आणि हा आदर, हा धाक त्याने शस्त्राने वा बळाने कमवलेला नाही. त्याने घालून दिलेल्या मार्गाने मिळवून दिलेल्या समृद्धीने, स्थिर आयुष्यामुळे स्थानिकांनी त्याला आपणहून दिला आहे. शासनाने सिंचनावर हजारो कोटी रुपये खर्च करूनही जे साधले नसते ते एका माणसाच्या प्रेरणेने साध्य झाले आहे. सदैव प्रेषितांच्या प्रतीक्षेत असलेल्या साध्यासुध्या माणसांना तो प्रेषित तुमच्यातच असतो, तुमच्या दोन हातांतून तो व्यक्त होतो हे सिमोन बाबाने दाखवून दिले आहे. 

सिमोन यांच्यासोबतच पद्मश्रीसाठी निवड झालेले डॉ. सुभाष पाळेकर हे मराठी नाव वाचूनही मराठी वृत्तपत्रांना याची दखल घ्यावीशी वाटली नाही. एकाच वृत्तपत्रात आलेला लेख हा अधेमधे चवीपुरते पाळेकरांचे नाव वापरत  लेखकाने आपल्याभोवतीच आरती ओवाळण्यासाठी लिहिलेला दिसला. याउलट हिंदी माध्यमांनी मात्र त्यांची आवर्जून दखल घेतलेली दिसते. तसंच कोणत्याही मॅनेजमेंटचा मोताद नसलेल्या इंटरनेटवरील इलेक्ट्रॉनिक मीडिया मात्र पाळेकरांबद्दल आणि त्यांच्या शेती तंत्राबद्दल विपुल माहिती देऊ करतो आहे. 'यूट्यूब' (You Tube) वर जाऊन फक्त त्यांच्या नावाने सर्च केले  तर इंग्रजी, मराठी, तेलुगू अशा विविध भाषांतून त्यांच्या मुलाखती, त्यांच्या तंत्राची ओळख असलेली प्रेजेंटेशन्स विपुल प्रमाणात सापडतील. लेखाच्या शेवटी काही दुवे दिले आहेत.

त्यांना पद्मश्री पुरस्कार  जाहीर झाला तेव्हा डॉ. पाळेकर आंध्रचे मुख्यमंत्री चंद्राबाबू नायडूंच्या आमंत्रणावरून तेथील ६००० शेतकर्‍यांना प्रशिक्षण देण्यासाठी आंध्रमधील काकीनाड येथे होते पद्मश्री मिळाल्याबद्दल त्यांचा पहिला सत्कार चंद्राबाबूंच्याच हस्ते झाला होता. देशातील इतर विविध राज्ये पालेकर यांच्याकडून कृषिविषयक सल्ला घेत असतात.  परंतु ते ज्या शेतकरी आत्महत्यांसाठी कुप्रसिद्ध अशा विदर्भातील आहेत त्या राज्याच्या शासनाला मात्र त्यांची आठवण होत नाही अशी खंत त्यांनी पद्मश्री स्वीकारताना व्यक्त केली होती.  त्यांना 'पद्मश्री' मिळाल्यावर महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांनी त्यांच्या अनुभवाचा वापर करून घेऊ असे म्हटले आहे. 'बोले तैसा चाले...' ही उक्ती त्यांना ठाऊक असावी अशी आशा आहे.

पाळेकरांना, उरांव यांना पद्मश्री मिळाल्याने त्यांच्या कामावर थोडा का होईना प्रकाशझोत पडतो आहे. ध्रुवज्योती घोष नावाच्या बंगालमधील खाजणांवर काम करणार्‍या पर्यावरणतज्ज्ञाला अजून तिची प्रतीक्षा आहे.

