शनिवार, ३ नोव्हेंबर, २०१८

सर्वेंचा सुळसुळाट आणि कावळ्यांचा कलकलाट

न्यूज चॅनेल्सनी घेतलेले मासिक ’मोदीच हीरो’ हे सर्वे त्यांच्या करमणूक पॅकेजचा भाग आहेत असे समजूनच पाहावे वा न पाहावे. ते सर्वे बरोबर अंदाज बांधतात की चूक हा मुद्दा नाही, मुद्दा त्यांचा रतीब घालण्याचा आहे (आणि त्याचा देशाच्या मतावर परिणाम घडवण्यासाठी हत्यार म्हणून वापरले जाण्याचा.)

गेली साडेचार वर्षे या चॅनेल्सनी सर्वसामान्यांना पुन्हा पुन्हा ’कोण जिंकणार, कोण हरणार?’, ’का जिंकले, का हरले?’ या प्रश्नांभोवती फिरत ठेवून भरपूर करमणूक केली नि करवून घेतली आहे. निवडणुका हा सर्वसामान्यांचा पैजा लावणे नि त्यावर वाद घालणॆ याचा मुख्य आधार झाला आहे. परवाच एका राष्ट्रीय वृत्तपत्रांत कर्नाटकांत तीन नगरपालिकांत भाजप मागे पडला (#मटा च्या भाषेत ’पछाडला’) याची बातमी वाचली. सीरीयसली? नाही म्हणजे भाजप मागे पडला याने आम्ही खुश झालो हे खरं आहे (पहा, आम्हीही प्रवाहपतितच) पण ही काय राष्ट्रीय महत्वाची बातमी आहे? महाराष्ट्रात (आणि अन्य राज्यांतही) पंचायत समित्या, नगरपालिका, महानगरपालिका निवडणुकांमध्ये हा अंदाज बांधणे, ’चर्चा’ (म्हणजे तुझी पार्टी कशी चूक, माझीच कशी बरोबर हे दोन्ही बाजूंच्या सर्वाधिक निर्बुद्धांनी एकमेकांना सांगायचे.) करणे हे सारे ’सिंहासन का सेमीफायनल’ या शीर्षकाखाली चालू असते. साडेचार वर्षांत इतक्या सेमीफायनल झाल्यात की फायनल कधी होणारच नाही की काय असे वाटू लागले आहे.

मला एक सांगा हो. इतके बारकाईने नि नियमित लक्ष कधी आपल्या स्वत:च्या आर्थिक स्थितीवर ठेवले होते का कधी? आपल्या मुलाबाळांच्या शिक्षणावर ठेवले होते का कधी? मोदींचा ग्राफ वर गेला अथवा खाली गेला म्हणून अस्वस्थ होणारे लातूरला गेले वर्षभर दर आठवड्याला एकदा पाणी मिळते, (या वर्षी हे दहा दिवसांत एकदा इतके भयावह पातळीवर उतरले आहे.) यात ते लोक कसे जगत असतील याचा विचार डोक्यात होऊन त्याच्या दशांशाने तरी अस्वस्थ झाले असतील का? (या बिनडोकांनो, पुण्याच्या नावे शंख करायला या.) एखाद्या मोदी भक्ताच्या मनाला मोदींचे आमंत्रण ट्रम्प यांनी नाकारले म्हणून झाला त्याहून शतांश तरी त्रास एखाद्या माणसाला जमावाने घेरुन मारले याचा झाला का? कर्नाटकात अखेर मोदींचा वारु रोखला याचा आनंद झालेल्या मोदीविरोधकाला दोन्ही पायांना सहा बोटे असल्याने आरामदायक शूजच नसलेल्या, त्यामुळे होणार्‍या वेदना सहन करत ऑलिम्पिक पदक मिळवलेल्या स्वप्ना बर्मनच्या यशाने झाला होता का?

