शुक्रवार, २१ एप्रिल, २०१७

वेचित चाललो: मृगजळाची तळी

मनुष्यप्राण्याच्या इतिहासात त्याने आपल्या भीतीवर मात करण्यासाठी देव या आदर्श, नियंत्रक आणि कृपाळू संकल्पना निर्माण करून त्याचे अस्तित्व आणि श्रेष्ठत्व प्रतिपादित करायला सुरुवात केली. अस्तित्व मानण्यावर असल्याने स्वयंसिद्ध असले तरी मनुष्यप्राण्याचा माणूस होऊ लागला, त्याचे विचार-इंद्रिय विकसित होऊ लागले तसतसे श्रेष्ठत्व मात्र पुराव्याने, तर्काने सिद्ध करावे लागेल याची त्याला जाणीव झाली. मग मोठ्याशेजारची छोटी रेघ ओढून त्याने  त्याचे श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यास सुरुवात केली. जगातील बहुतेक जमाती, धर्म, वंश यांच्या परंपरेत देवाच्या जोडीला त्याचा कायमचा, देवांकडून सतत पराभूत होणारा असा शत्रू आणून बसवण्यात आला. मग ज्यू/ख्रिश्चन परंपरेत सैतान आला, इस्लाममधे इब्लिस, शैतान आला तर बौद्ध धर्मात मार उगवला. हिंदू परंपरेत तर अशा छोट्या रेघांची रेलचेल आहे, देवांची संख्या प्रचंड असल्याने त्यांचे शत्रूही महामूर. 

ही आदिम जाणीव माणूस आजही पुढे घेऊन जातो आहे. राजकारणापासून समाजकारणापर्यंत कुठेही शेजारी लहान रेघ ओढल्याखेरीज आपली रेघ मोठी सिद्धच करता येत नाही इतकी श्रेष्ठत्वाची व्याख्या खुजी झाली आहे. इतिहास वा साहित्यही  याला अपवाद नाही. आपल्या मते मूर्खपणाच्या असलेल्या, मारक असलेल्या एखाद्या निर्णयावर 'तुघलकी निर्णय' असा शिक्का मारून त्याची निंदा केली जाते, कारण महंमद बिन तुघलक हा मूर्खांचा शिरोमणी अशी आपली व्याख्या आहे. इथे 'वेचित चाललो' वरच कार्नाडांच्या 'तुघलक'चा एक वेचा शेअर केला आहे. या नाटकातला तुघलक वेगळाच दिसतो. ही दुसरी बाजू पाहण्याची तसदी घेणारे कार्नाडांसारखे एखादेच, बाकीचे सारे पूर्वग्रहांवर जगतात. याच्या दुसर्‍या टोकाला काही जण   जात, धर्म, गट याचा विचार करून आपल्या बाजूचा असलेल्या प्रत्येक नकारात्मक प्रवृत्तीचे उदात्तीकरण करण्याचा प्रयत्न करतात. थोडक्यात एखादी व्यक्ती रोल मॉडेल आहे की आपला तुघलक आहे  हे बव्हंशी वास्तवापेक्षा पूर्वग्रह नि आपल्या मतांना दामटण्याची सोय यावरच ठरते.

साहित्यामधे सर्वांतिसचा 'डॉन क्विक्झोट' हे पात्र याचे उत्तम उदाहरण ठरते. सर्वांतिसने त्याच्या या कादंबरीचा पहिला भाग प्रकाशित केला तेव्ह हे पात्र नवे 'तुघलक' म्हणून सामोरे आले. पूर्वग्रहदूषित विचार करणार्‍यांनी या व्यक्तीला तसेच  पाहिले. सोळाव्या शतकात प्रकाशित झालेल्या या कादंबरीला समीक्षकांनी बिल्कुल महत्त्व दिले नाही. पण वाचकांनी मात्र तिला डोक्यावर घेतले ते ही एक विनोदी कादंबरी म्हणूनच. पुढे एकोणिसाव्या शतकात क्विक्झोट'कडे हा एक वेगळेच व्यक्तिमत्व म्हणून पाहिले जाऊ लागले. क्विक्झोट्च्या व्यक्तिमत्त्वात एखाद्या प्रेषिताची कळकळ नि हेतू सहज दिसतात. फक्त त्याला योग्य कृती अथवा विचार सापडले नाहीत त्यामुळे त्याची कृती हास्यास्पद ठरली, तो लोकांच्या उपहासाचे,  मनोरंजनाचे साधन ठरून गेला. थोडक्यात त्याच्याकडे एक 'अयशस्वी प्रेषित' म्हणून का पाहू नये असा एक विचार पुढे आला. इतकेच नव्हे तर त्याने जागतिक साहित्यात अनेक लेखकांना प्रेरणा दिली. 'क्विक्झॉटिझम' हा विचारच त्यातून  पुढे आला. क्विझॉटिझम म्हणजे नक्की काय याची शाब्दिक व्याख्या प्रत्येकाने आपापल्या सोयीची केलेली असली तरी ढोबळमानाने 'सर्वेपि सुखिनः सन्तु' ही मूळ प्रेरणा  आणि तसे घडावे म्हणून आपण आपली  जबाबदारी उचलायला हवी  हा विचार आणि त्याला आवश्यक असलेल्या वास्तवाच्या भानाचा अभाव किंवा आवश्यक बलाचा अभाव म्हणजे क्विक्झॉटिक व्यक्तिमत्व असे  म्हणता  येईल. ही जी मी व्याख्या केली ती ढोबळ यासाठी म्हणतो की यातील एखाद्या गुणाची (गुण या शब्दाला कोणतीही सकारात्मक, नकारात्मक छटा नाही!) छटा कमी अधिक गडद असू शकते, एखाद्याचा अभाव असू शकतो, तितपत धूसरता कोणत्याही व्याख्येत असतेच.

तर या क्विक्झॉटिझम ने साहित्यात आपले एक अढळ असे स्थान निर्माण केले. असे क्विक्झोटने जागतिक साहित्याच्या क्षेत्रातील अनेक दिग्गज लेखकांच्या लेखनात शिरकाव केलेला दिसतो. अनेकांनी जाहीरपणे हे ऋण मान्यही केले आहे.  हा धागा घेऊन दोन जागतिक आणि दोन भारतीय लेखकांवरील क्विक्झोटचा प्रभाव शोधण्याचा प्रयत्न विजय पाडळकर यांनी आपल्या 'मृगजळाची तळी' या पुस्तकातून केला आहे.  डोस्टोव्हस्कीच्या 'इडियट'मधला प्रिन्स मिश्किन, हिंदीमध्ये बिमल मित्र यांच्या 'मुजरिम हाजिर' मधला सदानंद, गुस्ताव प्लॉबेरची प्रसिद्ध 'मादाम बोवारी' आणि जीएंच्या 'यात्रिक' मधे येणारा डॉन (जो खरंतर व्यक्ती म्हणूनही डॉन क्विझोटच आहे) यांच्यातील क्विक्झोट उलगडून पाहण्याचा प्रयत्न  त्यांनी केला आहे. 

थोडे शोधले तर इतर अनेक कथा, कादंबर्‍यातून अशी क्विक्झॉटिक पात्रे आढळून येतील. विश्राम गुप्ते यांच्या अलीकडेच प्रकाशित झालेल्या 'चेटूक' या कादंबरीतील राणी ही देखील साहित्य, चित्रपटाच्या जगातून घेतलेल्या आदर्श प्रेमाची, आदर्श जोडीदाराची आस घेऊन असते. पण वास्तवात तिच्या समोर येतो तोच आपल्याला हवा तसा जोडीदार आहे या भ्रमात ती वागू पाहते. फक्त क्विक्झोटप्रमाणे तिचा भ्रमनिरास फार उशीरा होत नाही, पण तिच्या स्वप्नाळू काळातील कृतीचे  परिणाम तिला अखेरपर्यंत भेडसावत राहतातच. 

इथे पाडळकरांनी या सार्‍या लेखकांच्या लेखनातील क्विक्झॉटिक अस्तित्वाबाबत केलेले विवेचन सारे तुम्हा आम्हाला पटेल असे मुळीच नाही. अगदी इथे मी निवडलेल्या वेच्याबाबतही मला ते पुरेसे पटले आहे असे नाही.  परंतु स्वतंत्रपणे पाहिले तर त्यांचा हा 'आकान्ताचे वैफल्य' हा लेखच मला पुस्तकातील पाच लेखांत सर्वात अधिक भावला. हा लेख बिमल मित्र यांच्या 'मुजरिम हाजिर' या कादंबरीबाबत आहे. यातील  सदानंद हा मला  स्वतःला क्विक्झोट कमी आणि पराभूत बुद्ध' अधिक दिसतो. किंबहुना मी ती कादंबरी वाचली तेव्हा त्याचे ते बुद्धाची छाया असणेच मला अधिक भावले होते. आजच्या जगात बुद्ध अवतरला तर त्याचे भागधेय देखील सदानंद'पेक्षा वेगळे नसेल  याची मला जवळजवळ खात्रीच आहे. 'जो लोक कल्याणा, घेई करी प्राण, त्या सौख्य कैचे' हे खरे असले तरी आज त्याला जोडूनच 'त्या यश कैसे' असेही म्हणावे लागेल. वैयक्तिक स्वार्थ, माझ्या गटाचा स्वार्थ या  क्रमाने प्राधान्यक्रम उतरत जात असताना आणि तो स्वार्थ, अहंकार जपण्यासाठी सोबत इतरांसाठी द्वेष जपणे महत्त्वाचे ठरत असताना सकलांचे कल्याण ही सर्वांनाच मूर्खपणाची कल्पना वाटत असते हे उघड आहे. अशा वातावरणात बुद्ध  पराभूतच होत असतात. कारण बुद्धाचे श्रेष्ठत्व समजून घेण्याइतकी कुवत आणि त्याच्या पावलावर पाऊल टाकून चालण्याची निर्लिप्तता केव्हाच अस्तंगत झालेली आहे. इतर प्रसिद्ध इंग्रजी/परकीय भाषेतील पुस्तकांवरील  लेख न निवडता हा लेख निवडला त्याचे कारणही हेच.  याशिवाय एक कारण म्हणजे हा सदानंद एकांगी, सर्वगुणसंपन्न असा नाही हे! माणूस कितीही सद्भावना राखून असला तरी ती आचरणात  आणण्याइतकी त्याची प्रेरणा किंवा कुवत पुरेशी प्रबळ असेलच असे नाही. तसे असले तरी त्याच्या त्या सद्भावनेचे महत्त्व कमी होत नाही. आणि म्हणून सदानंद आपल्यातलाच वाटतो. आणि जर तो क्विक्झॉटिक असेल तर  त्याच्यासोबत असताना आपल्या आतला क्विक्झोटही कदाचित सापडू शकतो.

