मंगळवार, १२ मार्च, २०१९

राजकारण आणि बुद्धिबळ

(दुर्दैवाने याचा लेखक काही ठाऊक नाही. हे अनेक वाटांनी फिरते आहे. फेसबुक पासून व्हॉट्स अ‍ॅपपर्यंत सर्वत्र दिसते आहे. प्रत्येकाने आपलेच असल्याच्या आविर्भात शेअर केले आहे. त्यामुळे मूळ लेखक कोण हे शोधणे जिकिरीचे झाले. तूर्त ’इदं न मम’ इतकेच म्हणू शकतो.)


मला खूप दिवसांपासून प्रश्न पडला आहे की, बुद्धिबळात दोन्ही बाजूकडून प्यादीच पुढे का असतात?

उभा-आडवा मारा करु शकणारे बलदंड हत्ती, कानाकोपऱ्यातून तिरप्या चालीने वेध घेऊ शकणारे काटक उंट, उलटसुलट अडीच घरां पल्याड जाऊन हल्ला चढवू शकणारी घोडी, सर्वशक्तिमान वजीर आणि महामहीम बादशहा एवढी सारी मातब्बर मंडळी मागच्या रांगेत आणि तोफेच्या तोंडी कोण तर स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व नसलेली, किरकोळ देहयष्टीची, एक-एक घर पुढे सरकणारी प्यादी! हा म्हणजे झाडाने सावलीत बसण्यातला प्रकार झाला!

बरं, इतर सर्व मोहरे प्रकरण अंगाशी आले तर मागे फिरु शकतात. प्याद्यांना ती मुभा नाही. एवढंच काय जीवाच्या आकांताने एखाद्या प्याद्याने शुत्रुचा प्रदेश पादाक्रांत करून अंतिम रेषा गाठलीच तरी पुनरुज्जीवन प्रतिष्ठितांचेच होणार. तसा रिवाजच आहे!

थोडक्यात काय तर प्यादी जन्माला येतात ती बळी जाण्यासाठीच. प्याद्यांनी फक्त लढायचं, तेही समोरच्या प्याद्यांविरुद्धच. का ते विचारायचं नाही.

सरपटत-फरफटत प्यादी लढणार, झगडणार, मरणार. स्मारकं मात्र प्रतिष्ठितांचीच उभारली जाणार. इतिहासाची पानही डामडौल्यांचीच नोंद घेणार. उदोउदोही मानकर्यांचाच होणार. कारण, तसाच रिवाज असतो!

शनिवार, ९ मार्च, २०१९

कुणाच्या खांद्यावर...

मी मध्यंतरी एका प्रोजेक्टमध्ये अडकलेला असल्याने दोन महिने फेसबुकपासून दूर होतो. तेव्हा आणि एरवीही अनेक मंडळी मला फोन करुन ’तू लिहीत राहा बरं का रे. यांची खोड मोडली पाहिजे.’ असे तथाकथित प्रोत्साहन देत. ’अरे पण तुला पटते तर तुझ्या परीने तू ही लिहित जा की.’ असा सल्ला मी देई. त्यावर ’अरे आम्हाला तुझ्यासारखं थोडीच लिहिता येईल.’

हा ’आम्ही काय बुवा सामान्यच’ आव भारतीय मानसिकता अतिशय चतुराईने अंगावरची जबाबदारी झटकण्यासाठी वापरते असा माझा अनुभव आहे.

मोदी आणि मोदीभक्त यांना लष्कराने लढावे नि आम्हाला घरबसल्या युद्ध जिंकल्याचे, पाकिस्तानला धडा शिकवल्याचे झेंडे, पत्रकारांना बोलावू बोलावू अलका टॉकीज चौकात मिरवता यावेत असे वाटते (त्यांचे देशप्रेम हे इतरांच्या जिवावर, इतरांच्या खर्चाने सिद्ध करायचे असते त्यांना.) तसेच या तथाकथित विरोधकांचे असते असे मला दिसून आले. स्वत:च्या वॉलवर फारसे काही नाही; किंवा अत्यंत सपक, कोणतेही माल मसाले नसणारे गुळगुळीत लेखन ही मंडळी करतात. आणि आतून हा असा जाज्ज्वल्य विरोध वगैरे बनाव.
काळेंच्या काठीने साप मरावा अशी यांची इच्छा.

