बुधवार, ११ जुलै, २०१८

सुनेचा स्वैपाक (अर्थात एका नव-सासूची कैफियत)

(एक अ-भावगीत*) 

नाही लसणाची फोडणी
नाही जवसाची चटणी
कढी फुळकवणीचे पाणी ||

कशाला न चव-ढव
कशाला ही उठाठेव
झाले हो भाताचे दगड ||

आम्हा आहे चाल-रीत
आम्ही वापरू ग हिंग
जैसा श्रीखंडात रंग ||

अन्नातला भाजीपाला
कच्चा राहिला सगळा
धन्य स्वैपाकाची कळा ||

- बाकीबाई बोरकर (एक नव-सासू)

---
*अभाव-गीत म्हटलं तरी चालेल.

हाच मीटर ढापून बाकीबाब बोरकरांनी नंतर ’नाही पुण्याची मोजणी...’ हे भावगीत लिहिले:  
https://www.aathavanitli-gani.com/Song/Nahi_Punyachi_Mojani

गुरुवार, ५ जुलै, २०१८

...तेव्हा तुम्ही काय करता?

एका देहाच्या कुडीत वास्तव्यास असणारी 
विविधरंगी व्यक्तिमत्वे, तिच्यावर संपूर्ण
ताबा मिळवण्यासाठी झटू लागतात...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?

त्या कुडीत वास्तव्यास असलेला तत्त्वज्ञ
व्यक्ती-समष्टीचे कोडे उलगडून सांगताना
मध्येच थकून झोपी जातो...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?

त्या झोपल्या तत्त्वज्ञाची प्रतारणा करत
एखाद्या वारयोषितेसारखी तुमची प्रवृत्ती
तुमच्यातल्याच विदूषकाचा हात धरते...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?

अजरामर अशा हॅम्लेटच्या भूमिकेऐवजी
तुमच्यातला नट, रंगमंचावरील एकाकी
ठोकळ्याची भूमिका स्वीकारू इच्छितो...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?

तुमच्यातील सुरेल-सूर-मग्न संगीत-प्रेमी
षड्ज-पंचमांच्या आधार स्वरांना त्यागून
धर्मस्थळांतील गोंगाटाला शरण जातो...
... तेव्हा तुम्ही काय करता?

सत्तेच्या खेळात निष्णात असलेला
तुमच्यातील राजकारणी, जेव्हा
’इदं न मम’ म्हणत संन्यस्त होतो...
... तेव्हा तुम्ही काय करता?

मनात सदैव बागडत असलेला रोमिओ
आपल्या सद्गुण-सालंकृत सखीऐवजी
एखाद्या स्वार्थ-साधिकेवर लुब्ध होतो...
... तेव्हा तुम्ही काय करता?

देहा-मनाला आत्यंतिक क्षुब्ध करणार्‍या
प्रश्नावर, एखादा लेख लिहित असताना
कागदावर एखादी कविताच उमटते...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?
---
- डॉ. मंदार काळे

