वेचित चाललो...

वेचित चाललो’ ही विविध प्रकारच्या लेखनातील लक्षणीय वेच्यांची संचयनी आता नव्या देखण्या रूपात, शोधासाठी सोयीच्या विविध अनुक्रमणिकांसह

रविवार, १२ जानेवारी, २०२०

जग जागल्यांचे: व्यवस्था आणि माणूस

(दैनिक 'दिव्य मराठी’च्या रसिक’ पुरवणीमध्ये आजपासून ’जग जागल्यांचे’ हा स्तंभ सुरु केला. त्यातील पहिला लेखांक, पार्श्वभूमी देणारा)

मानवी इतिहासाच्या सुरुवातीपासून माणूस कळपांमध्ये अथवा टोळ्यांमध्ये राहात असे. त्याच्या आयुष्यातील आहार आणि निद्रा वगळता इतर सर्व कामे, जसे शिकार, अन्नवाटप, संरक्षण, अपत्य संगोपन ही दोन किंवा अधिक व्यक्तींच्या सामूहिक सहभागानेच होत असत. शिकारीसारखे काम करत असताना हाकारे घालणे, कळप उठवणे, ठार मारणे, शिकार वस्तीच्या स्थानी वाहून नेणे, तिचे वाटप करणे... ही आणि यापुढची कामे विविध व्यक्तींना वाटून दिलेली असत. एका कामाच्या पूर्तीसाठी यात श्रमविभागणीचे तत्त्व अंगिकारले जात असे.

पुढे शिकारीचे एक कार्य जर छोटी छोटी उप-कार्ये साध्य केल्याने साध्य होत असेल तर व्यक्तीच्या कार्यकौशल्याच्या एकत्रीकरणाने मोठी कार्ये सिद्ध करता येतील, असा शोध माणसाला लागला. या श्रम-संमीलनाचा तत्वाचा वापर करुन माणसांनी पुढे यापूर्वी कल्पनाही न केलेली मोठी कामे सिद्धीस नेण्यास सुरुवात केली. या कार्यांचा विस्तार आणि सहभागी व्यक्तींची संख्या जसजशी वाढली तसतशी अशा कार्यसिद्धीसाठी नियंत्रक यंत्रणेची गरज निर्माण झाली. केवळ टोळीप्रमुख आणि भगत असलेल्या टोळ्यांना मग राज्यव्यवस्था आणि धर्मव्यवस्था मिळाली. याशिवाय उत्पादनव्यवस्था, व्यापारव्यवस्था, बाह्य धोक्यांपासून संरक्षण देणारी सैन्यदलासारखी व्यवस्था, अंतर्गत नियमनासाठी न्यायव्यवस्था... अशा अनेक व्यवस्था हळूहळू उदयाला आल्या.
परंतु यापूर्वी मनुष्याने न कल्पिलेली अशी एक महत्त्वाची गोष्ट यातून घडली ती म्हणजे, अशा व्यवस्थांचे स्वतःचे असे काही हक्क आणि स्वार्थ निर्माण झाले! हे हक्क पुढे भस्मासुरासारखे त्याच्या जन्मदात्यावरच उलटले. मनुष्याचे हित हा मूळ हेतू मागे पडून, व्यवस्थेचे हित जपण्याच्या दृष्टीने माणसाची पावले पडू लागली. एखाद्या बुद्धिभेद केलेल्या गुलामाप्रमाणे या व्यवस्थांचे हित जपण्यासाठी माणसाने स्वत:च्या हितावर पाणी सोडले, प्रसंगी त्यासाठी शस्त्रही हाती घेतले.

माणसांच्या टोळ्यांना नीतिनियमांची चौकट देऊन त्या जमावाचे समाजात रूपांतर करण्याच्या उद्देशाने निर्माण झालेल्या धर्मव्यवस्थेने ’स्वधर्मे निधनं श्रेय:’ सारख्या कल्पना माणसाच्या मनात रुजवल्या आणि ’माणसासाठी धर्म’ या मूळ कल्पनेकडून ’धर्मासाठी माणूस’ या कल्पनेकडे माणूस केव्हा सरकला. त्या व्यवस्थेचा धिक्कार करत उभ्या राहिलेल्या पर्यायी व्यवस्थेनेही तिच्याच पावलावर पाऊल टाकून हिंसेचे माजवलेले थैमान रशिया, चीन, युगोस्लाव्हिया, पूर्व जर्मनी आदी देशांतून पाहिले. 
 