आणखी काही जण ’आमचेही तुझ्यासारखे मत आहे रे. पण काय करणार. व्यावसायिक/ ऑफिसमधले संबंध खराब होतील म्हणून बोलता येत नाही.’ असे कारण पुढे करतात. ही जमात तर सर्वात नालायक. म्हणजे जे बदल घडावेत अशी यांची इच्छा आहे त्याच्यासाठी तुम्ही कष्ट करा हे निर्लज्जपणे सांगतात. आमच्या स्वार्थाला धक्का बसता कामा नये बरं का, काळेंच्या स्वार्थाला बसला तरी चालेल.

हा सणसणीत बेशरमपणा आहे हे यांच्या गावीही नसते. भित्रेपणे संपात सहभागी न होता मालकनिष्ठा दाखवत, त्यातून मिळालेल्या आर्थिक वाढीचे गणित मात्र इतरांपेक्षा अधिक चपळाईने करणारी.

मी तर म्हणतो कदाचित हे उलट दिशेने आपल्या भक्त बॉसशी बोलताना, ’तो मंदार ना. अरे डोक्यावर पडलेला आहे तो. सतत मोदींचा द्वेष. इतकं ग्रेट काम केलं मोदींनी...’ च्या आट्याही सोडत असेल. खरंतर ही जमात नेहमी ’चित भी मेरी, पट भी मेरी’ टाईपची असते. अशा केवळ खासगीत तुमच्या बाजूला असलेल्यांवर भरवसा ठेवून नये, हे मी फार लहानपणी शिकलो आहे. एकवेळ सणसणीत विरोधक परवडला, तो तुम्हाला विरोध करणार हे बहुधा नक्की असते. (उलट कधी सहमत झालाच तर नुकसान नव्हे, फायदाच असतो) पण हे ’मी तुमचाच’ म्हणणारे पाय अडकवून केव्हा पाडतील सांगता येत नाही.

यातली काही डरपोक जमात तुमच्या पोस्ट, मुद्दे उचलून सिक्रेट ग्रुपमध्ये नेऊन तुमची टिंगलटवाळीही करत असते. स्वत:च्या वॉलवर उघडपणे लिहिण्याची त्यांची छाती नसते. मग आपल्यासारखेच डरपोक जमवून ते सिक्रेट ग्रुपच्या बंद दाराआड या बाजूची त्या बाजूची टवाळी करत बसतात.

लोकहो, आपापल्या विरोधकांपेक्षाही या जमातीपासून सावध नि स्वत:ला दूर राखण्याचा प्रयत्न करा.
#ऐशाअभक्ताशीसंगशिरसीमालिख

माणसे, शेळ्या आणि कळप

व्यक्तीचा व्यक्ती म्हणून विचार न करता गटासंदर्भात विचार करणे आपल्या रक्तात मुरले आहे. आपल्या नि परक्या गटांचे चेहरे आपण ठरवून टाकले आहेत. इतकेच नव्हे तर त्या त्या गटातील प्रत्येक व्यक्ती आपण त्या गटाच्या ठरवलेल्या चेहर्‍यानुसार तंतोतंत, साचेबद्ध आहे अशाच दृष्टीने आपण तिचा विचार करतो. त्यानुसारच तिला आपले म्हणावे की तिचा द्वेष करावा हे ठरवून टाकतो.

एखादा आपल्या धारणांच्या विसंगत वर्तन वा विचार दाखवू लागला, आपण त्याला बहाल केलेल्या गटाहून वेगळा दिसू लागला तर तो ’अपवाद आहे. मूळचा तो तिथलाच आहे.’ असा दुराग्रह आपण धरत असतो.
मुळात गटविहीन असे कुणी असू शकते किंवा एका ढोबळपणे गटात असूनही काही बाबतीत अन्य गटाचे ट्रेट्स/गुणवैशिष्ट्ये/विचार कुणी आत्मसात केलेले असू शकतात हे आपल्याला मुळातच अमान्य असते.
माणूस नावाच्या प्राण्याची ही मूलभूत समस्या आहे. जनावरापासून माणूस उत्क्रांत झाला तेव्हा त्याच्या बुद्धीचा विकास झाला, मात्र त्याची समज आकुंचन पावली असावी.