कसली डोंबलाची युनिटी इन डिवर्सिटी नि कसली देशभावना. राजकारणाकडे आपण एखाद्या वीडिओ गेमसारखे पाहतो. त्या चढ-उताराचा कैफ एन्जॉय करतो. ’मग त्याचा आमच्या आयुष्यावर परिणाम होत नाही का?’ असा तर्कापुरता दावा करताना केंद्राच्या अमुक निर्णयाचा आपल्यापर्यंत येईतो परिणाम नक्की कसा होइल याबाबत फिकीर करत नाही. मग इतरांवर काय होईल हे तर आमच्या खिजगणतीतही नसते. (यातूनच ’विकास हवा तर त्याग करायलाच हवा.’ हे ’कुणाचा?’ आणि कुणी या दोन प्रश्नांना सफाईने बगल देणारे बेशरम वक्तव्य करण्याइतका निलाजरेपणा अंगी मुरतो.) इतर करमणुकीकडे वळताना गेम बंद करुन टाकावा तसे हा गेम बंद करुन टाकतो.

गावात शिक्षण, कौशल्य वा इच्छा नसल्याने हाताला काम नसलेले तरुण आणि बाद झालेले म्हातारे जसे पारावर बसून सदोदित अमेरिकेच्या (लोकांची लफडी चघळायला मनापासून आवडणार्‍या भारतीयांचा लेविन्स्की प्रकरणापासून फेवरिट झालेल्या) बिल क्लिंटन पासून ते चीन सारखी एकाधिकारशाही पायजे’ वगैरे वाट्टेल त्या विषयावर एखाद दोन बिडीच्या आधारे चर्चांचा फड रंगवतात, मध्येच एखादी गावची पोरगी वा स्त्री जाताना दिसली की चर्चा थांबवून तिला निरखूऽन पाहातात, ती निघून गेली की पुन्हा चकाट्या पिटू लागतात तसे आपले झाले आहे. दोन ते अडीच जीबी डेटा आणि चघळायला मोदींचं पारडं अजून जड झालं की हलकं यावर पुन्हा पुन्हा चर्चा करणार्‍यांना महत्वाच्या विषयांवर चर्चा, खल वा कृती करण्यासाठी कुवत वा इच्छा नसल्याने देश या दोन गोष्टींच्या अफूच्या धुंदीत राहतो.

-oOo-

गुरुवार, १ नोव्हेंबर, २०१८

पर्याय कोण?

भारतातील बहुसंख्य माणसे देवबाप्पा मेंटॅलिटीतून बाहेर येत नाहीत हीच समस्या आहे . त्यांना ’एलआयशीची कंची पॉलिशी घ्यावी?’ यासाठी एक देवबाप्पा, मानसिक स्वास्थ्यासाठी एक बुवा/बाबा नावाचा देवबाप्पा, ज्यांची ’मी काय पाप केलं म्हणून असं घडलं?’ या प्रश्नाच्या उत्तरासाठी आणखी एक अध्याहृत देवबाप्पा, मुलाच्या/मुलीच्या करियरसाठी परिचितांपैकी एखादा देवबाप्पा... असे प्रत्येक क्षेत्रात देवबाप्पा लागतात. अडचण, प्रश्न कार्य समोर ठाकले की ’कसे सिद्धीस न्यावे?’ या ऐवजी ’कोण सिद्धीस नेईल?’ हाच प्रश्न त्यांच्यासमोर उभा असतो. मीच नेईन, आम्ही नेऊ, आपण नेऊ ही शक्यताच डोक्यात येत नाही. 

असा कुणी देवबाप्पा दिसला नाही, की एखाद्या दगडाला शेंदूर फासून ते स्वत:च तो तयार करतात. आणि त्याच्या शिरावर आपले ओझे टाकून निश्चिंत होतात. त्याने त्यांचा प्रश्न सुटेल न सुटेल, जबाबदारी नक्की टळते. मग तो प्रश्न सोडवण्यावर खल करण्याऐवजी, कृती करण्याऐवजी तो शेंदूर लावलेला दगडच माझी समस्या कशी सोडवू शकतो यावर त्या प्रश्न/ समस्या/ अडचण सोडवण्यास लागली असती त्याच्या पाचपट ऊर्जा, वेळ नि सौहार्द खर्च करत बसतात.

