बुधवार, २९ ऑगस्ट, २०१८

व्हेअर इज वॉली

मार्टिन हँडफर्ड नावाच्या एका ब्रिटिश रेखाचित्रकाराने ’व्हेअर इज वॉली’ किंवा ’चित्रात लपलेला वॉली शोधा’ असा एक खेळ त्याच्या ग्राफिक्सच्या सहाय्याने सुरू केला. त्याच्या पुस्तकाच्या पानावर अनेक पात्रे नि चित्रे असत. त्यात कुठेतरी लाल-पांढर्‍या पट्ट्यांचा टी-शर्ट, गोंड्याची गोल नि लाल टोपी आणि गोल फ्रेमचा चष्मा असलेली ही ’वॉली’ नावाची व्यक्ती लपलेली असे. तुमची दिशाभूल करण्यासाठी यातील एक-दोन वैशिष्ट्यांसह दुसरे एखादे पात्र चित्रांतील पात्रांच्या भाऊगर्दीत मिसळून देणे वगैरे क्लृप्त्या चित्रकाराने वापरलेल्या असत. वरवर पाहता जरी हा लहान मुलांचा खेळ असला तरी मोठेही तो आनंदाने खेळत असत.

हाच खेळ अमेरिकेत ’व्हेअर इज वाल्डो’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. (’द बिग बॅंग थिअरी’ या टेलिविजन सीरिजच्या चाहत्यांना एका एपिसोडमध्ये सस्पेन्ड झालेला शेल्डन वाल्डो शोधत बसलेला पाहिल्याचे आठवत असेल कदाचित.) वॉली ऐवजी अमेरिकन स्थानिक वाटावे* म्हणून त्याचा वाल्डो झाला. पुढे अमेरिकन मंडळींच्या डिजिटल आसक्तीचा परिणाम म्हणून तो डिजिटलही झाला.

आमच्याकडेही आम्ही हा खेळ खेळतो. अमेरिकन प्रत्येक गोष्ट वर्चुअल वा डिजिटल माध्यमांत नेतात तर आम्ही उलट दिशेने त्याचे कमी खर्चाचे व्हर्शन बनवत असतो. सपाटही नसलेली लाकडाची एक फांदी आणि कागदाच्या बोळ्याला वाहनाच्या ट्यूबमधून कापून काढलेली रबर लावून क्रिकेट खेळण्याचा शोध आमचाच. आमचे सर्व काही होम एडिशनचे असते. प्रोफेशनल आणि बिजनेस एडिशन आम्ही पाश्चात्यांसाठी सोडून दिल्या आहेत. (नमनाला घडाभर तेल म्हणतात ते हे.)

तर सांगत काय होतो, आम्हीही आमच्याकडे हा खेळ आणला. पण ब्रिटिशांमध्ये पुस्तके छापावी लागतात वा अमेरिकन मंडळींकडे गेम विकत घ्यावा लागतो तसे आम्ही काही करत नाही. आम्ही हा सारा ’माईंड गेम’ म्हणून खेळतो. आणि केवळ उदार भूमिकेतून इतरांनाही हा वाल्डो सापडावा म्हणून फेसबुक किंवा व्हॉट्स अ‍ॅप सारख्या फुकट माध्यमांतून आम्ही तो कुठे आहे ते सार्‍यांना सांगतो. आता तुम्ही म्हणाल, म्हणजे इतरांचा खेळ बिघडवणार तुम्ही. पण तसे नाही. हा इतर कुणी शोधलेला वाल्डो जो आहे तो आपणही स्वीकारला की आपल्यालाही पॉईंट्स मिळतात. आणि यातला वाल्डो हा स्वत:देखील हा खेळ खेळू शकतो, आहे की नाही गंमत? आता त्याने दुसरा वाल्डो शोधला नि स्वीकारला की त्याचे पॉईंट्स वाढतात आणि इतर कुणी त्याला वाल्डो म्हणून ’धप्पा दिला’ की कमी होतात.