औद्योगिक क्रांतीपश्चात भांडवली व्यवस्था ही धर्म नि राज्यव्यवस्थांइतकी प्रभावी बनली आहे. तिचा अविभाज्य भाग असणार्‍या उत्पादक व्यवस्थेचे मूळ उद्दिष्ट माणसाच्या गरजा भागवण्यासाठी उत्पादन असे असणे अभिप्रेत होते. परंतु तिने ’नफ्यासाठी उत्पादन’ असे नवे उद्दिष्ट स्वीकारले, जे ग्राहकाच्या नव्हे तर व्यवस्थेच्या हिताचे संरक्षण करणारे आहे. उपभोग्य वस्तू ही क्रयवस्तू झाल्यापासून तिचा पुरवठा अधिकाधिक नफा मिळेल अशा ठिकाणी प्राधान्याने होऊ लागला. त्यातून कुणाची गरज भागवली जाते, मुळात भागवली जाते का, याच्याशी उत्पादकाचे सोयरसुतक उरले नाही. 

एकदा उत्पादनव्यवस्था उभी राहिली की तिला सतत बाजारपेठ उपलब्ध व्हावी म्हणून गरजा ’निर्माण केल्या’ जाऊ लागल्या. त्यात एका बाजूने ग्राहकांसाठी जाहिरातव्यवस्था तर वितरक नि विक्रेत्यांसाठी मार्केटिंग आणि लॉबिंग सुरु झाले. त्याचवेळी स्पर्धक उत्पादकांचे खच्चीकरण करण्यासाठी जाहिरातव्यवस्थेनेच (अप-) प्रचारव्यवस्थेची झूल पांघरली. राज्यव्यवस्था जमिनीवर युद्ध खेळत असत, अर्थव्यवस्थेमध्ये उत्पादकांनी ते व्यापाराच्या मैदानावर खेळायला सुरुवात केली. नैतिक अनैतिक मार्गांनी नफा वाढवण्याची चढाओढ सुरु झाली. अन्य दोन व्यवस्थांच्या ठेकेदारांनाही यात ओढून घेतले. आजच्या जगात अर्थसत्ता ही देशोदेशीच्या राज्यव्यवस्था आणि धर्मव्यवस्थांनाही कह्यात ठेवताना दिसते आहे. काही प्रमाणात या दोन व्यवस्थाही तिच्यावर कुरघोडी करण्याचा प्रयत्न करत असल्या तरी बव्हंशी त्या अर्थसत्तेशी जुळवून घेण्याचेच धोरण स्वीकारताना दिसतात.

व्यवस्थांची निर्मिती ही मूलत: माणसाच्या हिताची कार्ये सिद्धीस नेण्यासाठी झाली. पण आता उलट दिशेने माणसाच्या हिताचे काय हे या व्यवस्थाच निश्वित करू लागल्या आहेत. तीनही प्रमुख व्यवस्थांची अनुषंगे या ना त्या प्रकारे माणसावर अधिराज्य गाजवत असतात. व्यवस्थेकडून माणसाचे प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष शोषण केले जात आहे. सर्वसामान्य माणसापेक्षा व्यवस्थेचे हित मोठे आणि व्यवस्थेच्या हिताहून तिच्या संचालकांचे हित अधिक मोठे, अशी उतरंड निर्माण झाली आहे. या उतरंडीत तळाला राहिलेल्या सामान्य माणसाचे हित साधले जाण्याची शक्यता कमी कमी होत जात आहे. 

अशा वेळी या व्यवस्थांच्या विरोधात सामान्य माणसापुढे फार पर्याय नसतात. लोकशाही असलेल्या देशात - आभासी का होईना, राज्यव्यवस्थेत आपले प्रतिनिधी निवडण्याचे कणभर स्वातंत्र्य राहते. अर्थव्यवस्थेतही ते राज्यव्यवस्थेप्रमाणेच आभासीच राहते. गरजेसाठी आवश्यक वस्तूचे उत्पादन ही पद्धत मोडीत काढून उपलब्ध उत्पादनांतून गरजेला जास्तीतजास्त अनुकूल वस्तूची निवड इतपत स्वातंत्र्यच माणसाला उरत असते. धर्मव्यवस्थेमध्ये तर त्याचे अस्तित्वच उरत नाही, ती माणसाचे एकतर्फी नियंत्रण करताना दिसते.