('मृगजळाची तळी' या पुस्तकातील एक वेचा 'वेचित चाललो' वर:    http://vechitchaalalo.blogspot.in/2017/04/MrugajalaachiTali.html)

रविवार, ९ एप्रिल, २०१७

वेचित चाललो : 'ऐसपैस गप्पा: दुर्गाबाईंशी'

आपली रेघ मोठी करायची असेल तर शेजारची खोडून लहान करायला हवी, आणि शेजारी अशी रेघ नसेलच तर आपणच एक छोटी रेघ शेजारी ओढून आपली रेघ मोठी असल्याचा भास निर्माण करावा' हे माणसाला संस्कृतीच्या अगदी प्राथमिक अवस्थेत झालेलं ज्ञान आहे असं म्हणायला हरकत नाही. आजही एखाद्याच्या अवगुणाबद्दल बोला, त्याचे तर्क संपले, मुद्दा अंगाशी आला की तो हटकून आपल्याहून अधिक अवगुणी व्यक्तीला चर्चेत आणून त्याच्याआड लपू पाहतो, किंवा स्वतःच्या निरपेक्ष मोठेपणाऐवजी, सापेक्ष मोठेपणा तुमच्या गळी उतरवू पाहतो. हे जितकं सामान्य व्यक्तींबाबत खरं आहे, तितकच राजकारणी, कलाकार, विशिष्ट कौशल्य अंगीकृत केलेल्यांबाबतही. धर्मसंस्थेने किंवा स्वयंघोषित प्रेषितांनी त्यांच्या अनुयायांनीही हे तंत्र आपल्या ज्ञानाच्या प्रसारासाठी यशस्वीपणे राबवले आहे. एखादी व्यक्ती 'कुणाला तरी हरवून जिंकली' आहे असं म्हटलं की जमावाच्या तिच्याबाबतचा आदर चटकन वाढतो आणि त्याचे म्हणणे जमाव आस्थेवाईकपणे ऐकतो. आता हे जिंकणे युद्धभूमीवरचे रक्तरंजित युद्ध असो किंवा बौद्धिक वितण्डाच्या स्वरूपातील. दोन्ही प्रकारात एक शत्रू हवा, त्याच्यावर मात करता यायला हवी. पण हा जरा धोक्याचा मुद्दा आहे, कारण यात आपल्यालाही पराभवाला सामोरे जाण्याची शक्यता असते. यावर शब्दपंडितांनी एक सुरक्षित उपाय शोधून काढला आणि तो म्हणजे काल्पनिक शत्रू निर्माण करून त्याच्यावर आपल्या प्रेषिताने, नेत्याने, देवाने, धर्मासारख्या व्यवस्थेने विजय मिळाल्याच्या कपोलकल्पित कथा प्रसृत करायच्या. यातून आपल्या नेत्याची 'विश्वासार्हता' वाढते आणि जमाव त्याच्या शब्दाला प्रमाण मानून चालण्याची शक्यता कित्येक पट वाढते.
जगातील बहुतेक सर्व धर्मांमधे देवाच्या जोडीला एक अँटि-गॉड असतो त्याचा रोल, त्याची भूमिका ही या छोट्या रेघेसारखी असते. त्याच्या शेजारी उभे राहिलेला आपला नेता जमावाला उंच भासत असतो, आणि तो म्हणेल तिकडे त्याच्या मागोमाग जाण्यास ते एका पायावर तयार होत असतात. जगात सर्वाधिक प्रसार झालेल्या बिब्लिकल धर्मात सैतान, इब्लिस वगैरे असतात, बौद्ध धर्मात बुद्धाला तत्त्वच्युत करू पाहणारा 'मार' असतो, हिंदू धर्मात असा 'एकास एक' सामना नसला - याचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे हिंदू धर्मच अनेकेश्वरवादी आहे - तरी ऋषीमुनींचा तपोभंग करणार्‍या मायाविनी अप्सरा असतात, यज्ञसंस्कृतीच्या उपासकांचे यज्ञ उद्ध्वस्त करणारे असुर असतात. थोडक्यात श्रेष्ठत्वाचा मापदंडच मुळी 'शेजारच्या लहान रेघेहून मोठा' असा असतो.
आमच्या गणितात आवश्यक (Necessary) आणि पुरेशी(Sufficient) अशा दोन संबंधातून कार्य नि कारण यांच्यातील एकास-एक परस्परसंबंध सिद्ध केला जातो. वरील तर्काचा विचार केला तर शेजारची छोटी रेघ ही बर्‍याच अंशी आवश्यक गोष्ट होती, पण ती पुरेशी नसे. त्या पलीकडे जाऊन नेत्याचे, प्रेषिताचे श्रेष्ठत्व स्वतंत्रपणे सिद्ध करणारे कर्तृत्व समोर ठेवावेच लागे. परंतु स्पर्धा व्यवस्थेला यशाची गुरुकिल्ली म्हणून सादर करणारी भांडवलशाही अवतरली आणि श्रेष्ठ अथवा गुणवान असण्यापेक्षा इतर सर्व स्पर्धकांपेक्षा पुढे असणे यशस्वी होण्यास पुरेसे ठरू लागले. थोडक्यात छोट्या रेघेपेक्षा आपली रेघ मोठी असणे केवळ आवश्यक न राहता पुरेसेही ठरू लागले. एकदा हे घडले की छोटी रेघ मोठी झाली तर आपली रेघही कष्टाने मोठी करावी लागते हे ध्यानात आले तसतसे सोपा उपाय म्हणून छोटी रेघ आणखी छोटी करण्याचे उपाय शोधले जाऊ लागले. त्यासाठी माध्यमांचा यथास्थित वापर सुरू झाला. आता थोडे मागे गेलो तर लक्षात येईल की धार्मिक आणि राजकीय इतिहास लेखकांनी तरी याहून वेगळे काय केले आहे? त्यांनी आपला प्रेषित, नेता, राजा, सम्राट श्रेष्ठ आहे हे सिद्ध करण्यासाठी त्याच्या विरोधकांना अधिकाधिक काळ्या रंगात रंगवून वाचकांसमोर ठेवले नाही? आज गल्लोगल्ली उगवून आलेले इतिहासलेखकांचे एरंड तोच कित्ता गिरवत इतिहासाचे चक्र उलट दिशेने फिरवू पाहात नाहीत? गेलाबाजार राजकारणात प्रस्थापित होऊ पाहणारे प्रथम कुण्या लेखकाच्या, चित्रकाराच्या, नाटककारच्या डोक्यावर पाय देऊन त्याची रेघ छोटी म्हणून माझी मोठी हा दावा करत नाहीत? एकदा शिरकाव झाल्यावर राजकारणाची शिडी चढून जाताना, आपले कर्तृत्व वाढवत नेण्याऐवजी इतरांना खेचून खाली ढकलण्याचा सोपा मार्ग चोखाळत नाहीत? ही सुमारांची सद्दी अधिकाधिक आक्रमक होत असताना एखाद्या व्यवस्थेवर, मुद्द्यावर, व्यक्तीवर, विचारव्यूहावर टीका करण्यासाठी आणि त्यांचा बारकाईने अभ्यास करण्याची गरज आहे असे समजणारे नि त्यासाठी आयुष्याचा मोठा भाग खर्ची घालणारे अभ्यासक ही जमात अस्तंगत होत जाताना दिसते यात नवल नाही.
महाराष्ट्रात मराठी भाषेमधे अर्वाचीन काळात 'विदुषी' हे विशेषण खर्‍या अर्थाने सार्थ करणार्‍या दुर्गाबाई भागवत यांच्या अभ्यासाचा आणि विचाराचा परीघ अतिशय विस्तृत होता. अभ्यासकांमधे बहुतेक वेळा विचाराची अथवा अभ्यासाची व्याप्ती अधिक असलेले किंवा (मोजक्याच विषयात) खोली अधिक असलेले असे दोन प्रकार दिसतात. पण एकाच वेळी धर्माचा, तत्त्वज्ञानाचा, साहित्याचा अभ्यास करत असतानाच अस्वल या एकाच प्राण्यासंदर्भातील विविध परंपरातील दंतकथा अथवा संकेतांचा अभ्यास करून त्यावर एक पुस्तकच लिहिणार्‍या दुर्गाबाई एकाच वेळी या दोनही गटात बसतात. बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करण्यासाठी इंग्रजी अनुवादांवर अवलंबून न राहता पाली भाषा शिकून मूळ ग्रंथांच्या आधारे त्यांनी त्याचा अभ्यास केला. अभ्यासकाची इतकी तीव्र बांधिलकी आज दुर्मिळ झाली आहे. केवळ त्या एका धर्माचा अभ्यास करून न थांबता त्या अनुषंगाने त्याचा भारतातील समाजजीवनावर असलेला प्रभाव, हिंदू परंपरा आणि बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा परस्परसंघर्ष आणि सहकार्य, बौद्ध धर्मातून उगम पावलेल्या विविध परंपरा यांचा अभ्यास करताना त्या थेट डॉ. आंबेडकरांनी स्वीकारलेल्या बौद्ध धर्मापर्यंत पोहोचतात. यातील कोणत्याच धर्माचा वा परंपरेचा एकांगी उदोउदो किंवा थेट चिरफाड करणे अशा टोकाच्या भूमिका त्या