पण आपण भारतीय असे आहोत की आपले अंतर्गत असे अनेक गट आहेत. आणि प्रत्येकाचा वाल्डो वेगळा. त्यामुळे मग या खेळाची व्हर्शन्स करावी लागतात. ल्युडो किंवा सापशिडी, व्यापार (ई: कित्ती घाटी शब्द आहेत हे, स्नेक्स अ‍ॅंड लॅडर्स किंवा मोनोपॉली म्हणा की.) मध्ये कसे प्रत्येकाची सोंगटी वेगळी असते. इथे प्रत्येकाला आपला गेमच निवडता येतो. आता असं पहा स्वयंघोषित राष्ट्रवादी खेळाडूंसाठी हा ’व्हेअर इज (शहरी) नक्षलवादी’ नावाने खेळला जातो तर स्वयंघोषित पुरोगाम्यांमध्ये ’व्हेअर इज (छुपा) दक्षलवादी**’ या नावाने. ( याच दुसर्‍या खेळाचे ’व्हेअर इज (छुपा) मनुवादी’ नावाचे आणखी एक उप-व्हर्शन आहे. (छुपा) दक्षलवादी शोधून कंटाळले की स्वयंघोषित पुरोगामी कधी कधी हा खेळ खेळतात.) पण या दोन व्हर्शन्समध्ये थोडासा फरक आहे. स्वयंघोषित राष्ट्रवादी हा खेळ फक्त पुरोगामी पुस्तके नि माणसे घेऊन खेळतात तर स्वयंघोषित पुरोगामी हा खेळ आपसातच खेळत असतात. (जसे ते आपले विचार वैचारिक विरोधकांच्या व्यासपीठावर न जाता आपल्या-आपल्यात एकमेकांना शिकवतात अगदी तसेच.)

थोडे विषयांतर करुन एक जुना विनोद सांगतो. अमेरिकन, ब्रिटिश आणि भारतीय पोलिसांना एकदा एक लपवलेला बोकड शोधून आणण्याचे आव्हान देण्यात आले. जो कमीत कमी वेळात शोधेल ते पोलिस खाते - म्हणे, जगातले सर्वात कार्यक्षम खाते असे जाहीर करण्यात येणार होते. ’गेट-सेट-गो’ झाल्यावर पाचच मिनिटात भारतीय पोलीस एक वासरू घेऊन हजर झाले. ब्रिटिश आणि अमेरिकन पोलीस काही वेळानंतर बकरा पकडून घेऊन आले. त्याच्या मागे पळापळ केल्याने ते घामाघूम झाले होते. अमेरिकन पोलीसाच्या आधी ब्रिटिश पोलीस हजर झाल्याने ब्रिटिश पोलीस खाते श्रेष्ठ आहे असे जाहीर करावे असा निर्णय न्यायाधीशांनी दिला. याला भारतीय पोलीसांनी ताबडतोब आक्षेप घेतला नि आपण या दोघांच्याही आधी पोचल्याचे निदर्शनास आणून दिले. पण तुम्ही बकरा नव्हे तर वासरू आणले आहे, न्यायाधीश वैतागाने म्हणाले. ’दोन मिनिटे इंटरोगेशन करू द्या. हे वासरू आपण बकरा असल्याचे मान्य करते की नाही पहा.’ भारतीय पोलीस उत्तरला. निष्कर्ष... सांगायलाच हवा का?

गाडी परत आपल्या खेळाकडे आणू. तर मुद्दा असा की हे ’व्हेअर इज (शहरी) नक्षलवादी’ किंवा ’व्हेअर इज (छुपा) दक्षलवादी’ खेळणारे लोक हे या विनोदातल्या त्या भारतीय पोलीसासारखे असतात. उगाच धावाधाव करण्यापेक्षा आपल्याला न आवडणारे एखादे वासरू पकडून आणतात नि हाच बकरा आहे असे घोषित करतात. शिवाय भारतीयांनी हा खेळ वैयक्तिक न ठेवता ग्रुपने खेळण्याचा केल्याने त्यांच्या त्या दाव्याला पुष्टी देणारे पाच-पन्नास लोक ते सहज पकडून आणतात. इथे बहुमत - आवाजी असो की संख्यात्मक- हे काहीही (अगदी गुरुत्वाकर्षणामुळे वस्तु जमीनीपासून उलट दिशेने आकाशाकडे झेपावतात हा दावा देखील) सिद्ध करण्यास पुरेसे असते. आता असे मानणार्‍यांचे पुन्हा बहुमत असल्याने, मी पकडला तो (शहरी) नक्षलवादी किंवा (छुपा) दक्षलवादीच आहे हे सिद्ध झाल्याचे स्वत:च जाहीर करतात. एकुण मोठा मौजेचा खेळ असतो हा.