(पूर्वप्रकाशित: पुरोगामी जनगर्जना, एप्रिल २०१६)
---

मराठी: https://www.youtube.com/watch?v=l2XIOAs51ZU (भाग पहिला, एकुण पाच भाग)
इंग्रजी/हिंदी: https://www.youtube.com/watch?v=_JOSnwZAzo8 (1st of 4)
http://palekarzerobudgetspiritualfarming.org

सोमवार, २१ मार्च, २०१६

एवरीबडी लव्ज् रेमंड...

माणसाची स्वतःला सतत कुठल्यातरी जमावाचा भाग म्हणून आयडेंटिफाय करण्याची सवय इतकी हाडीमासी रुजली आहे की स्वतंत्रपणे स्वतःचा वा इतरांचा विचार करणे त्याला शक्यच होत नाही. 'तू/तुम्ही कोण?' या प्रश्नाचा गर्भित अर्थ बहुधा 'तू नक्की कुठल्या गटाचा?' असा असतो. तुझ्याशी मी कसे वागावे या निर्णयावर सर्वात मोठा परिणाम घडवणारा घटक म्हणजे तू कोणत्या गटाचा आहेस हा! हा अनुभव तर आपण वारंवार घेत असतोच, पण त्या पूर्वग्रहांना मोडून काढण्याऐवजी त्याच व्यवस्थेत आपल्यासाठी जागा शोधू लागतो. दुसरीकडे त्याचबरोबर गुणवत्तेचा, प्रगतीचा विचार करताना आपले मापदंड आपण निर्माण करावेत, त्यासाठी त्या त्या क्षेत्रातला आवश्यक तो अभ्यास करावा याची माणसाला फिकीर नसते. त्या जमावाने जे ठरवले तेच आपले. बरं प्रगतीच्या वाटाही नव्या शोधायची गरज नाही, जमावाने त्या आधीच ठरवल्या आहेत. त्याच वाटांवर सारे चालणार म्हणजे गर्दी तर होणारच. पण इलाज नाही, आमच्याकडे पर्यायच नसतो, मग खेकड्यांच्या ढिगात जसे एक खेकडा दुसर्‍याच्या डोक्यावर पाय देऊन पुढे सरकतो तसे जगायचे. थोडक्यात शेजार्‍यापेक्षा एक पाऊल पुढे रहायची गरज निर्माण होते.

हा रेमंड जाताजात किती भेदक कॉमेंट करून जातो.
---
Pre-school Teacher (P.T.) : Michael may be little young for his age and might have to stay back another term in pre-school.

Raymond: What about the other kid I just saw, that one licking the board.

Debra: (intervenes) And Jeffery is doing fine. I was more worried about splitting them. They are so close.

P.T.: They both can stay back, no harm in that. It is good to do that in pre-school rather than later.

Raymond:  Is the board-licker moving up?
---

आमच्या गणितात कार्यकारणभावाचा सिद्धांत सिद्ध करायचा तर नेसेसरी (आवश्यक) आणि सफिशंट (पुरेसा) अशा दोन प्रकारच्या संबंधांचा शोध घेतला जातो. ('खूप अभ्यास केल्याने परीक्षेत चांगले मार्क्स मिळतात' या विधानात 'अभ्यास करणे' ही सफिशंट कंडिशन वा नाते आहे. पण ते नेसेसरी - 'आवश्यक' - नाही याचे कारण मार्क्स मिळवण्याचे अन्य मार्गही उपलब्ध आहेत! ) आता शेजार्‍याच्या एक पाऊल पुढे रहायला हवे ही आवश्यक बाब झाली. पण पाहता पाहता ती पुरेशी कधी होऊन जाते हे आपल्या ध्यानातच येत नाही. 'पुढे जायचे आहे' हे व्यापक साध्य सोडून 'शेजार्‍याच्या पुढे जायचे आहे' हे मर्यादित साध्य स्वीकारले जाते. आता एकदा हे झाले की पुढे मग शेजार्‍याच्या पुढे जाण्याचा प्रयत्नही करायची गरज उरत नाही, शेजार्‍याला मागे ठेवण्याचा प्रयत्न केला तरी पुरते. मग सारे प्रयत्न, सारे बळ त्यासाठी खर्चले जाऊ लागते. स्पर्धाव्यवस्थेने दिलेला हा ही एक वारसा, संकुचित साध्य आणि नकारात्मक कृतीचा! आता उद्योगधंदे असोत, राजकारण असो की वैयक्तिक आयुष्य, शेजार्‍यापेक्षा पुढे आहोत हे पुरेसे साध्य आहे. आणि जिंकण्याची स्पर्धा केव्हाच मागे पडून 'समोरच्याला हरवण्याची स्पर्धा' सुरू झाली आहे. आणि गंमत म्हणजे हे दोन्ही एकच असाही समज रूढ होत चालला आहे. टेकड्यांना हिमालय असल्याची स्वप्ने पडू लागली आहेत.