घेत नाहीत. आज ही विचक्षण दृष्टी दुर्मिळ आहे. धर्मसंस्थेबद्दल लिहायचे ते केवळ समर्थन करण्यासाठी किंवा त्यातील न्यून चव्हाट्यावर आणण्यासाठी इतकेच आपल्याला समजते. गल्लोगल्ली अभ्यासाविना झालेले अभ्यासक अशा तथाकथित वैचारिक लेखनाच्या काँग्रेस गवताची रुजवणूक करत आहेत. जे पटते त्याचे हातचे राखून न ठेवता कौतुक करायचे नि जे पटत नाही त्यावर निर्भिडपणे टीका करायची अशी ताठ कण्याची भूमिका घेणार्‍या बाईंच्या इतका समतोल अभ्यास क्वचितच कुणी केला असेल. अर्थात याचा अर्थ असा नव्हे की त्यांची मते तुम्हाला पटली पाहिजेत. (किंबहुना अनेकदा त्यातील आग्रहीपणा, ठामपणा, लवचिकतेचा अभाव खटकेलच!) खरं तर विचारपूर्वक भूमिका घेणार्‍याच्या बाबत उलट न पटण्याची शक्यताच अधिक कारण बहुसंख्या ही विचारापेक्षा बांधिलकीला (जातीय, धार्मिक, विभागीय, कौंटुंबिक, भाषिक इ.) अनुसरून निवड करणारीच असते. कालानुरूप अभ्यासविषयाचे संदर्भही बदलतात. आज सर्वसामान्यांच्या मनात बौद्ध धर्म हा बुद्धापेक्षाही डॉ. आंबेडकरांच्या संदर्भात अधिक निगडित आहे. त्याबरोबर त्याला अस्मितेचे अस्तरही चिकटले आहे. त्याचवेळी उधाणलेल्या तथाकथित हिंदुत्ववादाने हिंदू धर्माचे जणू अपहरण करून आपणच त्याचे ठेकेदार असल्याची द्वाही फिरवली आहे. अशा वेळी या दोन धर्मांचा साधकबाधक विचार करणे, त्यातील मूल्ये पडताळणे, तुलना करणे त्याबाबत काही भाष्य करणे हे शत्रू-मित्रांचे मोहोळ उठवणेच ठरते. या गदारोळात साक्षेपी अभ्यासक नावाची जमात केव्हाच परागंदा झालेली आहे.
पण केवळ अभ्यासक, विचारवंत यापलीकडे त्यांची एक महत्त्वाची ओळख आहे. स्वतंत्र भारताच्या इतिहासात व्यक्तिस्वातंत्र्याची पहिली गळचेपी म्हणून कुप्रसिद्ध झालेल्या आणीबाणीच्या विरोधात सर्वप्रथम जाहीरपणे रणशिंग फुंकणार्‍या रणरागिणी अशीही त्यांची ओळख आहे. आणीबाणी-विरोधातील त्यांच्या घणाघाती भाषणानंतरच महाराष्ट्रातील साहित्यिक, विचारवंत यांनी आणीबाणीच्या विरोधात जाहीर आणि मुख्य म्हणजे सक्रीय भूमिका घेतली त्याचे श्रेय निर्विवादपणे बाईंचेच.
अशा चतुरस्र अभ्यासकाशी होणार्‍या अनौपचारिक गप्पाही सुखद आणि माहितीप्रद असतात असा अनुभव अशा व्यक्तींच्या आसपास असणार्‍यांना येतच असतो. अनेकदा असं वाटतंही की अरे हे असं अनौपचारिक बोलणं कुठे तरी नोंदवून ठेवायला हवं. कारण या संवादात औपचारिकता नसते, विचाराची चौकट नसते, शब्दसंख्येची मर्यादा नसते, प्रतिक्रियेची अपेक्षा अथवा भीती नसते, काटेकोरपणाची आवश्यकता नसल्याने पुराव्याखेरीज एखाद्या तर्कसंगत शक्यतेबाबत बोलता येते, लिखित स्वरुपात समोर येणार्‍या विचारांप्रमाणे बंदिस्तपणा नसतो. आणि म्हणूनच अनेकदा हा संवाद अधिक आनंददायी आणि समाधान देणारा असतो. यातून मुलाखत हा एक प्रकार पुढे आला. पण माध्यमांनी जसजसे जगण्यातील प्रत्येक गोष्टीचे वस्तुकरण आणि एकसाचीकरण सुरू केले तसतशा या मुलाखतींचा कार्यक्रम हास्यास्पद होत गेला. मुलाखत घेणार्‍याला जणू काही समज असायची गरजच नाही. (एका चॅनेलवरील साहित्यासंबंधीच्या चर्चेत वृत्तनिवेदिकाच मुलाखतकार म्हणून समोर आलेली पाहून मी कपाळाला हात लावला होता. तिला त्या कार्यक्रमाबद्दल इतकी 'आस्था' होती की कार्यक्रम सुरु होण्यागोदर जेमतेम एक तास आधी तिने माझ्याशी संपर्क साधून आपण काय बोलू शकतो याची तब्बल अडीच मिनिटे 'चर्चा' केली.) नव्या जगात उगवलेल्या 'मॅनेजमेंट' नावाच्या विषयाने जगण्यातल्या सार्‍याच गोष्टी या आनंद घेण्यासाठी नव्हे तर 'मॅनेज करण्यासाठी' असतात, त्यांचा इव्हेंट करण्यासाठी असतात, त्या 'संपन्न करण्यासाठी' असतात ही धारणा पुरेपूर रुजवली आहे. सोबतच 'जागा भरण्यासाठी' अशा गोष्टी केल्या जात असल्याने मागणी भरपूर. त्यामुळे हल्ली या मुलाखती - संवाद नव्हे - म्हणजे सुमार मुलाखतकार (ज्यांच्याकडे बहुधा वट्ट दहा प्रश्नांची चेकलिस्ट असावी, जी ते प्रत्येक मुलाखतीसाठी वापरत असावेत) आणि सुमार 'विचारवंत/कलाकार/अभ्यासक' अशी स्थिती असते. त्यातल्या त्यात हसतखेळत मुलाखत घेणारा ग्रेट मुलाखतकार (हा शब्दच बोचतो) मानला जातो, तो रोल मॉडेल म्हणून पाहिला जातो. अतिशय गंभीर विषयावरील नाटक अथवा सिनेमातही पहिली संधी मिळताच दात दाखवणार्‍या 'सस्त्यात मनोरंजन हवे बुवा' म्हणणार्‍या बहुसंख्य समाजाच्या मानसिक स्थितीलाही ते मानवणारं असतं. अशा वेळी मुलाखत घेणार्‍याची त्या तज्ज्ञाशी, कलाकाराशी, विचारवंताशी, अभ्यासकाशी बोलण्यासाठी किमान काही पात्रता असायला हवी असं म्हटलं तर 'हे काय आणखी नवीन' अशी बहुतेकांची प्रतिक्रिया येईल. हे असं का म्हटलो हे समजण्यासाठीच 'ऐसपैस गप्पा: दुर्गाबाईंशी' हे पुस्तक वाचायला हवे. प्रतिभा रानडे यांची ज्या प्रकारे दुर्गाबाईंना बोलते केले आहे, प्रसंगी एखादा मुद्दा विस्तारपूर्वक यावा म्हणून स्वतःही नेमकी भर घातली आहे (चॅनेलवरच्या बोलभांड निवेदकाप्रमाणे आपली अक्कल न पाजळता), कुठे बाईंच्या चतुरस्र बुद्धिमत्तेमुळे भरकटणारा मुद्दा पुन्हा जागेवर घेऊन आल्या आहेत हे पाहणे आनंददायी आहे. अशा संवादात त्यांचे स्थानही किती महत्त्वाचे आहे हे जाणवते. नेमके बोलू शकणारा मुलाखतकार/ संवादक त्या संवादाला कुठल्या उंचीवर घेऊन जाऊ शकतो याचा वस्तुपाठ म्हणजे हे पुस्तक. याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे लेखन निव्वळ संवादापुरते मर्यादित नाही. अधेमधे दुर्गाबाईंनी दिलेले संदर्भ शोधून प्रतिभा रानडे यांनी त्याआधारे बाईंच्या मुद्द्यांचे जागोजागी विस्तार करून ते पुस्तकात समाविष्ट केल्याने त्या दस्तऐवजीकरणाला अधिकच परिपूर्णता येते आहे.
या दीर्घ संवादात बाईंनी संस्कृती, स्त्रीवाद, मिथ्यकथा, साहित्य, श्लील-अश्लील वाद (भाऊ पाध्ये यांच्यावर अश्लीलतेच्या झालेल्या आरोपांच्या वेळी बाईंनी श्लील-अश्लीलता ही संदर्भातच असते अशी त्यांच्या बाजूने सडेतोड भूमिका घेतली होती, ज्याबद्दल अत्रेंनी त्यांच्यावर अश्लाघ्य भाषेत टीका केली होती हे जाताजाता सांगायला हरकत नाही.), त्यांचा अभ्यासविषय असलेला बौद्ध धर्म, त्यांचे स्वतःचे साहित्य, मृत्यू इ. अनेक विषयांवर आपली मते व्यक्त केली आहेत. प्रतिभा रानडे यांनी त्यांना त्यावर अतिशय नेमके प्रश्न विचारत, कधी स्वतः संदर्भ पुरवत, कधी आपल्या माहितीची, मतांची जोड देत एक संग्राह्य दस्तऐवज या पुस्तक रूपात आपल्या समोर ठेवला आहे.