बाय द वे, तुमचा स्कोर किती झालाय आतापर्यंत? मी अजून ’ॠणा’तच आहे, नाही म्हणजे तुम्ही लोक डांबिस, पहिला प्रश्न हाच विचाराल म्हणून आधीच उत्तर देऊन टाकलं.
----

*आणि एकुणच अमेरिकन मंडळी हट्टाने इंग्लिश गोष्टी नाकारतात हे दुसरे कारण. अगदी नव्याने तिथे स्थलांतर केलेलेही याला अपवाद नाहीत. एका माजी- पाकिस्तानी आणि अमेरिकन सिटिझन होऊन जेमतेम पाच वर्षे झालेल्या बॉस्टनमधील आमच्या सिस्टिम अ‍ॅडमिनचे उदाहरण घ्या. एकदा बोलता बोलता मी कुठलासा शब्द वापरला तर त्याने मला दुसरा एक शब्द वापरावा असे सुचवले. मी म्हणालो, ’अरे पण मला जे म्हणायचे आहे त्यानुसार तो बरोबरच आहे की. शिवाय दोन्हींचा अर्थ एकच आहे.’ ’नो, बट दॅट इज सो ब्रिटिश.’ तो ताडकन म्हणाला.

** दक्षलवादी हा शब्द मी फेसबुकवर कुठेतरी वाचला. श्रेय ज्याचे असेल त्याला.

शनिवार, २८ जुलै, २०१८

नागरी टोळ्या आणि माणूस

वैयक्तिक पातळीवर काहीही दिवे लावता न येणारे लोक गल्ली, आळी, गाव, शहर, शाळा, कॉलेज, खरेदीसाठी निवडलेले एकमेव दुकान, गावात मिळणारे पदार्थ, ... आणि अर्थातच जात, धर्म आणि देश इत्यादि जन्मदत्त अथवा आपल्या कर्तृत्वाचा काडीचा वाटा नसलेल्या गोष्टींच्या अस्मितांचे तंबू उभारून, पार्ट्या पाडून खेळत बसतात.

मनुष्य जनावराच्या पातळीवरून टोळीच्या मानसिकतेत रूतलेला राहतो. त्यामुळे तो नागर झाला तरी सुसंस्कृत झाला आहे यावर माझा विश्वास नाही. टोळ्यांची व्याख्या बदललेली आहे इतकेच!

समोरच्याला एखाद्या गटाचा भाग म्हणूनच ओळखत, त्या गटाबद्दलचे आपले पूर्वग्रह त्याच्यावर लादतच आपण त्यांच्याशी आपली वर्तणूक कशी असावी हे ठरवतो. आपल्या पूर्वग्रहाला प्रतिकूल असे हजारो पुरावे त्याच्यासंदर्भात दिसून आले तरी ते सारे अपवाद म्हणून नाकारतो आणि आपल्या पूर्वग्रहाला अनुकूल असे हातभर वा बोटभर पुरावे दाखवून आपणच बरोबर असल्याचे स्वत:ला नि इतरांना पटवत राहतो. 

जमावाने ठार मारलेली व्यक्ती, एखादी बलात्कार झालेली अभागी स्त्री, अन्याय होऊनही न्यायव्यवस्थेकडून न्याय न मिळालेली दुर्दैवी व्यक्ती आपल्या गटाची नसेल तर बहुतेक वेळा आनंद, समाधान याच भावना दिसून येतात. तुमच्या गटातील उरलेले ती गोष्ट बिनमहत्वाची म्हणून दुर्लक्ष करतील फारतर. पण गटाबाहेरच्या व्यक्तीबाबत सहानुभूती असणारे दुर्मिळ. आणी असे दोन्ही गटांना नकोसे असतात, किंवा सोयीपुरते हवे असतात म्हणू. जरा आपल्या विरुद्ध मत दिले की 'छुपा तिकडचा की हो' म्हणून त्याच्या नावे घटश्राद्ध घालून मोकळे.