सोमवार, २१ मे, २०१८

कावळा बसवा नि फांदी मोडा

जगभरातील प्रत्येक माणसांत एक संभ्रमित जनावर दडलेले असते. जनावरांच्या तुलनेत माणसाची ग्रहणशक्ती जितकी वाढली आहे त्या मानाने आकलनशक्ती अजून कैक मैल मागे आहे. त्यामुळे अनेकदा माणसाला अनेक प्रश्नांना, माहितीला, समस्यांना सामोरे जावे लागते ज्याच्याबाबत काय करायचे हे त्याला/तिला उमगत नाही. समस्या समोर असते पण तिच्या कारणांचे आकलन त्याला/तिला झालेले नसते. अशा वेळी एकतर कुणाला तरी ते झाले आहे आणि त्या समस्यांचे उत्तर त्याच्याकडे आहे (आध्यात्मिक बुवा-बाबा) असे गृहित धरायला त्याला आवडते. त्याहून अधिक संभ्रमित, अधिक आळशी मंडळी आकलनाचा मधला टप्पा ओलांडून थेट उपायाचा, निराकरणाचा आयता मार्ग शोधतात. वैयक्तिक आयुष्यात ’देवा’ची आणि सत्ताकारणात ’राजा’ची भूमिका यातून तयार होते. तो ऑलमायटी आपल्या समस्यांचे कसे निवारण करणार, त्यासाठी आवश्यक कौशल्ये त्याच्याकडे आहेत का याचा विचार त्या दोघांना शरण जाणारे करत नसतात. ते त्याचे काम आहे नि त्याने ते करायलाच हवे, तो त्यासाठी सक्षम आहे हे त्यांनी ठरवून टाकलेले असते. त्यांच्या क्षमतेबाबत विचार वा मूल्यमापन करण्याची गरज नसते.
तिसरा एक पर्याय जगभर सर्वत्र वापरला जातो तो म्हणजे भूतकाळातील गृहितसत्य, तथाकथित समस्याविहीन व्यवस्थेकडे अथवा परिस्थितीकडे परत जाणे. धार्मिकांमध्ये हा पर्याय अधिक आढळतो. त्याशिवाय वर्तमानातील समस्यांचा डोंगर कसा उपसायचा या विचाराने हतबुद्ध झालेल्या समाजातही. धार्मिकांना धर्माच्या उगमापाशी गेले की सगळे काही आलबेल होईल असा विश्वास असतो. विज्ञान, विचार यांनी अनेक क्षेत्रात कोपर्‍यात रेटत नेलेल्या धर्माला परत उजाळा द्यायचा असेल तर भूतकाळात जेव्हा तो बलवान होता तिथवर आपण मागे गेलो, तीच सामाजिक राजकीय परिस्थिती निर्माण केली तर धर्मही पुन: त्याच उर्जितावस्थेला पोहोचेल असा त्यांचा विश्वास असतो. अफगाणिस्तान पासून इराण पर्यंत सर्व मुस्लिम देशांची ही परागती आपण पाहिली आहे. काही देशांतून ख्रिश्चॅनिटीच्या मूळ रूपाकडे परत गेलो की जग अधिक सुंदर होईल असा समज असणारे ’मूळ रूप म्हणजे काय? ते कुणी नि कसे निश्चित करायचे?’ या प्रश्नांना स्पर्श न करता कठोर नियमन म्हणजे मूळ रूप असे स्वत:च ठरवूनही टाकत असतात. या दोन बिब्लिकल धर्मांच्या पावलावर पाऊल ठेवत इतरधर्मीय देखील भूतकालगामी होऊ पाहात आहेत.
देशाच्या वर्तमानातील समस्यांच्या निराकरणाचे कोणतेही परिणामकारक उपाय सापडत नसले की भूतकाळात आपण फार सामर्थ्यशाली होतो असा समज करून घेणे सोयीचे असते. आपल्या समाजात काही समस्याच नव्हत्या, बलात्कारासारख्या गुन्ह्यांसह ज्या काही समस्या आहेत त्या केवळ आपण आपले सोवळे सोडून बाहेरून आलेले ओवळे स्वीकारले म्हणून, असा झापडबंद, विचारशून्य तर्क देणारे आपल्या आसपास आहेतच. त्या तथाकथित भूतकाळाकडे परत गेलो की आपल्या समस्या चुटकीसरशी नाहीशा होतील असा त्यांचा समज असतो...किंवा इतरांचा तसा समज करून द्यायला त्यांना आवडते.
बरं अशा प्रतिगामी व्यक्तींना पर्याय म्हणून उभे असलेलेही त्यांच्याहून वेगळे असतात असेही नसते. अनेक वर्षे आपण शासक होतो, जनतेचे प्रतिनिधी होतो. आज अचानक एक वावटळ आली नी आपली सत्ता हातून निसटली हे वास्तव जुन्या शासकांना मान्य करावे लागतेच, त्याला इलाजच नसतो. पण याची कारणमीमांसा करत बदललेली परिस्थिती, त्यामुळे कालबाह्य झालेली व्यवस्था, ती राबवण्याची हत्यारे, नव्या परिस्थितीत तगून राहण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये, उभी करण्याची यंत्रणा आणि व्यवस्था याबाबत विचार ते करत नाहीत. आपल्या विरोधकांप्रमाणेच आपल्यापुरता सोपा निष्कर्ष ते काढतात. ’निवडीची प्रक्रिया बदलली म्हणून आपण हरलो, मागे पडलो.’ आता जी प्रक्रिया आपल्या गैरसोयीची ती भ्रष्ट असणार यात काही शंकाच नाही. ते सिद्ध करायची गरज नाही. कार्यकारणभाव उलगडून दाखवण्याची गरज नाही. रंगलेल्या क्रिकेट सामन्यात पराभव झाल्याचे खापर, ’तू मध्येच उठलास म्हणून विकेट पडली’ असे म्हणत सोबत्यावर फोडणे आणि हा तर्क यात फरक नाहीच. जिथे कार्यकारणभाव, परस्परसंबंध सिद्ध होत नाही तिथे असे दावे करणे म्हणजे कुणीतरी आपली जागा सोडली म्हणून सचिन आऊट झाला नि भारत हरला म्हण्यासारखेच आहे.
काही वर्षांपूर्वी आळेकरांचे एक नाटक आले होते ’एक दिवस मठाकडे’ नावाचे. कोण्या डोंगरावर एक मठ आहे नि त्यात जगातील सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात हे गृहित धरून त्याच्या शोधांत निघालेला एक विधुर आणि प्रेयसी गमावलेल्या एक तरूण यांच्या संवादातून हे नाटक उलगडत जाते. आपल्या समस्यांना आपल्यालाच सामोरे जावे लागते. परिस्थिती बदलली की अट्टाहासाने तिला वळवून भूतकाळात नेता येत नसते, गमावलेले पुन्हा हस्तगत करता येत नसते. त्या गमावलेपणाची चिकित्सा करून कारणमीमांसा मात्र मांडता येते. ज्यातून आपला भूतकाळ पुनरुज्जिवीत करता आला नाही तरी आपण गमावले ते ज्याच्या वर्तमानात शिल्लक आहे, त्याने ते गमावू नये यासाठी आपल्या अनुभवाचे शेअरिंग करून निदान आपल्या चुकांची पुनरावृत्ती त्याने/तिने करू नये यासाठी प्रयत्न करता येतो. आपला भूतकाळ कुणाचा तरी वर्तमान म्हणून पाहता येतो. तितपत तरी- खरं तर तितपतच, साध्य करता येते हे समजून घेणारा मठाचा नाद सोडून घराकडे वळत असतो. बदलत्या परिस्थितीत घराचा सांभाळ करण्याचा विचार करत असतो.
भूतकाळाकडे नजर लावून बसलेला, घड्याळाचे काटे फिरवून नेहरूपूर्व भारत निर्माण केला की आपले वर्चस्व अधिक दृढ होईल असे समजणारा भाजप आणि राजकारणाचे, सत्ताकारणाचे आयाम आमूलाग्र बदलले आहेत, आपले खेळाडू नव्या परिस्थितीत खेळण्यास अद्याप सक्षम नाहीत हे समजून न घेता, मतपत्रिकांच्या निवडणु्कांत आपण जिंकत होतो म्हणून 'ईवीएम’वर आगपाखड करत पुन्हा मतपत्रिका आणा म्हणणारी कॉंग्रेस हे दोघेही या बाबतीत* एकाच माळेचे मणी असतात.