('ऐसपैस गप्पादुर्गाबाईंशी' या पुस्तकातील एक वेचा 'वेचित चाललो' वर:   http://vechitchaalalo.blogspot.in/2017/04/AispaisGappaa.html)

बुधवार, २९ मार्च, २०१७

वेचित चाललो: तुघलक

'महंमद बिन तुघलक' हे नाव ऐकले की मूठभर भारतीय वगळले (या अपवादांची बांधिलकीही वैचारिक असण्यापेक्षा धार्मिक असण्याची शक्यताच अधिक आहे.) तर बहुतेकांच्या चेहर्‍यावर एक कुत्सित हास्य उमटेल. 'तुघलकी निर्णय' असा वाक्प्रचार वापरला जातो तो प्रामुख्याने माथेफिरूपणे, सारासार किंवा साधकबाधक विचार न करता, संभाव्य परिणामांचा अंदाज न घेतलेल्या निर्णयाबद्दल. आणि याला संदर्भ असतो तो तुघलकाने आपल्या सुलतानी कारकीर्दीत घेतलेल्या दोन निर्णयांचा. पहिला म्हणजे आपल्या राज्याची राजधानी ही दिल्लीहून देवगिरी (त्याचे दौलताबाद असे नामकरण करून) येथे आणणे आणि चामड्याची नाणी सुरू करण्याचा दुसरा! दोनही निर्णय साफ फसले हे त्याच्या आयुष्यातच त्याच्या ध्यानी आले आणि त्याने सरळ ते मान्य करून त्या दोनही चुका, भरपूर किंमत देऊन, दुरुस्तही केल्या. 
.
परंतु तब्बल पंचवीस-सव्वीस वर्षे सुलतान असलेल्या या तुर्की शासकाची एवढीच ओळख आपल्यासमोर येते. आजच्या बलुचिस्तानचा आणि 'खैबर-पख्तुनवा'चा थोडा भाग वगळून सारा पाकिस्तान, दक्षिणेला केरळ तसंच तमिळनाडूचा अगदी थोडा भाग आणि उडिशा, झारखंड, छत्तीसगड वगळता सारा भारत - बांग्लादेशासह! - इतक्या विस्तीर्ण साम्राज्याचा हा सुलतान! शाळेच्या इतिहासाच्या पुस्तकांतूनही मुघल साम्राज्याचा इतिहास तपशीलाने शिकत असताना भारतातील या तुर्की साम्राज्याबाबत मात्र अगदीच त्रोटक माहिती दिलेली दिसते. हा व्यक्ती म्हणून कसा होता, त्याच्यासमोरची आव्हाने कशी होती, त्याने घेतलेल्या या 'तुघलकी' निर्णयांमागची कारणमीमांसा काय होती, ते का फसले याचे विश्लेषण त्याने केले इतपत भानावर असलेला सुलतान जर तो असेल तर त्याची निर्णयपद्धती कशी होती असे प्रश्न आपल्याला पडत नाहीत. कारण 'एक मुस्लिम शासक म्हणजे क्रूरकर्मा, या हिंदू देशाला मुस्लिम करून सोडण्यासाठीच आलेला, त्याच्यात काय गुण असणार?' असे 'संस्कार' आपल्यावर पहिल्यापासून असतात. वस्तुनिष्ठता, चिकित्सा हे गुण या देशात कवडीमोलाचेच असतात. आजचे जग हे ’पोस्ट-ट्रूथ'चे आहे असे ट्रम्प-विजयानंतर अमेरिकेत बोलले जाऊ लागले आहे. भारत मात्र सदैव पोस्ट-ट्रूथच्याच जगातच होता आणि भविष्यातही राहणार आहे. त्यामुळे इथे 'गिव एव्हरी डेविल हिज ड्यू' हे वाक्य फक्त सुभाषितच असते, जे अर्थातच अंमलात आणायचे नसते, 'आपल्या धारणा, पूर्वग्रह, भावना नि अस्मितांच्या चष्म्यातूनच जग पहायचे असते' ही बाळगुटी प्रत्येक भारतीय बाळाला त्याच्या आईबापांनी पाजलेली असते, मोठेपणीही पाजतच राहतात.
.
तुघलकाने हे जे दोन निर्णय घेतले ते खरंच एक काहीतरी वेगळे करण्याची लहर म्हणून (तसं असेल तर तुघलक आजच्या भारताचा शासक म्हणूनही शोभला असता असं वाटून जातं. काहीतरी वेगळं केलं की ते व्याख्येनुसारच योग्य नि फलदायी असतं असा ठाम विश्वास आजही बर्‍याच भारतीयांमधे रुजलेला दिसतो.) की त्यामागे काही विचार होता? दिल्ली ही राजधानी म्हणून त्याला का अयोग्य किंवा गैरसोयीची वाटत होती? दिल्ली त्याच्या साम्राज्याच्या सीमेजवळ तर देवगिरी ही मध्यवर्ती हा भौगोलिक फायदा तर होता. पण त्यापलीकडे आणखी काही विचार होता का जेणेकरून त्याने साम्राज्यातील अनेक व्यक्ती आणि संस्थांसह उचलून दक्षिणेत आणण्याचा खटाटोप करावासा वाटला? त्याला सोने आणि चांदी सोडून चामड्याची नाणी का पाडावीशी वाटली? आज आपण वापरतो त्या चलनाचा कागद तर त्या चामड्यापेक्षाही कवडीमोलाचा असतो हे ध्यानात घेतले तर त्याची ही कृती अगदीच मूर्खपणाची म्हणता येणार नाही. मग चामड्याचे चलन आणण्याचा त्याचा प्रयत्न का फसला? बरं त्याकाळीच काय आजतागायत कुण्याही शासकाने केली नसेल अशी आपली चूक मान्य करून ती सुधारण्याची दुर्मिळ कृती करण्याचे धैर्य नि प्रामाणिकपणा त्याच्यात असेल तर असा शासक 'वेडा महंमद' म्हणून हिणवून सोडून देता येईल का? आज केवळ अस्मिता-विद्रोहाचे साधन म्हणूनच उरलेला इतिहास खरंच समजून घ्यायचा असेल त्याला हे प्रश्न निश्चितच पडायला हवेत. याच प्रश्नांच्या अनुषंगाने कार्नाडांचा तुघलक उभा आहे.
.
तुघलक हे कार्नाडांचे पात्र काळ्या-पांढर्‍या रंगाचे अक्षरशः एकजीव मिश्रण म्हणावे इतके करडे आहे. केवळ भूभाग जिंकणे नि राज्य करणे एवढाच त्याचा उद्देश नव्हता. त्या पलीकडे जाऊन जनतेच्या हिताचा 'विचार' तो करत होता. यात निव्वळ वारशाने मिळालेल्या संस्कार-विचारांपलीकडच्या, (त्याच्या) परंपरेने स्पर्धकच नव्हे तर 'काफिर' मानलेल्या विचारधारांचाही अभ्यास तो करत होता. भिन्न उपासनापद्धती असलेल्यांच्या सहजीवनाबद्दल त्याच्याकडे ठोस उपाय नसले तरी त्या दृष्टीने त्याची धडपड होती. असे असूनही एक सुलतान म्हणून इतिहासात अमर होण्याची त्याची महत्वाकांक्षाही धारदार होती. एकी कडे राज्याकडे दुर्लक्ष होऊ नये या हेतूने अन्य सर्व बंधनापासून मुक्त राहण्याच्या उद्देशाने अविवाहित राहून केवळ राज्यकारभाराकडे लक्ष केंद्रित करत असतानाच आपल्या वैचारिक आणि लष्करी विरोधकांना दडपून टाकण्यासाठी आवश्यक ते निष्ठुर उपाय योजायला तो कमी करत नसे. थोडक्यात मॅकियावेलीच्या व्याख्येनुसार तो एक आदर्श राजा होता. 
.