संसदीय लोकशाहीत प्रातिनिधिक लोकशाही आहे. तिथे पहिल्या टप्प्यात लोक आपले प्रतिनिधी निवडतात नि नंतर दुसर्‍या टप्प्यात ते आपला नेता. शिवाय मंत्रिमंडळ, ब्यूरोक्रसी, दंडव्यवस्था, न्यायव्यवस्था. संरक्षण व्यवस्था अशी लोकशाहीची उपांगे आपापले काम करत असतात. कुणी एखादा बाहुला बसवला तरीही या व्यवस्थांच्या आधारे देश व्यवस्थित चालू शकतो... एखाद्या अति-स्वार्थी, अति-महत्वाकांक्षी नेत्याने एकाधिकारशाहीच्या लालसेने त्यांना बुडवण्याचे धंदे केले नाहीत तर.

तेव्हा 'पर्याय कोण?' हा प्रश्न देवबाप्पा मेंटॅलिटीचे किंवा आपल्या नेणीवेत अजूनही राजेशाहीच आहे, लोकशाहीला आपण पुरेसे परिपक्व झालेलो नसल्याचेच लक्षण आहे.

#मंकाम्हणेआता

रविवार, २१ ऑक्टोबर, २०१८

वारसदारांचा अपकर्ष !

कर्जाच्या विळख्यात अडकलेले अनिल अंबानी यांची रिलायन्स एनर्जी ही कंपनी अखेर अदानींच्या छावणीत दाखल झाली. ग्राहक विजेची बिलं भरायला रांगेत उभे राहिले, "रिलायन्स'च्या जागी ‘अदानी’ हे नाव त्यांना दिसले! दुसरीकडे केवळ कागदोपत्री अस्तित्वात असलेल्या त्यांच्या कंपनीला सरकारी आशीर्वादाने राफेल विमानांच्या उत्पादनाचे मिळालेले कॉन्ट्रॅक्ट हा राजकीय वर्तुळात सर्वाधिक वादग्रस्त (अगदी बोफोर्सपेक्षाही) प्रश्न बनला. धीरूभाईंच्या मृत्यूनंतर ज्यांच्याकडे त्यांचा खरा वारस म्हणून पाहिले गेले त्यांचीच उतरती भाजणी सुरू झाली.

राजकारणात असो की व्यावसायिक क्षेत्रात, एका पार्टीच्या दोन पार्ट्या झाल्या की नकळत आपण म्हणजे समाज एका बाजूला झुकतो. अमुक एक हाच खरा वारसदार असे आपण समजू लागतो. पुढे हाच प्रगती करेल नि दुसऱ्या बाजूला माघार घ्यावी लागेल, असा काहीसा आपला होरा असतो. अनेकदा यात त्या त्या व्यक्तीची जाहीर छबी किंवा त्याने उभी केलेली आपली प्रतिमा यांचा मोठा वाटा असतो किंवा आपल्या विचारात संस्कृती वा परंपरा यांच्या रूपाने रुजवलेले पूर्वग्रह असतात.