म्हणूनच रेमंडला मायकेल आणि जेफ्री या आपल्या पोरांच्या प्रगतीची चिंता नाही, मायकेलमधे असलेले न्यून कसे भरून काढावे याचा विचार तो करत नाही. त्याच्यापुरता त्याने मायकेलची ज्याच्याशी तुलना करून मायकेल 'त्यापेक्षा तरी बरा' म्हणण्याची सोय करण्यासाठी स्पर्धक निवडला आहे. आता मायकेल पुढे जातो की नाही हा त्याच्यासमोरचा प्रश्न उरलेला नाही, 'तो बोर्ड चाटणारा मुलगा मायकेलबरोबर मागे राहणार की नाही?' हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरला आहे.

सदैव एकमेकाच्या आड लपू पाहणार्‍या, आपली रेघ मोठी करण्याऐवजी शेजारची रेघ लहान करणे म्हणजे यश असे समजणार्‍या भारतीय राजकारण्यांचा, सर्वसामान्य नागरिकांचा 'हा' रेमंड रोल मॉडेल असावा असे अलिकडे मला वाटू लागले आहे.

शुक्रवार, १८ मार्च, २०१६

ते काहीच म्हणाले नाहीत...

काल 'ते म्हणाले', आज 'ते काहीच म्हणाले नाहीत'.
त्यांना फारच डिवचलं तेव्हा म्हणाले 'There I spoke, here I remain silent'
---

त्यांचे आडगल्लीतले उपाध्यक्ष म्हणाले
'याची जीभ कापा, पाच लाख देतो'
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


त्यांचे लोकनियुक्त खासदार म्हणाले
'याची तंगडी मोडा, अकरा लाख देतो'
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


यांच्या ’संन्यासी’ नेत्या म्हणाल्या
'त्यांना' पुरे निखंदून काढा
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत


त्यांची चिल्लीपिल्ली म्हणाली
'त्या' लोकांना गो़ळ्या घाला
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


त्यांचा ओसाडवाडीचा नेता म्हणाला
'ते' सगळे देशद्रोही आहेत, ठार मारा
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


त्यांची वानरसेना म्हणाली
सगळ्या पुरोगाम्यांना फाशी द्या
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


दुष्काळाने त्रस्त जनता म्हणाली
पाणीपुरवठ्याचे काहीतरी करा
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


शेतकरी कळवळून म्हणाले
'पाच वर्षे दुष्काळ आहे, कर्ज माफ करा'
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...


सुरकुतलेली भुकेली तोंडे म्हणाली
'डाळीचे भाव परवडत नाहीत हो'
...
ते काहीच म्हणाले नाहीत...



त्यांच्या 'उच्चशिक्षित' सहकारी म्हणाल्या
विरोधकांना चुटकीसरशी संपवीन
...
आणि...
’बोलूकाका’ बोल बोल बोलले.
---

गुरुवार, १७ मार्च, २०१६

ते म्हणाले...

ते म्हणाले,
तुम्ही 'भारतमाता की जय' म्हटलेच पाहिजे
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
'जय जगत्', कुणी म्हणाले, 'आम्ही म्हणणार नाही.'
नकार देणार्‍यांना त्यांनी निलंबित केले.