एका बाजूने त्याने प्रत्येक पाक मुस्लिमाने पाच वेळा नमाज पढलीच पाहिजे अशी सक्ती केली होती, त्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी खास नोकर नेमले होते तर दुसरीकडे हिंदूंनी जिझिया कर देऊ नये असा आदेश काढला होता. 'तू हिंदू असलास तरी माणूसच आहेस' असे म्हणणारा मुस्लिम सुलतान अनेक मुस्लिमांना पसंत नव्हताच. त्यातच न्यायव्यवस्था ही इतकी स्वतंत्र असली पाहिजे की खुद्द सुलतानाविरुद्ध तिथे दाद मागता आली पाहिजे असा त्याचा दावा होता. कुण्या विष्णूप्रसादची जमीन सुलतानांनी अन्यायकारकरित्या ताब्यात घेतल्याबद्दल त्याला जमीनीसह पाच हजार दिनार दंड सुलतानांनी द्यावा असा निर्णय त्याने नेमलेल्या काझीनेच दिला होता. सुलतानाचे विरोधक अर्थातच हा सुलतानांनी आपली सहिष्णुता जनतेच्या मनात ठसवण्यासाठी घडवून आणलेला बनाव आहे असा दावा करत होतो. पुढे त्याच्या विरोधात सच्च्या मुस्लिमांनी बंड करावे अशी चिथावणी देणार्‍या इमामुद्दिन या अवलियाचे ते बंड त्याने त्याचीच विश्वासार्हता संपुष्टात आणून कसे मोडले याचा किस्सा पाहता ही शक्यता म्हणून नाकारता येत नाहीच. त्याचे व्यक्तिमत्व अशा विरोधाभासाने भरलेले आहे. तो सहृदयी आहे, तो कठोर आहे, त्याचे आपल्या सावत्र आईवर सख्ख्या आईपेक्षाही अधिक प्रेम आहे. पण तीच आई आपल्याविरुद्ध कट करते आहे हे तात्काळ समजावे इतपत बारीक लक्ष तिच्या हालचालीवर ठेवून आहे, तसे सिद्ध होताच तो तिला क्षमा न करता निष्ठुरपणे शिक्षा देतो आहे. तीच गत त्याच्या बालमित्राचीही होते आहे. सच्च्या मुस्लिमांना 'जिहाद' ची हाक देऊन त्याच्या विरोधात बंड करणार्‍यांना तो हिंदू एकनिष्ठ सैनिकांच्या सहाय्याने नामोहरम करतो, त्याचवेळी हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा देखावा करत वास्तवात तो हिंदू दुय्यम नागरिक असल्याची त्यांची जाणीव जिवंत ठेवतो आहे.
.
या नाटकातला खाली निवडलेला प्रवेश त्याचे अंतर्विरोधांनी भरलेले व्यक्तिमत्व पुरेपूर समोर आणणारा. ज्याच्या मनात तुघलकाबद्दल काही पूर्वग्रह नाहीत (हे त्याचा धर्म आणि त्याच्याबद्दल प्रचलित धारणा यामुळे जवळजवळ अशक्यच दिसते) त्याला यात तुघलकाचे व्यामिश्र व्यक्तिमत्व दिसेल. ज्याला ते एकरंगी दिसेल त्याने आपण बव्हंशी एकांगी विचाराचे आहोत हे समजून चालावे. यात तुघलक दिसतो तो धूर्त, सावध राजकारणी. आपल्या विरोधात धर्माच्या नावावर लोकांना चिथावणार्‍या इमामुद्दिनचे आव्हान पेलणारा, नव्हे त्या आव्हानाला आपल्याच फायद्यासाठी वळवून घेण्याइतका पाताळयंत्री. इमामुद्दिनच्या मागे धर्माच्या नावाचे पाठबळ आहे, तेव्हा त्याच्या बाबतीत दंडात्मक कारवाई करण्याने उलट तो अधिकच मोठा होत जाईल हे त्याने पुरेपूर ओळखले आहे. आपल्या विरोधात भाषणे करणार्‍याचे भाषण स्वतःच आयोजित करून तो भावनिक आणि चंचल बुद्धीच्या जनतेच्या मनात त्याच्याबद्दल संभ्रम निर्माण करून त्याची विश्वासार्हता डळमळीत करण्याचा डाव तो खेळतो. सुदैवाने त्याने टाकलेला हा फासा त्याला अनुकूल पडतो, निदान तो तसा पडला हे इमामुद्दिनच्या मनावर ठसवण्यात तो यशस्वी होतो. 
.
दिल्लीचे लोक या भाषणाला येऊ नयेत म्हणून त्याचे सैनिक सर्वांना धमकावत होते असा आरोप त्याचे विरोधक पुढे करतात. तेव्हा भाषण आयोजित करणे हा कानपूर गाजवून आलेल्या इमामुद्दिनला 'दिल्लीत तुला काही किंमत नाही' हे अप्रत्यक्षपणे सांगून त्याचा आत्मविश्वास खच्ची करण्यासाठी केलेला बनावही असू शकतो. 'असू शकतो' असेच आपण म्हणू शकतो. कारण या संवादात इमामुद्दिन जे आरोप करतो त्यातही तथ्य दिसते, तर खुद्द तुघलकाचे संभाषण विश्वासार्ह, सच्चे, प्रामाणिक भासते. त्यामुळे या आरोप-प्रत्यारोपांच्या झडीमध्ये विरोधकांचे आरोप खरे किं तुघलकाची राज्याप्रती दिसणारी कळकळ खरी यात आपण गुदमरून जातो. एका बाजूने इमामुद्दिनच्या पाठीशी केवळ धर्माचे पाठबळ आहे पण त्याच्याकडे राज्यासंबंधी कोणतीही ठोस योजना नाही. एकप्रकारे आहे ती व्यवस्था उधळून देणे इतकेच त्याचे मर्यादित उद्दिष्ट आहे. कुठल्यातरी पुस्तकात जगण्याच्या सार्‍या प्रश्नांची उत्तरे आहेत असे समजणारा खुजा जीव आहे तो. त्याची धर्माप्रती निष्ठा अतूट आहे आणि म्हणून त्याला बाध आणणारे तुघलकाचे वर्तन नि निर्णय निषेधयोग्य असून तो सुलतान असला तरी त्याच्या विरोधात बोलले पाहिजे इतका निर्भय तो आहे. पण दुसर्‍या बाजूने या निर्भयतेला राजकारणाच्या समजुतीची जोड मात्र नाही. म्हणूनच तुघलक धूर्त कोळ्याप्रमाणे त्याच्याभोवती फास आवळत जाताना दिसतो. सत्ता टिकवायची तर धर्माला नाकारता येणार नाही हे तुघलकाला पुरेपूर ठाऊक आहे. पण तरीही त्याच्या राज्यव्यवस्थेच्या व्हिजनमधे धर्माला स्थान नाही. पण हे जाहीर मान्य न करण्याचे भान तो राखतो आहे. जसे इमामुद्दिनला आपल्या धर्माच्या श्रेष्ठ व्यवस्थेबाबत अभंग अशी खात्री आहे तशीच तुघलकाला त्याच्या सर्वसमावेशक राज्याबद्दल. दोघांमधील दिसण्याचे साम्य हा मुद्दा कार्नाडांनी वापरला आहेच तो या साम्याला सूचित करण्यासाठीच असावा. 
.
पण या दोघांत एक महत्त्वाचा फरक आहे आणि तो म्हणजे इमामुद्दिन पुरेसा धूर्त नाही. आपल्या भाषण कौशल्याने त्याने जनतेला सुलतानाच्या विरोधात भडकावले आहे नि त्याचा परिणाम कानपूरमधे अनुभवून तो पुढे आला आहे. आपल्या शब्दाची ताकद प्रचंड आहे या भ्रमात तो आहे. परिस्थिती, भूगोल आणि व्यक्ती बदलल्या की धोरण बदलावे लागते याचे भान त्याला नाही. याउलट इमामुद्दिन, शहाबुद्दिन, आइने उल्मुल्क आणि आपली सावत्र आई या आपल्या विरोधकांना संपवण्याचे हत्यार वेगवेगळे असायला हवे याची तुघलकाला अचूक जाण आहे. इमामुद्दिनच्या धर्मनिष्ठेचाच फास बनवून तो त्याच्याच गळ्यात अडकवतो. इमामुद्दिनलाच आपला सदिच्छा दूत म्हणून पाठवण्याची त्याची चाल दुहेरी आहे. आइने उल्मुल्क आणि इमामुद्दिन या दोघांनाही वठणीवर आणण्याची. यात इमामुद्दिनचा बळी जातो, त्यातून आइने उल्मुल्कबाबत जनतेत प्रतिकूल भावना तयार होते आणि या दोघांचेही काटे तुघलकाच्या वाटेतून अलगद दूर होतात.