भारतातील बहुतेक राजकीय पक्ष हे एकचालकानुवर्ती कार्यपद्धती असलेल्या घराणेशाहीवरच चालतात. पक्षाच्या प्रमुख नेत्याचा मुलगा, मुलगी, पत्नी, नातू, अजून शेंबूड पुसता न येणारा पणतू हे त्याचे जन्मसिद्ध वारस मानले जातात. ‘एन. टी. रामाराव यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची पत्नी वा मुलगा हेच त्यांचे वारस असतील. चंद्राबाबू नायडू या त्यांच्या जावयाला पारंपरिक भारतीय मनात असणाऱ्या त्या सहानुभूतीच्या लाटेपुढे टिकाव धरता येणार नाही’ असे म्हणणाऱ्यांना आणि आपल्या पक्षांतर्गत विरोधकांना संपूर्ण धोबीपछाड देऊन चंद्राबाबूंनी आपला पक्ष काढला, इतकेच नव्हे तर तीन वेळा मुख्यमंत्रीपदही भूषवले. एन. टी. आर. यांच्या पत्नीचा ‘मूळ’ पक्ष अखेर चंद्राबाबू यांच्या पक्षात विलीन होऊन संपला! एन.टी.आर. यांच्या मुलांना तर राजकारणात बस्तानच बसवता आले नाही. अशीच किमया तमिळनाडूमध्ये जयललिता यांनी अण्णाद्रमुकबाबत साधली. मात्र चंद्राबाबूंनी आंध्रात केलेली किमया राज ठाकरे यांना महाराष्ट्रात साधली नाही.

‘बाळासाहेबांचा वारस कोण?’ या प्रश्नाचे अध्याहृत उत्तर ‘राज ठाकरे’ हेच होते. उद्धव ठाकरे हे खिजगणतीतही नव्हते कुणाच्या. त्यामुळे बाळासाहेबांनी उद्धव यांना आपला वारस घोषित केले तेव्हा इतकी वर्षे सोबत असलेल्या राज यांच्यावर अन्याय केल्याची भावना अनेकांच्या मनात उमटली होती. राज यांनी वेगळी चूल मांडली तेव्हा ‘मनसे’च कदाचित मोठी होऊन शिवसेनेची जागा घेईल आणि हळूहळू सेनेचे लोक इकडे येऊन मूळ सेना दुय्यम होऊन जाईल, असे बहुतेकांना वाटले. या वाटण्याला राज यांचा करिष्मा आणि उद्धव यांच्याबद्दलची अनभिज्ञता यापलीकडे काहीच आधार नव्हता. जरी बाळासाहेबांचा मुलगा म्हणून मिळालेली ‘पुढे चाल’ आणि आयता मिळालेला पक्ष या दोन गोष्टी उद्धव यांना मिळालेल्या असल्या तरी त्यांनी युती तोडूनही आपल्या आमदार संख्येत केलेली वाढ आणि त्याच वेळी राज ठाकरे यांना निवडणुकीच्या राजकारणातच नव्हे, तर एकूणच राजकारणातच आलेले अपयश हे पाहता हा होरा चुकला आहे हे पुराव्यानिशी म्हणता येते. आता एक बाजूला, मोदी लाटेने भारावून जाऊन लोकसभेच्या वेळी त्यांना पूर्ण पाठिंबा देऊन आत्मघात ओढवून घेणारे राज ठाकरे आहेत, तर दुसरीकडे भाजप हाच किंवा निदान हाही आपला प्रतिस्पर्धीच आहे हे ओळखून त्याला कायम शिंगावर घेण्याची भूमिका स्वीकारलेले उद्धव ठाकरे आपली भूमी वाचवू पाहत आहेत. राज यांना सामाजिक वा राजकीय अशी भूमीच निर्माण करता आलेली नाही हे त्यांचे मोठे अपयश आहे. ‘मराठी अस्मिता’ ही हिंदू अस्मितेच्या नि विकासाच्या भूलभुलय्यामध्ये पाचोळ्यासारखी उडून गेली नि राज यांचा मुद्दा संपला. आज नवी भूमिका, नवी भूमी शोधताना ते चाचपडताना दिसत आहेत. इकडे रिलायन्स पॉवर, रिलायन्स एनर्जी या दोन कंपन्यांच्या माध्यमांतून मूळ ‘रिलायन्स’ला टक्कर देऊ पाहणारे अनिल अंबानी यांना तो संघर्ष पेलला नाही. उलट ‘जिओ’च्या माध्यमांतून अभिनव योजना राबवून थोरल्या अंबानींनी ‘आरकॉम’च्या अपयशाला अधिकच अधोरेखित केले. त्या त्या क्षेत्रांतले तज्ज्ञ या दोन्ही वारसदारांच्या घसरगुंडीचे आपापल्या परीने मूल्यमापन करतीलच, पण ते करत असताना त्यांच्या या स्पर्धक वारसदारांच्या यशाचे मूल्यमापन करणे गरजेचे आहे. त्यातूनच कदाचित यांच्या अपयशाची कारणे अधिक स्पष्टपणे समजून येतील, अशी शक्यता आहे.