---

शनिवार, १९ मे, २०१८

किल हिम... किल हिम...

रोमन साम्राज्यातून ’ग्लॅडिएटर्स’चा खेळ भरात होता. रिंगणातल्या एका माणसाने दुसर्‍याला भोसकल्यावर उडालेले रक्ताच्या कारंजे पाहून, एकाने दुसर्‍याचा उखडून काढलेला हात वा पाय पाहून, दुसर्‍याचा शिरच्छेद करून रक्त-गळते त्याचे शिर मिरवणार्‍याला पाहून प्रेक्षकांतून आनंदमिश्रित आश्चर्याचे चीत्कार उमटत असत. लढाऊंपैकी एखादा हतवीर्य होऊन जमिनीवर पडला नि प्रतिस्पर्धी त्याच्या छाताडावर पाय देऊन उभा राहिला, आणि सम्राटाकडे ’जिवंत ठेवू की मारू?’ असा प्रश्न असलेल्या डोळ्यांनी पाहू लागला, की आपणच न्यायाधीश असल्याप्रमाणॆ हे प्रेक्षक ’किल हिम, किल हिम’ चा गजर सुरू करत असत. सम्राटाने अंगठा उचलून पराभूताला जिवंत सोडण्याची आज्ञा केली की या प्रेक्षकांतून नाराजीचे सूर उमटत.