( 'तुघलकया नाटकातील एक वेचा 'वेचित चाललो' वर:  http://vechitchaalalo.blogspot.in/2017/03/Tughlaq.html)

सोमवार, २० मार्च, २०१७

वेचित चाललो: 'एम.टी. आयवा मारु'

'एम.टी. आयवा मारु' हे नाव वाचलं तेव्हा पहिली प्रतिक्रिया बुचकळ्यात पडण्याची झाली. मराठी कादंबरीचे हे कसले नाव, कुठली भाषा ही? एम आणि टी ही तर इंग्रजी मुळाक्षरे असावीत असा तर्क करता येत होता, पण पुढचे दोन शब्द बिलकुल लागेनात. त्यामुळे नावावरून हे आपले काम नाही असे गृहित धरून त्या कादंबरीच्या नादी लागू नये असे ठरवले. कारण तो काळ होता तो 'मृत्युंजय', 'छावा', 'श्रीमान योगी' वगैरे कादंबर्‍या भरात असण्याचा. आवृत्यागून आवृत्या निघणार्‍या या कादंबर्‍या नुसत्या वाचल्याच पाहिजेत असे नव्हे तर त्यांच्या हार्ड-बाउंड प्रती आपल्या टिचभर दिवाणखान्यातल्या शोकेस मधे ठेवणे ही फॅशन असण्याचा काळ होता. महाभारत आणि रामायण या दोन महाकाव्यातील एकेका व्यक्तीला वेठीला धरून 'मृत्युंजय' किंवा 'राधेय'च्याच आवृत्या अनेक लेखक अहमहमिकेने बाजारात आणत होते. इतके सारे वाचनीय असताना या असल्या अगम्य नावाच्या कादंबरीच्या वाट्याला जाणार कोण?
पण त्या कादंबरीचे नि आमचे ऋणानुबंध जबर असावेत. प्रत्येक वेळी पुस्तकांच्या दुकानात गेल्यावर किंवा प्रदर्शनाला भेट दिल्यावर ही नेमकी समोर येऊन 'हिंमत असेल तर उचल मला' असे आव्हान देत असे. एकदोनदा उचलून थोडी चाळली, पण त्यातील एक दोन प्रसंगाचे धावते वाचन केल्यावर माझ्या 'मृत्युंजय'संस्कारित मनाला धक्का बसून तो नाद सोडला होता. पण मग भूपात वर्ज्य असलेल्या 'शुद्ध मध्यम'ने जशी कुमारांची पाठ सोडली नाही (अखेरीस 'ये बाबा आत' असे म्हणत कुमारांनी 'चैती भूप' या नवीन रागाची रचना केली) तशीच ही कादंबरी माझ्या नजरेआड व्हायचे नाव घेईना. शेवटी कुमारांचे स्मरण करून तिला एकदाची घरी आणली. दरम्यान एम. टी. म्हणजे मोटर टँकर किंवा मालवाहू जहाज इतपत समजले होते. मग सुरुवातीच्या काही पानांतून 'आयवा मारु' हे नाव जपानी आहे नि त्याचा अर्थ 'प्रेम आणि एकरूपता यांच्या भावुक चेतनेचे जहाज' हे समजले. एका दैनंदिनीच्या स्वरूपात लिहिलेली ही कादंबरी वाचायला सुरुवात केली नि एक वावटळ, एक तुफान आपल्याला घेऊन वेडेवाकडे उडवत अनिश्चित दिशेला घेऊन जात आहे अशी भावना निर्माण झाली. अशा वावटळीत पाय जमिनीवर नाहीत, धुळीने आसमंत भरल्याने दृष्टीचा असून उपयोग नाही, दिशांचे भान उरलेले नाही; केवळ ते तुफान नेईल तिकडे निमूट जायचे इतकेच हाती असल्याची जाणीव झाली. मग स्वतःला त्या प्रवाहात सोडून दिले. एक संपूर्ण रात्र या तुफानाने गिळंकृत केली!
कादंबरी सुरुवातीला पकड घेते ती अपरिचित जग समोर आणते म्हणून. जहाजावरचे जग हे तर तुम्हा आम्हाला सर्वस्वी अपरिचित असतेच, पण त्या पलीकडे या जहाजाचा सारा प्रवास पूर्वेकडील देशांतील शिंताव, बतान यासारख्या अपरिचित आणि आज एक बलिष्ठ व्यापारी केंद्र म्हणून उदयाला आलेल्या पण तेव्हा केवळ स्मगलिंगच्या संदर्भातच ज्याचे नाव ऐकू येई त्या हाँगकाँग बंदरातून. जगण्याचे मॉडेल पाश्चिमात्यांकडून घेणार्‍या आणि म्हणून तिकडची बित्तंबातमी राखणार्‍या नि पौर्वात्य जगाबाबत उदासीन असणार्‍या माझ्यासारख्या भारतीयाला सुरुवातीला पकडून ठेवले ते त्यातील नव्या वातावरणाने. एखादी रहस्यकथा, गूढकथा जशी अपरिचित जगात नेऊन तुमचे मनोरंजन करते तशी अपेक्षा प्रथम निर्माण झाली. पण काही पानातच हे रसायन पारंपरिक मराठी साहित्याप्रमाणे अमूलचे फ्लेवर्ड दूध नसून पेल्यात फेसाळणारे, आकर्षक दिसणारे, कडवट चवीचे, मोहात पाडणारे आणि अखेरीस थेट मस्तकात शिरून ते भणाणून सोडणारे तीव्र मद्यस्वरूप आहे हे ध्यानात आले. पण तोवर उशीर झाला होता. 'एकच प्याला' आधीच मस्तकात गेला होता, त्यामुळे अपरिहार्यपणे दुसरा उचलला जाणारच होता.
जहाजावरचे जग, तेथील सर्वस्वी अपरिचित नीतिनियम, त्यावर काम करणारी विविध देशांतील माणसे, त्यांच्या पारंपरिक संस्कृतींचा, विचारांचा जाणारा छेद, त्यातून उमटणारे संघर्ष, जमिनीवरील नीतिमत्तेच्या कल्पनांचा तिथे होत गेलेला पालापाचोळा, व्यावसायिकतेच्या आणि गुंतवलेल्या एक एक पैशाची पुरेपूरच नव्हे तर जास्तीत जास्त किंमत वसूल करण्याच्या लालसेपुढे माणसांना कःपदार्थ मानण्याची भांडवलशाही मालकांची वृत्ती, खलाशांचे हेवेदावे, दूरवर अथांग पाण्याशिवाय काहीच दिसत नसल्याने आसपास माणसे असूनही घेरुन राहणारे एकांताचे भय, मग त्यावर केविलवाणी मात करण्यासाठी जमिनीवर पाय ठेवताच जगण्यातील शक्य ते सर्व ओरबाडून जगण्याची निर्माण झालेली अभिलाषा, आणि या सर्वांपलिकडे व्यापून राहिलेले नीतिच्या रूढ कल्पनांपलिकडे नेणारे लैंगिक आणि अलैंगिक आकर्षण... इतक्या सार्‍या पैलूंना राक्षसी आवेगाने कवेत घेत आयवा मारू धावत जाते, जाताना वाचकाला विचार करण्याची क्षणभर देखील फुरसत देत नाही.
चित्रपटात किंवा कथा/कादंबरीमधे एखादे पात्र लेखकाच्या व्यक्तिमत्वाशी मिळते जुळते असले तर त्याला लेखकाचा 'ऑल्टर ईगो' किंवा 'साहित्यिक प्रतिरूप' म्हटलं जातं. त्या व्यक्तिमत्वाच्या माध्यमातून लेखक स्वतः व्यक्त होतो आहे असे समजले जाते. त्याच चालीवर उज्ज्वला उपाध्याय हा 'आयवा मारु'चा ऑल्टर ईगो किंवा समूर्त, सजीव व्यक्तिमत्व आहे किंवा ते 'आयवा मारु' नावाच्या आत्म्याचे 'माध्यम' आहे असे म्हणता येईल. कादंबरीच्या शेवटाकडे जाताना लेखकालाही हे अभिप्रेत होते याचे सूचन मिळते. आणि कदाचित म्हणूनच या कादंबरीची प्रत्यक्ष नायिका असलेल्या 'आयवा मारु'चा उल्लेख स्त्रिलिंगी आहे. (शिवाय विविध देशांतून आलेल्या विविध खलाशांच्या सामायिक संवादाची भाषा असलेल्या इंग्रजी भाषेत शिप म्हणजे जहाज याचा साहित्यिक उल्लेख बहुधा 'she' या सर्वनामाने होतो. हे दुसरे कारण असावे.) तिचे नि 'आयवा मारु'चे व्यक्तिमत्व अनेक अर्थांनी एकसारखे आहे, आवेगी आहे, उद्दाम आहे, वर्चस्व गाजवणारे आहे, आव्हान देणारे आहे, जे हवेसे वाटते त्याकडे आवेगाने झेपावणारे आहे, जे जे आपला वापर करु पाहतात त्यांचा सणसणीत सूड उगवणारे आहे.