आपण शेळ्या नाही, माणसे आहोत हे केवळ देहवैशिष्ट्यांच्या नव्हे तर जाणीवांच्या आधारे समजून घेण्याची गरज आहे.
#फोरलेग्जगुड_टूलेग्जगुडटू

शुक्रवार, ८ मार्च, २०१९

विकास म्हणजे...

(कुसुमाग्रज आणि पाडगांवकरांची क्षमा मागून)

विकास म्हणजे... माध्यम-पोपटपंची
विकास म्हणजे... वृत्तपत्रातील पानभर जाहिराती

विकास म्हणजे... रंगवलेले फुटपाथ
विकास म्हणजे... फुटपाथवरची स्मार्ट बाकडी
विकास म्हणजे... गगनचुंबी पुतळे
विकास म्हणजे... सहा इंची रस्ता केल्याचा सहा फुटी फ्लेक्स
विकास म्हणजे... खर्चिक टॉय ट्रेन
विकास म्हणजे... विकास म्हणजे गोमा गणेश
विकास म्हणजे... भाताशिवाय बोलाची कढी
विकास म्हणजे... कुणाबद्दल द्वेषसंपृक्त अढी
विकास म्हणजे... नोटाबंदीच्या रांगेत मेलेल जीव
विकास म्हणजे... जीएसटीने मारलेले छोटे धंदे
विकास म्हणजे... कॉंक्रीट ओतलेले रस्ते
विकास म्हणजे... क्रॅश झालेला सर्वर
विकास म्हणजे... मंदिर वहीं बनाएंगे
विकास म्हणजे... चुन चुन के मारेंगे
विकास म्हणजे... जिंकलेल्या निवडणुका
विकास म्हणजे... विरोधकांचे चारित्र्यहनन
-
विकास म्हणजे नाही ... शिक्षणाला प्रोत्साहन
विकास म्हणजे... ’तोट्यातल्या’ शाळांचे हनन
विकास म्हणजे नाही ... पर्यावरण रक्षण
विकास म्हणजे... वन आणि खारफुटींचे निर्दालन
विकास म्हणजे नाही... रोजगाराच्या संधी
विकास म्हणजे... फक्त नोटाबंदी
विकास म्हणजे नाही... सामाजिक बंधुभाव
विकास म्हणजे... द्वेष आणि हिंसाचार
विकास म्हणजे नाही... सत्यमेव जयते
विकास म्हणजे... असत्यमेव जयते
--
विकास म्हणजे, विकास म्हणजे, विकास असतो...
पण अडानी, अंबांनींचा आणि आपला सेम नसतो !

भारतीय परिप्रेक्ष्यात अ‍ॅनिमल फार्म

कायमचा परागंदा झालेल्या #स्नोबॉल चा बागुलबुवा दाखवून ऑर्वेलचा #नेपोलियन सार्‍या प्राण्यांना आपण म्हणेल तेच मान्य करण्यास भाग पाडे.

सध्या पन्नासेक वर्षांपूर्वी दिवंगत झालेल्या नेहरुंच्या नावे चाललेला शिमगा ऐकला की मला नेहमी स्नोबॉलची आठवण होते.

ज्या #ओल्डमेजरच्या प्राण्यांच्या राज्याचे स्वप्न नेपोलियन आणि स्नोबॉल मिळून साकार करतात तो ओल्ड मेजर अडगळीत पडून अखेर कोणत्याही अधिकाराशिवाय मृत्यु पावतो.