एखाद्याने असल्या मूर्ख जमावांचा भाग न होणे हे ही एकसाचीकरणाच्या काडेपेट्यांत राहू पाहणार्‍यांना रुचत नाही. मग सतत ते तुम्हाला या ना त्या डबीत बसवू पाहात असतात. स्वत: खुजे असतात. तुम्हीही खुजे राहावे अशी अपेक्षा ठेवतात... नव्हे स्वत:च न्यायाधीश होत तसे जाहीरही करतात.

आपला झाडू घेऊन ही अवाढव्य गटारगंगा स्वच्छ करणे अशक्य होते तेव्हा अशा जमावांतील व्यक्तींशी संवाद थांबवणे हा एकच शहाणपणाचा आणि मन:शांतीचा उपाय असू शकतो.

जमावाच्या पाठिंब्याविना यातून तुम्ही इतरांसाठी शिरोधार्य असे तत्वज्ञान वा विचार रुजवू शकणार नाही कदाचित, पण एक उदाहरण नक्की समोर ठेवता येईल.

बुधवार, ११ जुलै, २०१८

सुनेचा स्वैपाक (अर्थात एका नव-सासूची कैफियत)

(एक अ-भावगीत*) 

नाही लसणाची फोडणी
नाही जवसाची चटणी
कढी फुळकवणीचे पाणी ||

कशाला न चव-ढव
कशाला ही उठाठेव
झाले हो भाताचे दगड ||

आम्हा आहे चाल-रीत
आम्ही वापरू ग हिंग
जैसा श्रीखंडात रंग ||

अन्नातला भाजीपाला
कच्चा राहिला सगळा
धन्य स्वैपाकाची कळा ||

- बाकीबाई बोरकर (एक नव-सासू)

---
*अभाव-गीत म्हटलं तरी चालेल.

हाच मीटर ढापून बाकीबाब बोरकरांनी नंतर ’नाही पुण्याची मोजणी...’ हे भावगीत लिहिले:  
https://www.aathavanitli-gani.com/Song/Nahi_Punyachi_Mojani

गुरुवार, ५ जुलै, २०१८

...तेव्हा तुम्ही काय करता?

एका देहाच्या कुडीत वास्तव्यास असणारी 
विविधरंगी व्यक्तिमत्वे, तिच्यावर संपूर्ण
ताबा मिळवण्यासाठी झटू लागतात...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?

त्या कुडीत वास्तव्यास असलेला तत्त्वज्ञ
व्यक्ती-समष्टीचे कोडे उलगडून सांगताना
मध्येच थकून झोपी जातो...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?

त्या झोपल्या तत्त्वज्ञाची प्रतारणा करत
एखाद्या वारयोषितेसारखी तुमची प्रवृत्ती
तुमच्यातल्याच विदूषकाचा हात धरते...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?

अजरामर अशा हॅम्लेटच्या भूमिकेऐवजी
तुमच्यातला नट, रंगमंचावरील एकाकी
ठोकळ्याची भूमिका स्वीकारू इच्छितो...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?

तुमच्यातील सुरेल-सूर-मग्न संगीत-प्रेमी
षड्ज-पंचमांच्या आधार स्वरांना त्यागून
धर्मस्थळांतील गोंगाटाला शरण जातो...
... तेव्हा तुम्ही काय करता?

सत्तेच्या खेळात निष्णात असलेला
तुमच्यातील राजकारणी, जेव्हा
’इदं न मम’ म्हणत संन्यस्त होतो...
... तेव्हा तुम्ही काय करता?

मनात सदैव बागडत असलेला रोमिओ
आपल्या सद्गुण-सालंकृत सखीऐवजी
एखाद्या स्वार्थ-साधिकेवर लुब्ध होतो...
... तेव्हा तुम्ही काय करता?