ज्या नात्यांच्या आधारे जगण्याचा पाया घालावा नि यथावकाश वाढत्या वयाची वाटचाल करताना त्यावर एक एक वीट चढवत जगण्याची इमारत बांधत न्यावी त्या मूलभूत नात्यांची विकृत बाजू समोर आल्यानंतर, व्यक्तिमत्व घरापासून सुटे होत आपली वाट आणि आपल्या घाटांच्या शोधात बाहेर पडण्याच्या वयातच सणसणीत आघात होऊन जगण्याचा पायाच हादरून जावा आणि मग जगण्याच्या पारंपरिक गृहितकांना तिलांजली देत रिकाम्या झोळीने पण त्या विकृत अनुभवांचे कुबड वागवत असल्यामुळे सरळ जाऊ पाहात असतानाही चाल तिरकीच होत जावी असा अनुभव उज्ज्वलाला येत जातो. ही स्त्री म्हणजे एक वादळ आहे. जगण्याच्या पूर्वार्धात प्रथम परावलंबित्व आणि नंतर असहाय्यता अनुभवणारी ही स्त्री एका टप्प्यावर ते जोखड फेकून देते नि मनस्विनी होते. तिची ती मनस्विता, जगण्याचा शोध घेताना तिची गाठ आयवा मारु'च्या सेकंड लेफ्टनंट दीपक शी पडते आणि तिच्या माध्यमातून 'आयवा मारु'शी. आपल्या देहसौंदर्याची नि स्त्रीत्वाच्या ताकदीची पुरेपूर जाणीव झालेली ती स्त्री मग आपल्या परीने त्या पुरुषसत्ताक समजल्या जाणार्‍या राज्याची अनभिषिक्त राणी होऊन बसते. त्या निसरड्या वाटेवरून जाताना भरकटते आणि 'आयवा मारु'च्या प्राक्तनालाच सामोरी जाते.
साहित्यिक लैंगिकता हा आजही बंडखोर वगैरे विचार मानला जातो. त्यावर आधारित साहित्य हे व्याख्येनुसारच विद्रोही किंवा धाडसी वगैरे मानलं जातं. ऐंशीच्या दशकात खांडेकरी आदर्शवाद, फडकेप्रणित रोमँटिकता, पुलं प्रणित मध्यमवर्गीय जाणीवांचे पट फाडून जेव्हा भाऊ पाध्येंसारख्या लेखकाने समाजाच्या उपेक्षित जगाचे वास्तव लख्खपणे मांडलं तेव्हा होता तो खरा विद्रोह. आज तीस वर्षांनंतरही केवळ विषयनिवडीबद्दल विद्रोहाचे सर्टफिकेट अपेक्षित ठेवणारे लेखक या त्या ऐंशीच्या दशकातल्या लेखनाच्या आवृत्या काढत असतील, नवा काही विचार, नवे काही मूल्यमापन, नवी काही दिशा, नवी मांडणी समोर ठेवत नसतील तर त्यांना बंडखोर, विद्रोही न समजता, केवळ विद्रोहाच्या महामार्गावरचे प्रवासीच म्हटले पाहिजे. त्यांच्यात आणि महाभारतातील एकेका पात्राला वेठीस धरून 'मृत्युंजय'च्या आवृत्तीस्वरूप कादंबर्‍या लिहिणार्‍यांत फार फरक नसतोच.
अशा लेखकांसाठी उज्ज्वला उपाध्याय हे पात्र एक वस्तुपाठ आहे. ते अर्थातच काळे-पांढरे नाही, एकसंध, एकसाची नाही. वेगवेगळ्या टप्प्यावर वेगवेगळ्या स्वरूपात ती समोर येते. याला बदल म्हणता येईल किंवा वेगळे पैलू. प्रथम मान खाली घालून जगणारी उज्ज्वला सूडाच्या भावनेने पेटून उठते नि पुरुषी वर्चस्ववादी प्रवृत्तीवर आघात करू लागते. दीपकशी भेट तिला सहजीवनाचे दार उघडून देते तेव्हाही तिचे व्यक्तिमत्व एका बाजूने ते हवेसे वाटणे तर दुसर्‍या बाजूने त्या व्यवस्थेवरच्या सूडभावनेने पेटलेले असे दुभंग होताना दिसते. एकदा देहसौंदर्याच्या नि स्त्रित्वाच्या सहाय्याने पुरुषांना अंकित करणे लीलया जमू लागल्यावर अनंत (हा लेखकाचा ऑल्टर ईगो)च्या बाबतीत हे शक्य होत नाही म्हणताना ती पराभवाच्या भावनेने पेटून उठते. काही करून त्याला अंकित करायचे या पारंपरिक मानसिकतेसोबतच लैंगिकतेचे नवनवे खेळही तिला मोहवत असतात. एकाच वेळी अप्राप्य प्रेम/स्नेह आणि दुसरीकडे प्रमाथी देहभोग आणि चिरफाळत जाणारे नाते, एका बाजूने पुरुषांना - अगदी गोर्‍या युरपियनांसह - सहज नमवण्याच्या ताकदीचा अहंकार तर दुसरीकडे सूडासाठी उगारलेले अस्त्र उलटून आपलाच घात करताना उघड्या डोळ्याने दिसत असतानाही त्याला परत घेता येत नसल्याची हतबलता, ती फरफट! असे प्रमाथी आणि झपाटून टाकणारे, एकाच वेळी सहानुभूती आणि धिक्काराचे धनी असलेले व्यक्तिमत्व मराठी साहित्यात फारच क्वचित उभे केले गेले असेल. तिचा प्रवास हा एकरेषीय नाही मनस्विता आणि देहस्विता यांच्या हिंदोळ्यावर ती हेलकावे घेताना दिसते. पौगंडावस्थेत आलेल्या अनुभवांतून पुरुषांवर सूडात्मक वर्चस्व गाजवण्याची तिची वृत्ती अधेमधे अचानक एखाद्या गोषाच्या पडद्याप्रमाणे दूर होत कुण्या सेनगुप्ताप्रती निर्माण झालेली वत्सल भावना, माणसांतल पुरुष पाहता पाहता अचानक भेटलेल्या कुण्या संवेदनशील मित्राप्रती निर्माण झालेला ओलावा, पण तेवढ्यावर न थांबता पुन्हा एकवार त्याच्या प्राप्तीच्या जिद्दीने त्या नाजूक नात्याने पुन्हा एकवार देहलालसेच्या दिशेने घेतलेला हेलकावा अशा प्रमाथी आणि परस्परविरोधी भावनांच्या कल्लोळात ती जगते आहे. रोकड्या जगाच्या पसार्‍यात अतिसंवेदनशील व्यक्तीसाठी जे भागधेय लिहून ठेवलेले असते तेच तिच्याही वाट्याला येते, पण हे ओघाने नव्हे. तिने त्याविरूद्ध मांडलेल्या संघर्षाच्या, आकांताच्या अखेरीसच.
अशा वादळी व्यक्तिमत्वाचे प्रतिबिंब पुरेपूर उमटले आहे असा वेचा शोधणे हे आव्हान होते. ते स्वीकारले खरे पण अपेक्षेप्रमाणे पेलले नाही. अखेर माझ्या मध्यमवर्गीय जाणिवेला अनुसरून उज्ज्वलाचा अनंत सोबतचा एक संवाद निवडला आहे, ज्यात परोक्ष भावाने ’आयवा मारु'देखील उपस्थित आहे. यात अनंतने उच्चारलेले शब्द आणि त्याच्या मनात उमटणार्‍या उज्ज्वलासंदर्भातील स्मृती, त्याचे विचार आणि निरीक्षण यांच्याकडे बारकाईने लक्ष द्या. लेखक वाचकाशी शब्दांतून बोलतो किंवा व्यक्त होतो हे तर खरेच पण तो मांडणीतूनही भाष्य करतो याचे हे एक उत्तम उदाहरण म्हणावे लागेल.