वास्तविक पाहता रिंगणात लढणार्‍या त्या दोघांशीही या प्रेक्षकांपैकी बहुतेकांचे काही देणे-घेणे, सोयर-सुतक नसे. पण प्रत्येकाच्या मनात आदिम हिंसा असते. सर्वसामान्यांच्या, दुबळ्यांच्या मनातील हिंसेचे विरेचन व्हायला वाव नसतो. मग ते अशा परोक्ष भावे किंवा साक्षीभावाने तिचा निचरा करीत असत. जो मारला गेला, पराभूत झाला, ज्याच्या रक्ताची कारंजी अथवा पाट वाहिले त्याच्याशी यांचे काही वैर नसेच. पण तरीही त्याच्या त्या वेदनेत त्यांना आपला आसुरी आनंद गवसत असे. बहुतेकांची त्याच्याशी पुसटशी ओळखदेखील नसे मग वैर तर सोडूनच द्या. तरीही त्यांच्या मनातील हिंसा, कल्पित भावनेने त्याच्यावरचा आपला विजय नेणीवेतून साजरा करत असे.

कदाचित त्या झुंजीचा निकाल नेमका उलट लागला असता, पराभूत हा विजयी खेळाडूला भारी पडला असता तरी ही झुंड त्याच त्वेषाने ’किल हिम, किल हिम’ ओरडली असती, सम्राटाने पराभूताला जीवदान दिल्यावर तितकीच नाराज झाली असती ही शक्यताच जास्त असे. कारण मृत्युची झुंज खेळणार्‍या दोघांसाठी तो अस्तित्वाचा प्रश्न असला तरी प्रेक्षकांच्या दृष्टीने तो केवळ एक खेळ होता. त्या खेळासाठी आज आपण जशी कोंबड्यांची, बोकडांची, बैलांची झुंज लावतो तशी माणसांच्या झुंजी लावून आपल्या करमणुकीसाठी त्यांच्यातील काहींचा जीव गेला तरी त्यांची हरकत नसे.
आजही आपला ज्याचा कधीही संबंध आलेला नाही, येण्याचा संभव नाही आणि म्हणून त्याच्या आपल्या वैराचे कोणतेही प्रत्यक्ष कारण उपस्थित नाही अशा हजारो मैल दूर असणार्‍या कुणाला तरी कुणीतरी तरी संपवले याचा आनंद घरबसल्या आपल्या मनात उमटतो की नाही? या अस्थानी वैरासाठी आपण काही काल्पनिक, उसनी कारणे शोधतो की नाही? मुळात कुणाच्या तरी वेदनेने, मृत्यूने आपण आनंदीत होतो ही आपल्या मनातील विकृती आहे हे मान्य करत नाही.

राजकारणाच्या झुंजीतही ’किल हिम किल हिम’ ओरडणार्‍या झुंजीचेही असेच असते. आज एक ग्लॅडिएटर यशस्वी होतो म्हणून त्याला चीअर करणारे बाजू पलटली, प्रतिस्पर्ध्याने त्याचे रक्त काढायला सुरुवात केली, त्याचे बळ घटते आहे असे दिसले की बाजू बदलून ’किल हिम, किल हिम म्हणताना दिसतील यात शंका नाही. कारण मुळात भित्र्यांचा हा जमाव कायम विजेत्याच्या बाजूला, त्याच्या मर्जीत राहून त्याच्या गैरमर्जीपासून बचाव करत असतो. आणि यातून येणार्‍या अपराधगंडाला गाडून टाकण्यासाठी त्या पराभूताच्या पराभवात आपलाही विजय शोधून, जणू आपणच त्याचा पराभव केला असे स्वत:ला बजावून आपला नसलेला विजय आपला म्हणून साजरा करत असते. त्यायोगे आपण भित्रे नव्हे तर शूर आहोत, विजयी आहोत हे सिद्ध करण्याची धडपड करत असते. अशा जमावाचा आवाज नेहमी कर्णकटू मोठा असतो. ऐकणार्‍याला त्या कोलाहलात स्पष्ट विचार करता येऊ नये, या विजयाचा आपला संबंध नाही याची त्याला उकल करता येऊ नये, अशी त्यांची इच्छा असते.