ते म्हणाले,
'शिवाजी महाराज की जय' म्हटलेच पाहिजे
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
'केम?', कुणी म्हटले 'आम्ही म्हणणार नाही'
नकार देणार्‍यांना त्यांनी निलंबित केले.


ते म्हणाले,
तुम्ही 'वंदे मातरम्' म्हटलेच पाहिजे
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
गोल टोपीवाले म्हणाले, 'आम्ही म्हणणार नाही.'
नकार देणार्‍यांना त्यांनी निलंबित केले.

ते म्हणाले,
तुम्ही तिरंगा उंच फडकवलाच पाहिजे
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
तळमजल्यावरचे म्हणाले 'आम्हाला शक्य नाही.'
तळमजल्यावरच्यांना त्यांनी 'निलंबित' केले.


ते म्हणाले,
'जय श्रीराम, जय रामराज्य' म्हटलेच पाहिजे
थोडे कुणी बरेच काही खुश झाले
वैतागले कुणी म्हटले, 'ज्जा. म्हणणार नाही.
नकार देणार्‍यांना त्यांनी निलंबित केले.

ते म्हणाले,
तुम्ही 'जय महिषासुर' म्हणताच कामा नये
थोडे कुणी थोडे काही खुश झाले,
एक म्हणाला 'गर्वाने म्हणणार आहे.'
तसे म्हणणार्‍याला त्यांनी निलंबित केले.


ते म्हणाले,
तुम्ही 'पाकिस्तान जिंदाबाद' म्हणताच कामा नये
बरेच कुणी बरेच काही खुश झाले
असे कुणी, तसे कुणी म्हणून मोकळे झाले
त्यातल्या फक्त 'परक्यां'नाच त्यांनी निलंबित केले.


दरम्यान दोन तहानबळी, काही भूकबळी पडले
उन्हाळ्याच्या सुटीसाठी ते उटी, स्वित्झर्लंडला गेले
हे म्हणा, ते म्हणू नका करता करता अधिवेशन सरले
तीन महिने गेले, पुन्हा नवे अधिवेशन आले.


ते म्हणाले,
आता कसे सगळे रान साफ झाले, करू हवे तसे
काय करू नि कसे करू तेवढेच नव्हते समजले
अरेच्या, आता झाली पंचाईत, काम करणे आले
काय करावे, कसे करावे इथेच गाडे अडले.

बराच खल केला, 'श्रेष्ठीं'चा सल्लाही मागितला
आत बाहेर, संस्थांमधून बरेच चिंतन मंथन झाले
त्या मंथनातून अखेर अमृतमय उपाय काढले
नवे अधिवेशन आले, सारे सज्ज झाले

एका फटक्यात त्यांनी सारी निलंबने रद्द केली आणि
'वंदे मातरम्' म्हटलेच पाहिजे'ची पुन्हा घोषणा केली
सारे पुन्हा सुरू झाले, जुनेच सारे पुन्हा नवे झाले
दरम्यान चार भूकबळी, तहानबळी, कर्जबळी पडले

देशात राष्ट्रप्रेमाचे अमाप पीक काढले
पोटभर खाऊन माणसे, ढोरे तृप्त झाले
एकाच उपायाने देश आबादीआबाद झाला
वेदातील विमाने उडवून अंतराळी पोचला

ओबामा दाती तृण धरून शरण आला
शरीफ तर दारचा दरवान झाला.
दुष्ट चीनचा पाऽर सफाया झाला
पायघड्या घालत पुतीन स्वागताला आला.

राष्ट्राचा डंका सार्‍या विश्वात वाजू लागला
दशलक्षी कोटावर तिरंगा झळकू लागला
पण' देश म्हणजे 'माणूस की भूमी?' हा
अवघड प्रश्न मात्र कायमचा अडगळीत पडला
---