धीरूभाईंच्या पश्चात जेव्हा व्यवसायाची दोन बंधूंमध्ये विभागणी झाली, तेव्हाही तरुण आणि तडफदार या विशेषणाने ज्यांचे वर्णन केले जाई, असे धाकटे अंबानी हे थोरल्या भावाच्या सहज पुढे जातील, असा अनेकांचा पक्का समज होता. त्यांच्या फिटनेसबद्दलच्या आग्रहाच्या, हाताखालच्या व्यक्तींसोबत कणखर पण आपलेपणाच्या वर्तनाचे किस्से चर्चिले जाऊ लागले होते. (यात कुठेतरी हिंदी हिरोईन ‘पटवली’ या यशालाही काही जण मोजत असावेत.) त्या तुलनेत “अनफिट’ भासणाऱ्या थोरल्या अंबानींची छबी फारशी प्रॉमिसिंग नव्हती. पण आज इतक्या वर्षांनंतर गाळात रुतलेला धाकल्या अंबानींचा रथ आणि थोरल्या अंबानींची घोडदौड पाहता सुरुवातीची अपेक्षा पूर्ण चुकीची ठरली आहे. धाकट्या अंबानींची ‘रिलायन्स पॉवर’ ही कंपनी मूळ रिलायन्स इंडस्ट्रीजला पाहता पाहता मागे टाकून एक मोठी ‘कॉन्ग्लमरेट’ म्हणून उभी राहील, असे स्टॉक मार्केटमध्ये बोलले जात होते. सोबतच असलेली रिलायन्स एनर्जी (जी आज अदानींनी ताब्यात घेतली), प्रथम तिरोडकरांना विकलेला टॉवर बिजनेस, मग थोरल्या बंधूंनी विकत घेऊन वाचवलेली आरकॉम आणि तरीही शिल्लक राहिलेले भले थोरले कर्ज, अशा एक एक पायऱ्या ते उतरत गेले आहेत. त्या गाळातून बाहेर पडण्यासाठी सत्ताधाऱ्यांशी केलेले साटेलोटे, त्यातून आर्थिक बदनामीसोबतच पदरी पडत असलेले भ्रष्टाचाराचे आरोप, या दलदलीत धाकले अंबानी खोल खोल रुतत जात आहेत.

आजच्या राजकारणातले विविध ध्रूव पाहिले, तर राज ठाकरेंच्या पक्षाला फारसे स्थान उरलेले नाही, आज त्या पक्षाला उर्जितावस्था यावी, यासाठी राबवायला राज यांच्याकडे कोणतेही धोरण दिसत नाही. धाकल्या अंबानींनीदेखील सत्ताधाऱ्यांशी लगट करून राफेल किंवा रशियन मिसाइल्सची कॉट्रॅक्ट मिळवली असली, तरी ती पार पाडण्यास लागणारे तांत्रिक कौशल्य त्यांच्याकडे आज नाही. मिळवणे नि राखणे यातला फरक मोठा असतो आणि त्यांचा तोल राखण्यास कशी दमछाक होते याचा पुरेपूर अनुभव राज आणि अनिल अंबानी दोघेही आज घेत असतील. त्यांच्या करियरच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर त्यांच्याकडून अपेक्षाभंग झाल्याने आता त्यांच्या भावी यशाला अधिकच स्वच्छ नि सुस्पष्ट स्वरुपात समोर यावे लागणार आहे. अन्यथा त्यांच्या गाडीला पुढचा सिग्नल मिळणे अवघड असणार आहे