तेव्हा बाजू पलटली की ’किल हिम, किल हिम’ म्हणणार्‍या बोटांची टोके आपल्याकडेही वळू शकतात हे विजयी खेळाडूने कधीच विसरता कामा नये. आपला विजय साजरा करू पाहणार्‍या झुंडीला ’आपली’ मानण्याची चूक करू नये. त्याचा विजय हा झुंडीला आपला विजय वाटत असला, तरी त्याचा पराजय आणि/किंवा मृत्यु मात्र पोरकाच असतो.

-oOo-

सोमवार, ७ मे, २०१८

इतिहासाची झूल पांघरलेले बैल

इतिहासातील व्यक्तिरेखांना खांद्यावर घेऊन ’बाय असोसिएशन’ आपणही ग्रेट आहोत हे मिरवण्याची संधी लोक साधू इच्छितात. ती व्यक्तिरेखा आपल्या जातीची आणि/किंवा धर्माची असेल तर तिच्यावर आपला बाय डिफॉल्ट हक्क आहे आणि अन्य जात/धर्मीयांचा नाही असे बजावून तिच्यावर ’रिजर्वेशन’ टाकता येते. त्यातून सामान्यातल्या सामान्याला असामान्यतेच्या भोवती मिरवता येते. जोवर सामान्य असण्यात काही गैर नाही हे मान्य करत नाही, उगाचच श्रेष्ठत्वाची उसनी झूल मिरवण्याचे विकृत हपापलेपण माणसाच्या मनातून जात नाही तोवर हे असेच चालणार. पार्ट्या पाडून, टोळ्या बनवून खेळायला, खेळवायला, हिणवायला आणि माज करायला माणसाला आवडते.

इतिहास उकरून काढून आपली दुकाने चालवणारे जसे धर्मवेडे आहेत तसे जात-माथेफिरूही भरपूर आहेत. गेल्या पंधरा वीस वर्षांत घरबसल्या तथाकथित ’खरा इतिहास’ लिहिणार्‍यांची आणि इतिहासकार म्हणून व्याख्याने झोडित हिंडणार्‍यांची एक फौजच तयार झाली आहे. राजकारणात तर इतिहासावरील वाद-विवाद हे अर्थकारणापेक्षा, अन्न-वस्त्र-निवारा-आरोग्य या मूलभूत गरजांपेक्षाही महत्वाचे झाले आहेत.

जसे देव नि धर्म हे श्रद्धेचे, विश्वासाचे, आचरणाचे विषय आहेत पण देवस्थाने मात्र या गोष्टी विकणारी श्रद्धेची दुकाने, मॉल्स आहेत, तसेच इतिहासाचा अभ्यास हा वेगळा मुद्दा आहे आणि त्यावरची अस्मितेची राजकारणे हा वेगळा. पण देवस्थाने ताब्यात घेऊन त्यांचा प्रचंड पैसा लोककल्याणासाठी वापरा म्हटले की साध्यासुध्या श्रद्धाळूंच्याच भावना अधिक दुखावतात, ज्यांच्या आड दुकानदारी करणारे सुखेनैव जगत राहतात. त्याच प्रमाणे इतिहासावर आधारित अस्मितेच्या राजकारणाला विरोध म्हणजे आमच्या ’वैभवशाली इतिहासा’ला डाग लावण्याचा प्रयत्न हा समज सामान्य करून घेत आहेत तोवर इतिहासाची दुकानदारी करणारेही त्यावर आपली पोळी भाजून घेतच राहणार आहेत.

श्रद्धाळूंनी श्रद्धेच्या बाजाराला विरोध केल्याखेरीज, धार्मिकांनी धर्मवेड्यांना विरोध केल्याखेरीज आणि इतिहासप्रेमींनी इतिहासावर आधारित राजकारणाला विरोध केल्याखेरीज हे कमी होणार नाही. पण दुर्दैव असे की एखादा श्रद्धाळू जसा तर्कानुसार योग्य ते सांगणार्‍या नास्तिकापेक्षा आपल्या धर्माच्या गुंडाला अधिक धार्जिणा होतो, तसाच इतिहासप्रेमीही ’आपल्या जातीला/सोयीचा’ इतिहास सांगण्यावर अधिक मेहेरबान असतो. किंवा असे म्हणून की या दोन छटांमधला फरक त्या त्या व्यक्तींना समजत नसावा. समजुतीपेक्षा, जाणीवेपेक्षा, विचारापेक्षा टोळीची मानसिकता अजूनही बळकट आहे. आपण तांत्रिक प्रगती केली असली तरी मानसिक पातळीवर अजून मध्ययुगीनच आहोत. संस्कृती नावाचे काही अजून जन्मायचे आहे.