आमच्याकडील ओल्ड मेजरला ज्यांच्याकडून बिलकुल सल्ला घेत नाही अशा सल्लागार मंडळात टाकून दिले आहे. ऐंशी उलटलेला ओल्ड मेजर सत्तेविना निजधामास जाईल अशीच चिन्हे आहेत.

या नेपोलियनचा #स्क्वीलर नावाचा एक प्रॉपगंडा मिनिस्टर होता. नेपोलियन स्वत: काहीच बोलत नसे, स्क्वीलर हाच त्याच्या वतीने प्राण्यांना सारे समजावून सांगे.

आपल्या नेपोलियनचाही एक स्क्वीलर आहे नि त्याच्या हाताखाली प्रॉपगंडा सैनिकांची फौज आहे. सुरुवातीला ठरवलेल्या अच्छे दिन, पंधरा लाख, विकास, ४० रु डॉलर वगैरे सात कमांडमेंट्स यांच्याच कृपेने आपल्याला सतत बदलताना दिसतात.

प्रॉपगंडाशिवाय नेपोलियनची भिस्त त्याने जन्मत:च ताब्यात घेऊन ’ट्रेनिंग दिलेल्या’ नऊ कुत्र्यांच्या मसल-पॉवरवर असते. याच्यासाठी ’#अगदीबकवासविद्यार्थीसंघटना’ आहे. नेपोलियनला प्रश्न विचारणार्‍यांना ठोकून काढण्याचे काम ते इमानेइतबारे करत असतात.

नेपोलियनचे तिसरे हत्यार होते कामचुकार पण एकनिष्ठ #शेळ्यांची टोळी. तथाकथित मीटिंगमध्ये कुणी प्रश्न विचारतो आहे असे वाटले की या शेळ्या ’फोर लेग्ज गुड, टू लेग्ज बॅड’चा जयघोष सुरु करत नि त्याला बोलण्यापासून रोखत.

आता शेळ्या कोण हे ही मीच सांगायला हवे?


या शेळ्यांपैकीच काही जण #बॉक्सरची - धन्याशी एकनिष्ठ राहात, हेतूचा विचार न करता आज्ञापालन करत मरेपर्यंत मेहनत करणार्‍या घोड्याची - भूमिकाही पार पाडताना दिसतात.

’इथे भरपूर काम केले की मेल्यावर शुगरकॅंडी माउंटन नावाच्या स्वर्गात सारी सुखे मिळतील’ असे सांगणार्‍या ’#मोझेस’ नावाच्या कावळ्याची भूमिका पार पाडायला तर आमच्या नेपोलियनकडे भगव्या कपड्यातील माणसांची फौजच आहे.

आपल्यावरचा प्राण्यांचा रोष जरा जास्तच वाढला की #मि.जोन्स याच्या सोबत कट करुन स्नोबॉल आपला फार्म परत माणसांच्या ताब्यात देणार आहे असा कांगावा नेपोलियन करे.

आपल्यावरचा रोष वाढला की कॉंग्रेसचे लोक पाकिस्तानशी हातमिळवणी करुन ’त्यांच्या’ हाती सत्ता देऊ पाहात आहेत असा कांगावा याच जातकुळीचा.

जोवर आपल्याला विविध रंगी रिबिन्स बांधून नटायला मिळते आहे तोवर हे राज्य कल्याणकारी आहे असे समजणार्‍या #मॉली नावाच्या घोडीची भूमिका, पोटे तुडुंब भरलेली असल्याने ’फूटपाथ रंगवले, त्यावर नवी बाकडी’ टाकली की आपली सिटी स्मार्ट झाली असे समजणारी सुस्थितीतील मध्यमवर्गीय माणसे पार पाडत आहेत.

आणि सर्वात महत्वाचे:
काहीतरी चुकतंय खरं, पण नक्की काय ते समजत नसलेल्या आणि म्हणून ’जे चालले आहे ते चालू द्या’ म्हणणार्‍या अस्थिर बुद्धीच्या ’#क्लोव्हर’ ची भूमिका बहुसंख्य भारतीय इमानेइतबारे पार पाडत आहेत.

#WeLiveInAnimalFarm
#ItsNotJustCommunismStupid