 -oOo-

(दै. 'दिव्य मराठी’ च्या आजच्या 'दिव्य मराठी - रसिक' पुरवणी मध्ये प्रसिद्ध झालेला लेख.)
https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mandar-kale-article-on-raj-thackeray-and-anil-ambani-5972211.html

भेकड नेते आणि शेंदाड शिपाई


ज्या लोकांना वाटतं किंवा वाटंत होतं की महात्मा गांधीजींना मारलच पाहिजे होतं, त्यांना ’जिना आणि माऊंटबॅटन (किंवा त्यांचे पूर्वसुरी) यांना का मारलं नाही?’ असा प्रश्न पडत नाही. याचं एक कारण म्हणजे विचार करणे त्यांच्या रक्तात नसते हे तर आहेच पण त्या पलीकडे मुळात गांधींबद्दल द्वेष असणार्‍यांच्या प्रचाराला बळी पडलेले असतात. या प्रचारकांच्या द्वेषामध्ये एका बनियाने आपल्या सारख्या जन्मजात श्रेष्ठींऐवजी देशातील जनतेचे नेतृत्व करावे ही अहंकाराला बसलेली मोठी ठेच मुख्यत: कारणीभूत असते. आता ज्यांना जिना किंवा एखादा ब्रिटिश अधिकारी ठार मारण्याऐवजी गांधींवर हत्यार चालवणे त्यांची हत्या करणे अधिक महत्वाचे का वाटत असावे. याचे एक कारण म्हणजे त्यांना परिणामापेक्षा श्रेयाची अधिक आस होती हे नंतर दिसून आले आहे.

ज्यांना असं वाटत होतं किंवा वाटतं ते प्रामुख्याने नक्की काय करावं या संभ्रमात असलेले, सुमार विचारशक्तीचे आणि भेकड लोक असतात. त्यामुळे त्यांचा बळी म्हणून ते नि:शस्त्र म्हातार्‍याची निवड करतात. कुणाला तरी मारल्याने आपण काहीतरी केले इतके समाधान त्यांना हवे असते.

बुश नाही का ९/११ चा राग म्हणून एका देशाचा विध्वंस घडवतो आणि त्याचे नागरिक 'वा रे पठ्ठे’ म्हणून शाबासकी देतात? वास्तविक इराकचा काय संबंध होता? पण काहीतरी केले पाहिजे म्हणून कुणावर तरी गोळ्या झाडायच्या आणि सूड घेतल्याचे समाधान मानायचे. बरं हे करायचे तर मग ज्याला मारला तोच दोषी असा कांगावा करावा लागतो. बुशने 'वेपन्स ऑफ मास डिस्ट्रक्शन’चा बागुलबुवा उभा केला. पण ९/११ इराकने घडवले का? असा प्रश्न ’वॉर ऑन टेरर’ च्या धुंदीत मग्न झालेल्या बहुसंख्य अमेरिकी नागरिकांनी विचारला नाही. माध्यमांनी या दोन्हींचा संबंध आहे असा संभ्रम निर्माण केला नि काम झाले. भारतातही म्हातार्‍याला ठार मारायचे त्यातून आपले तथाकथित शौर्य सिद्ध करण्यासाठी तोच गुन्हेगार हे सिद्ध करायचे असा फंडा वापरला गेला.