देहा-मनाला आत्यंतिक क्षुब्ध करणार्‍या
प्रश्नावर, एखादा लेख लिहित असताना
कागदावर एखादी कविताच उमटते...
...तेव्हा तुम्ही काय करता?
---
- डॉ. मंदार काळे

सोमवार, २१ मे, २०१८

कावळा बसवा नि फांदी मोडा

जगभरातील प्रत्येक माणसांत एक संभ्रमित जनावर दडलेले असते. जनावरांच्या तुलनेत माणसाची ग्रहणशक्ती जितकी वाढली आहे त्या मानाने आकलनशक्ती अजून कैक मैल मागे आहे. त्यामुळे अनेकदा माणसाला अनेक प्रश्नांना, माहितीला, समस्यांना सामोरे जावे लागते ज्याच्याबाबत काय करायचे हे त्याला/तिला उमगत नाही. समस्या समोर असते पण तिच्या कारणांचे आकलन त्याला/तिला झालेले नसते. अशा वेळी एकतर कुणाला तरी ते झाले आहे आणि त्या समस्यांचे उत्तर त्याच्याकडे आहे (आध्यात्मिक बुवा-बाबा) असे गृहित धरायला त्याला आवडते. त्याहून अधिक संभ्रमित, अधिक आळशी मंडळी आकलनाचा मधला टप्पा ओलांडून थेट उपायाचा, निराकरणाचा आयता मार्ग शोधतात. वैयक्तिक आयुष्यात ’देवा’ची आणि सत्ताकारणात ’राजा’ची भूमिका यातून तयार होते. तो ऑलमायटी आपल्या समस्यांचे कसे निवारण करणार, त्यासाठी आवश्यक कौशल्ये त्याच्याकडे आहेत का याचा विचार त्या दोघांना शरण जाणारे करत नसतात. ते त्याचे काम आहे नि त्याने ते करायलाच हवे, तो त्यासाठी सक्षम आहे हे त्यांनी ठरवून टाकलेले असते. त्यांच्या क्षमतेबाबत विचार वा मूल्यमापन करण्याची गरज नसते.
तिसरा एक पर्याय जगभर सर्वत्र वापरला जातो तो म्हणजे भूतकाळातील गृहितसत्य, तथाकथित समस्याविहीन व्यवस्थेकडे अथवा परिस्थितीकडे परत जाणे. धार्मिकांमध्ये हा पर्याय अधिक आढळतो. त्याशिवाय वर्तमानातील समस्यांचा डोंगर कसा उपसायचा या विचाराने हतबुद्ध झालेल्या समाजातही. धार्मिकांना धर्माच्या उगमापाशी गेले की सगळे काही आलबेल होईल असा विश्वास असतो. विज्ञान, विचार यांनी अनेक क्षेत्रात कोपर्‍यात रेटत नेलेल्या धर्माला परत उजाळा द्यायचा असेल तर भूतकाळात जेव्हा तो बलवान होता तिथवर आपण मागे गेलो, तीच सामाजिक राजकीय परिस्थिती निर्माण केली तर धर्मही पुन: त्याच उर्जितावस्थेला पोहोचेल असा त्यांचा विश्वास असतो. अफगाणिस्तान पासून इराण पर्यंत सर्व मुस्लिम देशांची ही परागती आपण पाहिली आहे. काही देशांतून ख्रिश्चॅनिटीच्या मूळ रूपाकडे परत गेलो की जग अधिक सुंदर होईल असा समज असणारे ’मूळ रूप म्हणजे काय? ते कुणी नि कसे निश्चित करायचे?’ या प्रश्नांना स्पर्श न करता कठोर नियमन म्हणजे मूळ रूप असे स्वत:च ठरवूनही टाकत असतात. या दोन बिब्लिकल धर्मांच्या पावलावर पाऊल ठेवत इतरधर्मीय देखील भूतकालगामी होऊ पाहात आहेत.
देशाच्या वर्तमानातील समस्यांच्या निराकरणाचे कोणतेही परिणामकारक उपाय सापडत नसले की भूतकाळात आपण फार सामर्थ्यशाली होतो असा समज करून घेणे सोयीचे असते. आपल्या समाजात काही समस्याच नव्हत्या, बलात्कारासारख्या गुन्ह्यांसह ज्या काही समस्या आहेत त्या केवळ आपण आपले सोवळे सोडून बाहेरून आलेले ओवळे स्वीकारले म्हणून, असा झापडबंद, विचारशून्य तर्क देणारे आपल्या आसपास आहेतच. त्या तथाकथित भूतकाळाकडे परत गेलो की आपल्या समस्या चुटकीसरशी नाहीशा होतील असा त्यांचा समज असतो...किंवा इतरांचा तसा समज करून द्यायला त्यांना आवडते.