ता.क. :
’पेंग्विन बुक्स’ तर्फे या अफलातून कादंबरीचा इंग्रजी अनुवाद देखील प्रकाशित झाला आहे. ज्यांनी तिला 'मराठी कल्ट नॉव्हल' किंवा स्वतःचा असा एक पंथ स्थापणारी कादंबरी म्हटले आहे. वाचकांचा एक मोठा गट तिचा चाहता झाला, त्याने तिची पारायणे केली हे खरे असले तरी मराठी लेखकांनी मात्र तिची परंपरा मानली नाही. खुद्द अनंत सामंत यांनीच लिहिलेल्या एखाद्या कादंबरीचा अपवाद वगळता ’आयवा मारु’चा पंथ तिच्यापाशीच उगम पावला नि तिच्यापाशीच संपला असे दुर्दैवाने म्हणावे लागते.

---

('एम.टी. आयवा मारु' या पुस्तकातील एक वेचा 'वेचित चाललो' वर: http://vechitchaalalo.blogspot.in/2017/03/AyvaMaaru.html)

बुधवार, १५ मार्च, २०१७

वेचित चाललो: 'रारंग ढांग'

कोणतीही व्यवस्था असो - मग ती राष्ट्र असो, धर्म असो की जात - तिच्या संदर्भात बाबत चिकित्सेला, बदलांच्या आग्रहाला नि मुख्य म्हणजे टीकेला वाव फार कमी असतो. त्यातही तिच्या संदर्भातील जी संरक्षण व्यवस्था असते ती तर जन्मतःच पवित्र असते, परिपूर्ण असते. तिच्यात अंतर्भूत असलेल्या न्यूनांबद्दल, तिने केलेल्या अन्यायाबद्दल तोंड उघडायला परवानगी नसते. कारण मुळात तिच्यात असं काही असू शकतं हेच बहुसंख्येला मान्य नसतं. एरवी अनेक विषयांबाबत एकमेकांच्या जिवावर उठणारे दोघे या मुद्द्यावर मात्र ठामपणे एकत्र येतात. त्यांच्यावर टीका करणारा बहुधा अन्य व्यवस्थेचा समर्थक किंवा तिचा भाग असतो म्हणून तो टीका करू धजतो, कारण त्याच्यापुरता त्याच्या पाठीशी एका गटाचे बळ उभे असते. व्यक्तिगत पातळीवर वस्तुनिष्ठ विश्लेषण, आकलन आणि टीका मात्र कायम आक्रमक विरोधाची, मुस्कटदाबीचीच धनी असते. मान राखून, त्यांच्या चुकांबाबत अधिक क्षमाशील राहून, दंड करण्याबाबत अपवाद करतही टीका शक्य आहे, नव्हे तिच्यात सुधारणा व्हावी म्हणून आवश्यक आहे, हे आपण का मान्य करत नाही हे एक कोडंच आहे. संपूर्ण पावित्र्य किंवा संपूर्ण विध्वंस या दोन टोकांवरच राहण्याचा विकृत आग्रह कशासाठी?
राष्ट्र ही संकल्पना अतिशय पावित्र्याच्या पातळीवर नेऊन ठेवलेली - अलीकडे तर तिचे अनेक देव्हारे, देवळे गल्लोगल्ली उभी राहू लागली आहेत - आणि तिच्यात अंतर्भूत असलेली संरक्षण व्यवस्था किंवा सैन्य ही तर केवळ फुलं वाहण्यासाठीच असते असे 'संस्कार' (संस्कार आणि ब्रेन-वॉशिंग या दोन्हीत गुणात्मक फरक नसतो, केवळ दृष्टीकोनातच असतो.) या देशात तिच्यातील कमतरता, भ्रष्टाचार, वशिलेबाजी, कंपूबाजी याबाबत ब्र उच्चारता कामा नये असा अलिखित दंडक असतो. अलीकडे तर थेट 'देशद्रोहा'चे सर्टिफिकेट दिले जाते. अशा परिस्थितीत अगदी राजकारणाबाबत बोटचेपी आणि समाजकारणाबाबत सावध नि सुरक्षित विद्रोहाची माफक भूमिका घेणार्‍या मराठी साहित्य विश्वात याबाबत फार लिहिले जात नाही हे अपेक्षितच आहे. त्यांचा सारा विद्रोह 'सर्वव्यापी' वगैरे असलेल्या हिंसेचे नि लैंगिकतेचे पैलू तपासण्यात जातो, यातून कोणत्याच गटाला न दुखावता विद्रोहाचे मेडल पदरी पाडून घेता येते हा फायदा.
प्रभाकर पेंढारकर लिखित 'रारंग ढांग' आणि दिनानाथ मनोहर यांची 'रोबो' या दोन कादंबर्‍या हे माझ्या वाचनात आलेले दोन सन्माननीय अपवाद. या दोनही कादंबर्‍या प्रामुख्याने पवित्रतेच्या पातळीवर नेऊन ठेवलेली व्यवस्था आणि व्यक्ती यांच्यातील संघर्षाची मांडणी करतात.
'रारंग ढांग' ही कादंबरी एक 'सिविलियन' एंजिनियर आणि बॉर्डर रोड ऑर्गनायजेशन ही लष्कराची सह-संस्था यांच्यातील संघर्षाचे चित्र उभे करते आहे. एक तत्त्वनिष्ठ, बुद्धिमान पण त्याचबरोबर एककल्ली भासावा असा विश्वनाथ टोकाचा संवेदनशीलही आहे. तो आपल्या कामाकडे निव्वळ रोजगार म्हणून न पाहता एक बांधिलकी म्हणून पाहतो आहे. व्यवस्थेने ठरवून दिलेल्या उतरंडीबाबत त्याला प्रश्न पडतात. भारतीय लष्कराची जडणघडण अजूनही ब्रिटिश काळातीलच आहे. जेव्हा अधिकारी हे प्रामुख्याने ब्रिटिश, गोरे लोक तर इतर सर्व 'नेटिव' असत. त्यामुळे अधिकार्‍यांची मेस वेगळी नि इतर 'सिपाही' लोकांची वेगळी ही 'परंपरा' अजूनही चालत आलेली. तेव्हा सिपाही लोक तर बोलूनचालून नेटिव, महामूर संख्येने उपलब्ध असलेले; तेव्हा कामाच्या शिस्तीपुढे त्यांच्या हालअपेष्टांची, गरजांची पर्वा करण्याची आवश्यकताच नव्हती. गुलामासारखे त्यांना राबवून घेणे, तो पडला तर दुसरा आणावा इतके सोपे होते सारे. आज स्वातंत्र्यानंतर या दोनही काडरमधे भारतीयच असल्याने परिस्थिती इतकी वाईट नसेल कदाचित, पण 'डोण्ट गिव मी रीझन्स, जस्ट गेट इट डन' ही ऑर्डर हाताखालच्या मंडळींना देणे हे अधिकार्‍याला भूषणच असते. त्याच्या हाताखालच्या अधिकार्‍याने उतरंडीत त्याच्या खाली असलेल्याबाबत तेच करणे अपेक्षित असते. ऑर्डर देण्याच्या हा घसरगुंडीत सर्वात तळाशी असलेल्यांचे आयुष्य कसे असते याबाबत बोलणे म्हणजे द्रोह मानला जातो. नेमके याच घटकाचे जिणे डोळे उघडे ठेवून पाहणारा, कान उघडे ठेवून ऐकणारा आणि बुद्धी शाबूत ठेवून त्यावर विचार नि कृती करणारा एखादा अधिकारी येतो तेव्हा त्याची दोन ध्रुवांत होणारी ओढाताण आणि शेवटी आपली बुद्धी आणि सदसद्विवेकबुद्धी जिवंत ठेवून घेतलेला निर्णय आणि त्याचा अपरिहार्य शेवट अशी या कादंबरीची एकुण वाटचाल आहे.
विश्वनाथ हा कादंबरीचा नायक हे एक अस्सल पात्र आहे. हिंदी चित्रपटांतून वा रोमँटिक कादंबर्‍यातून असते तसे सर्वगुणसंपन्न मुळीच नाही. उलट छानपैकी करड्या रंगाचे आहे. त्याचा स्व जिवंत आहे त्याचबरोबर अहंकारही, सदसद्विवेक जिवंत आहे तशीच अधिकाराची जाणीवही, बुद्धिमत्तेसोबत तो एककल्लीदेखील आहे नि त्यामुळेच एका गटात काम करण्यास तो लायक नाही. यात त्या मजुरांच्या झोपेचं त्याने केलेलं विश्लेषण अत्यंत सुखवस्तू मनाने केलेले आहे (हे पेंढारकरांनी जाणीवपूर्वक लिहिले की ते त्यांचेच मत आहे हे ठाऊक नाही.). श्रमजीवींच्या झोपेचे इतके उदात्त वगैरे विश्लेषण त्या कष्टाची जाण आणि अनुभव नसलेले सुखवस्तू मनच करू शकते. असे असूनही, त्याच्यापुरता एक लहानसा का होईना बदल तो घडवून आणतो, त्यासाठी आपले करियर पणाला लावतो आणि निसर्गच सर्वशक्तिमान असलेल्या प्रदेशात माणूसपणाची एक यादगारी निर्माण करून जातो.
अधिकारांच्या उतरंडीत जिला 'मिडल मॅनेजमेंट' म्हणतात ती नेहमीच 'ओझ्याचं गाढव' म्हणून वावरताना दिसते, मग भले ती एखादी आयटी कंपनी असो की रारंग ढांग' या कादंबरीतील बीआरओ. वरचे अधिकारी अशक्यप्राय अशी टार्गेटस आखून देतात नि हाताखाल्यच्याने त्यातील समस्यांची, ते पुरे होण्यात असलेल्या अडचणींची कल्पना देऊ केली की 'यू शुड पुश योर सबॉर्डिनेट्स, यू मस्ट बी अ ग्रुप पर्सन, डेलिगेट योर रिस्पॉन्सिबिलिटिज, गेट इट डन फ्रॉम देम, वी मस्ट डिलीवर धिस' म्हणून मोकळे होतात. उतरंडीत सर्वात खाली असलेल्यांना तर काय 'काम करा' म्हटले की करत राहण्याखेरीज गत्यंतर नसतेच. तरीही कामे पुरी होत नाही इतकी ती अवाढव्य असू शकतात. मग वरचे अधिकारी सर्व हाताखालच्यांना 'फायर' करून आपला अधिकार पुन्हा एकवार बजावतात. मिड्ल मॅनेजमेंट'वाला काम पुरे न झाल्याने अधिकार्‍यांच्या शिव्या खातो तसंच हाताखालच्यांना क्षमतेपेक्षा अधिक राबवून घेतल्याने त्यांचीही लाखोलीही. वर एखाद्या कामात काही सर्वात तळाच्या थरात काही अघटित घडलेच तर अधिकारी 'पूर्वकल्पना न दिल्याचे' खापर पुन्हा या 'मध्यल्या'वरच फोडतात नि मोकळे होतात. कादंबरीतील बीआरओ'परिस्थिती नेमकी अशीच आहे. आणि अशा परिस्थितीतही विश्वनाथसारखा मधला माणूस दोन्ही बाजू समजून घेत असतानाच करारीपणे आपले स्वतंत्र विचार नि कृती दोन्हीशी बांधील राहतो.
निवडलेला उतारा आहे त्यात प्रामुख्याने विश्वनाथ'चे सत्तेबाबतचे विचार येतात म्हणून. त्याचबरोबर तळाच्या कामगारांची परिस्थितीही त्यात येते. एका बाजूने विंडप्रूफ जॅकेट, सुरक्षित बरॅक, थंडी घालवण्याची 'अधिकृत' सोय म्हणून मद्याची सोय इ. सारे सारे उपलब्ध असलेला विश्वनाथ तर दुसरीकडे पोटामागे पाठ लावून आलेले, कामाच्या ठिकाणच्या टाकाऊ वस्तूंमधून निवार्‍याची जेमतेम सोय केलेले, त्याच भयानक प्रतिकूल वातावरणात दिवस कंठणारे गुरखा मजूर यांच्या जगण्यातील विरोधाभास, पवित्र, टीकेसाठी अनुल्लंघनीय मानल्या गेलेल्या व्यवस्थेची अवस्था दर्शवतो आहे.
संपूर्ण कादंबरी अतिशय चित्रमय आणि ओघवत्या शैलीत लिहिलेली आहे. एखाद्या चित्रपटाची पटकथा म्हणून सहज वापरता येईल इतकी शब्दचित्राच्या स्वरुपात आहे. एक वदंता अशी आहे की हिंदी-मराठी चित्रपट/नाट्य क्षेत्रातील एका दिग्गज दिग्दर्शकाने त्यावर चित्रपट काढण्याची परवानगी मागितली होती, पण बीआरओ किंवा लष्कराने ती नाकारली!

(''रारंग ढांग' या पुस्तकातील एक वेचा 'वेचित चाललो' वर:  http://vechitchaalalo.blogspot.in/2017/03/RaarangaDhaang.html)