इतिहासातून प्रेरणा वगैरे घेता येते हा भंपकपणा आहे. असं घंटा काही घडत नसतं. नवनवे सार्वजनिक उत्सव निर्माण करून धंदेवाईक ’सामाजिक कार्यकर्ते’ निर्माण करण्यापलीकडे यातून काही साधत नाही.

फारसा प्राचीन इतिहासच नसलेल्या अमेरिकेने जी भौतिक प्रगती अल्पावधीतच साधली तिच्या जवळपासदेखील अन्य देश साधू शकलेले नाहीत हे वास्तव आहे. इतिहासाच्या कर्दमात रुतून गतिरुद्ध होऊन न बसल्यामुळे अमेरिकेन जनतेला- कदाचित अपरिहार्यपणे असेल, भविष्याकडे पाहूनच आपला मार्ग आखावा लागला आणि त्याचा परिणाम आपल्या समोर आहे. ('आमची आध्यात्मिक प्रगती पहा' म्हणणारे भोंदू, मूर्ख असतात. आध्यात्मिक प्रगती ही केवळ अध्याहृत बाब आहे. तिचे मोजमाप करता येत असल्याने दोनशे पट आहे म्हणणाराही बरोबर नि अधोगती झाली म्हणणाराही बरोबरच असतो. आणि तसाही तिचा व्यवहारात शून्य उपयोग असतो.)

भूतकाळात आपल्या अस्मितेची, अभिमानाची स्थाने शोधणारे वर्तमानात संपूर्ण नालायक असल्याची अप्रत्यक्ष कबुली देत असतात. निदान तरुण पिढीने- ज्यांच्यासमोर अधिक व्यापक भविष्य शिल्लक आहे, तरी असल्या भंपक इतिहास-अस्मितेच्या नादी न लागता आपले भवितव्य अधिक चांगले असण्यासाठी आज काय करावे लागेल यावर विचार आणि कृती करण्यात अधिक वेळ खर्च करावा. इतिहासातील व्यक्तिरेखांना उचलून उत्सव साजरे करण्यात नि ’त्यांच्या’ (गट कसाही मोजा) व्यक्तिरेखा कशा कमअस्सल आहेत यावर आपली ऊर्जा नि वेळ खर्च करून वर्तमानाची वाट लावण्यापेक्षा भविष्यासाठी तो खर्च करावा.

इथून पुढच्या आपल्या अभ्यासक्रमांतून इतिहास हा विषय बाद करून फक्त भविष्यकालीन उपयुक्ततेचे विषय शिकवावेत यासाठी इतिहास हा विषयच बाद करून टाकावा. माझ्या मते देशाचे काडीचेही नुकसान होणार नाही. उलट काही पुतळे उभे करणे वाचेल की काही हजार कोटींचा चुराडा होणे वाचवता येईल.

पण तरीही तो अभ्यास ज्यांना करायचा आहे त्यांना येल अथवा ज्ञानेश्वर विद्यापीठात एक अभ्यासक्रम काढून द्यावा. तिथे किती प्रेरणा घ्यायची ती घ्या म्हणावं. फक्त त्याचं अभ्यासक्रमात कोणतंही क्रेडिट देऊ नये. प्रशासकीय अभ्यासक्रमातूनही तो विषय वगळून टाकावा.

एकुणच इतिहास हा प्रकार खरा वा खोटा नसतोच, तो फक्त सोयीचा वा गैरसोयीचा असतो इतके. सोयीचा तो खरा, गैरसोयीचा तो खोटा. एरवी इतिहास हे खरंतर एक पर्सेप्शन असते इतकेच. त्यावरुन भांडणारे सार्वजनिक मूर्ख असतात, स्वार्थी असतात, कुणाचा तरी द्वेष करून आपले श्रेष्ठत्व सिद्ध करु पाहण्यास हपापलेले असतात इतकेच.

-oOo-