बरं अशा प्रतिगामी व्यक्तींना पर्याय म्हणून उभे असलेलेही त्यांच्याहून वेगळे असतात असेही नसते. अनेक वर्षे आपण शासक होतो, जनतेचे प्रतिनिधी होतो. आज अचानक एक वावटळ आली नी आपली सत्ता हातून निसटली हे वास्तव जुन्या शासकांना मान्य करावे लागतेच, त्याला इलाजच नसतो. पण याची कारणमीमांसा करत बदललेली परिस्थिती, त्यामुळे कालबाह्य झालेली व्यवस्था, ती राबवण्याची हत्यारे, नव्या परिस्थितीत तगून राहण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये, उभी करण्याची यंत्रणा आणि व्यवस्था याबाबत विचार ते करत नाहीत. आपल्या विरोधकांप्रमाणेच आपल्यापुरता सोपा निष्कर्ष ते काढतात. ’निवडीची प्रक्रिया बदलली म्हणून आपण हरलो, मागे पडलो.’ आता जी प्रक्रिया आपल्या गैरसोयीची ती भ्रष्ट असणार यात काही शंकाच नाही. ते सिद्ध करायची गरज नाही. कार्यकारणभाव उलगडून दाखवण्याची गरज नाही. रंगलेल्या क्रिकेट सामन्यात पराभव झाल्याचे खापर, ’तू मध्येच उठलास म्हणून विकेट पडली’ असे म्हणत सोबत्यावर फोडणे आणि हा तर्क यात फरक नाहीच. जिथे कार्यकारणभाव, परस्परसंबंध सिद्ध होत नाही तिथे असे दावे करणे म्हणजे कुणीतरी आपली जागा सोडली म्हणून सचिन आऊट झाला नि भारत हरला म्हण्यासारखेच आहे.
काही वर्षांपूर्वी आळेकरांचे एक नाटक आले होते ’एक दिवस मठाकडे’ नावाचे. कोण्या डोंगरावर एक मठ आहे नि त्यात जगातील सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात हे गृहित धरून त्याच्या शोधांत निघालेला एक विधुर आणि प्रेयसी गमावलेल्या एक तरूण यांच्या संवादातून हे नाटक उलगडत जाते. आपल्या समस्यांना आपल्यालाच सामोरे जावे लागते. परिस्थिती बदलली की अट्टाहासाने तिला वळवून भूतकाळात नेता येत नसते, गमावलेले पुन्हा हस्तगत करता येत नसते. त्या गमावलेपणाची चिकित्सा करून कारणमीमांसा मात्र मांडता येते. ज्यातून आपला भूतकाळ पुनरुज्जिवीत करता आला नाही तरी आपण गमावले ते ज्याच्या वर्तमानात शिल्लक आहे, त्याने ते गमावू नये यासाठी आपल्या अनुभवाचे शेअरिंग करून निदान आपल्या चुकांची पुनरावृत्ती त्याने/तिने करू नये यासाठी प्रयत्न करता येतो. आपला भूतकाळ कुणाचा तरी वर्तमान म्हणून पाहता येतो. तितपत तरी- खरं तर तितपतच, साध्य करता येते हे समजून घेणारा मठाचा नाद सोडून घराकडे वळत असतो. बदलत्या परिस्थितीत घराचा सांभाळ करण्याचा विचार करत असतो.
भूतकाळाकडे नजर लावून बसलेला, घड्याळाचे काटे फिरवून नेहरूपूर्व भारत निर्माण केला की आपले वर्चस्व अधिक दृढ होईल असे समजणारा भाजप आणि राजकारणाचे, सत्ताकारणाचे आयाम आमूलाग्र बदलले आहेत, आपले खेळाडू नव्या परिस्थितीत खेळण्यास अद्याप सक्षम नाहीत हे समजून न घेता, मतपत्रिकांच्या निवडणु्कांत आपण जिंकत होतो म्हणून 'ईवीएम’वर आगपाखड करत पुन्हा मतपत्रिका आणा म्हणणारी कॉंग्रेस हे दोघेही या बाबतीत* एकाच माळेचे मणी असतात.

---