अमेरिकेत माध्यमांचा वापर करावा लागला. गॉसिप आणि चारित्र्यहनन प्रेमी भारतीय समाजात कुजबूज तंत्र अधिक सोपे नि बिनखर्चाचे होते, ते वापरले गेले. जिना किंवा ब्रिटिश अधिकार्‍यांना ठार मारून येणारा बॅकलॅश सहन करण्याची हिंमत या भेकडांत नव्हती. म्हणून (१) स्वातंत्र्य मिळाल्यावर, म्हणजे 'ब्रिटिश सत्ता गेल्यावर' (त्यांच्या राज्यात हिंमत झाली नाही) (२) टार्गेट म्हणून नि:शस्त्र म्हातार्‍याची निवड करुन यांनी आपले शौर्य (?) दाखवले.

आजही यांचे नेते व्यासपीठावरुन गर्जना करणारी, चिथावणारी भाषणे करतात आणि नंतर ’जमाव आमच्या नियंत्रणात राहिला नाही होऽ’ म्हणून रडारड करतात. केल्या कृतीची जबाबदारी घेऊन त्याचे परिणाम भोगण्याची हिंमत दाखवत नाहीत. त्यातून क्षणिक भ्रमित कार्यकर्ते खटले अंगावर घेऊन पस्तावतात नि हे नामानिराळे राहून तिथून पळ काढतात आणि आपल्या चिल्ल्यापिल्ल्यांमधे आपणच कसे हे केले याच्या गमजा करत बसतात.

यांच्या शौर्याचीच नवी आवृत्ती दोन तीन वर्षांपूर्वी आम्हाला एन एफ ए आय मध्ये पाहायला मिळाली. काही स्थानिकांनी कबीर कला मंचाचा कार्यक्रम तिथे आयोजित केला होता. आता कबीर कला मंचावर काही शूरवीरांचा(!) आरोप असा की ते नक्षलवादी आहेत. (ते तसे आहेत की नाहीत या दोन्हींबाबत मी अनभिज्ञ आहे. त्यावर चर्चा नको.) त्यामुळॆ त्यांना ’धडा शिकवायला’ म्हणे एका शूर विद्यार्थी संघटनेचे लोक तिथल्या झाडीत लपून बसले. कार्यक्रम संपल्यावर, कला मंचाचे सारे कलाकार आणि सदस्य निघून गेल्याची खात्री झाल्यावर हे शूर मावळे हर हर महादेव म्हणत प्रगटले नि स्थानिक आयोजकांपैकी एक दोघांना मारु लागले आणि लगेच फरारही झाले. दुसर्‍या दिवशी स्थानिक ’राष्ट्रभक्त’ वगैरे म्हणवणार्‍या माध्यमांनी ’धडा शिकवला’ असा मथळा देऊन बातमी केली.

जसे यांच्या पूर्वसुरींनी जिना वा ब्रिटिशांशी पंगा घेण्याचे धाडस केले नाही तसेच इथे ज्यांच्यावर हे आरोप करतात त्या कला मंचाच्या कार्यकर्त्यांवर हल्ला करण्याचे धाडस केले नाही. उगाच एखादा फटका आपल्याला बसला तर डोळे पांढरे व्हायचे. हास्पिटलात भरती व्हायची वेळ आली तर घरी वरण भात तयार होता तो वाया जायचा.

यांच्या शौर्याच्या पातळीचे एक उत्तम उदाहरण नुकतेच फेसबुकवर पाहायला मिळाले. यांतलेच एक शूरवीर घरबसल्या हातात वर्तमानपत्राची सुरळी घेऊन एका कोळशाला बडवत बसले होते. ते चित्र अत्यंत बोलके होते असे आमचे मत झाले.

-oOo-

रविवार, १४ ऑक्टोबर, २०१८

मी टू

अमक्याने याबाबत बोलले नाही म्हणजे तो कसा पुरुषप्रधान संस्कृतीचा समर्थकच आहे असा जावईशोध लावणे जसे चूक तसेच ’इतक्या वर्षांनी का जागे झाली ही’ किंवा ’नक्की घटनाक्रमसुद्धा सांगता येत नाही म्हणजे थापा मारते आहे’ हा निष्कर्षही तितकाच, किंबहुना त्याहून अधिक चूक असू शकतो. अर्थात याचा अर्थ चालत्या गाडीत फुकटचा प्रवास करायला काही स्त्रिया बसल्या नसतील असेही नाही.

किंबहुना खरे काय, खोटे काय आणि घटना आणि सहभागी व्यक्तींच्या मूल्यमापनातील तफावत काय, या तीनही गोष्टी त्यात वेळी उपस्थित असलेल्यांच्याच खर्‍या अर्थाने महत्वाच्या. इतरांच्या पूर्वग्रहाचा, स्वत:च्याच इमेज बिल्डिंगच्या आवरणातून आलेल्या. त्याबाबत जागृती व्हावी, विचारांत बदल व्हावा हा आग्रह धरणारे प्रामाणिक असतात, पण पार्ट्या पाडून दोषारोपाचे खेळ खेळत बसणारे विकृत असतात. त्यांना मी काडीचे महत्व देत नाही. पण त्याचबरोबर जबाबदारीने समजून घेऊ पाहणार्‍याच्या निष्कर्ष वा मूल्यमापन प्रक्रियेत येऊ शकणारे संभाव्य चकवे मात्र नक्की ध्यानात घ्यायला हवेत. 

'ऑस्कर पिस्टोरियस’ या खेळाडूने आपल्या गर्ल फ्रेंडची हत्या केल्याची घटना घडली तेव्हा 'ही तर ओपन अ‍ॅन्ड शट केस आहे, त्याची बाजू काय असणार यात’ म्हणणार्‍यांच्या डोळ्यात झणझणीत अंजन घालणारा लेख लेखिका सोनाली नवाङ्गुळ हिने लिहिला होता. तिने जी बाजू उलगडून दाखवली होती, ऑस्करच्या मानसिक स्थितीचे जे संभाव्य आकलन तिने मांडले होते, त्याने ऑस्कर कायदेशीररित्या निर्दोष जरी ठरत नसला, तरी या निमित्ताने त्याच्यासारख्या शारीरिक मर्यादांचा सामना करणार्‍यांना अपरिहार्यपणे सामोरे जावे लागणार्‍या मन:स्थितीचे आकलन तो लेख वाचणार्‍याला झाले असेल.

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष रोनाल्ड रीगन यांची कन्या पॅटी डेविस हिलाही तरुणपणी व्हाईट कॉलर बलात्काराला सामोरे जावे लागले. तेव्हा तर सोडाच पण पुढे रीगन राष्ट्राध्यक्ष झाल्यावरही तिने याबाबत वाच्यता केली नाही. अमेरिकेसारख्या प्रागतिक देशात खुद्द राष्ट्राध्यक्षाच्या मुलीची ही स्थिती तर इतर मागास देशांतील स्त्रियांची काय अवस्था असेल याची कल्पना करा.

ज्याप्रमाणे ऑस्कर त्या प्रत्यक्ष घटनेतून जात असता त्याची मनस्थिती कशी असावी याचा उलगडा करण्याचा प्रयत्न सोनालीने केला होता, त्याचप्रमाणे पॅटीने त्या अनुभवातून जात असताना आपल्या मनस्थितीचे वर्णन केले आहे. ती घटना म्हणजे एखाद्या त्रयस्थाने मोबाईलमध्ये शूट केल्याप्रमाणे सर्व काही बिनचूक तपशीलासह आठवायला हवी असा समज असणार्‍या - स्त्री आणि पुरुष दोघांसाठीही हा तिचा अनुभव आवर्जून शेअर करतो आहे.

पॅटी डेविस यांच्यावरील बातमीची लिंक: https://www.washingtonpost.com/opinions/i-was-sexually-assaulted-heres-why-i-dont-remember-many-of-the-details/2018/09/21/8ce0088c-bdab-11e8-8792-78719177250f_story.html