व्यवस्थांचे हे नियंत्रण सहनशक्तीबाहेर वाढले की माणसे बंड करतात. व्यवस्थांकडून अशा बंडांचे दमन करण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला जात असतो. राज्यव्यवस्थेविरोधातील आणि धर्मव्यवस्थेविरोधातील बंडांचा इतिहास अगदी शालेय जीवनापासून आपण अभ्यासत आलेलो आहोत. परंतु अर्थव्यवस्थेतील अन्यायकारी, अनैतिक अशा गोष्टींविरोधातील बंडांबाबत मात्र आपण एकतर अज्ञानी वा उदासीन तरी असतो किंवा त्या बंडांना ’विकासविरोधी’ म्हणत व्यवस्थेचीच बाजू लढवत असतो. 

त्यामुळे असे लढे लढणारे सैनिक बहुधा एकांडॆ लढतात. ज्यांच्याविरोधात लढतात त्यांच्याकडून ’स्पर्धकांचे हस्तक’ म्हणून हिणवले जातात. विरोधातील व्यवस्थेचे बळ मोठे असेल तर ते बहुधा आयुष्यातून उठतात, व्यवस्थेने केलेल्या बदनामीचे जोखड घेऊन वंचित आयुष्य जगतात. तुरुंगाच्या कोठडीत सडत पडतात किंवा पार कणा मोडलेल्या अवस्थेत बाहेर येऊन भकास आयुष्य जगतात. ज्यांच्यासाठी ते लढले, त्या सर्वसामान्य माणसाला मात्र त्याच्या आयुष्यापेक्षा चित्रपटातील एखाद्या नटीच्या आयुष्यातबद्दल कैकपट अधिक कुतूहल असते. 

अशा काही माणसांचे म्हणजे व्हिसलब्लोअर्सचे अर्थात ’जागल्यांचे’ जग धुंडाळण्याचा प्रयत्न केला आहे. ते या स्तंभातून समोर ठेवण्याचा प्रयत्न करणार आहे.

-oOo-

पूर्वप्रकाशित: दिव्य मराठी-रसिक : https://divyamarathi.bhaskar.com/news/an-article-of-mandar-kale-in-rasik-126492442.html

ही निकामी आढ्यता का?

जेमतेम सकाळ. चहा घेऊन डोळ्यातली उरली-सुरली झोप घालवण्याचा प्रयत्न तुम्ही करत असता नि फोन वाजतो. नंबर अपरिचित. सोशल मीडियाबाहेर संपूर्ण अ‍ॅंटि-सोशल असलेल्याने अपरिचित क्रमांकावरुन फोन येण्याची शक्यता जवळजव्ळ शून्य. तेव्हा बहुधा रॉंग नंबर असावा असे गृहित धरुन अनिच्छेनेच उचलता. बोलणारा नाव नि गाव सांगतो नि आपला तर्क बरोबर ठरणार याची खात्री होऊ लागते. पण बोलणारा अचानक परिचित विषयावर बोलू लागतो नि तुमची झोप ताबडतोब पळून जाते.
फोन करणारी व्यक्ती पंढरपूर जवळच्या एका गावातील शेतमजूर असते, दलित चळवळीत सक्रीय असणारी आणि स्वत: पूर्वी 'लोकमत’सारख्या वृत्तपत्रांतून थोडेफार लेखन केलेली. पण कौटुंबिक कारणाने शहराकडून पुन्हा गावाकडे परतलेली. तुमचा लेख सकाळी वाचून तातडीने फोन करुन तो आवडल्याचे सांगतानाच त्या अनुषंगाने त्यांचे स्वत:चे विचार मांडत जाते.
व्यवस्थेने केलेल्या शोषणाचा अनुभव लहान गावांतून राहणार्‍या दलित समाजातील व्यक्तीइतका दाहक कुणाचा असणार. पण आपले लेखन जरी अर्थकारणाशी निगडित असले तरी त्याबद्दलची भूमिका ही सामाजिक दमनाबाबतही कशी लागू पडते हे सांगणारी ही व्यक्ती नकळत आपण त्याच्या दृष्टीशी, अनुभवाशी कुठेतरी हलकासा धागा विणून आलो आहोत हे दाखवून देते. संपूर्ण शहरी आणि आता सुखवस्तू आयुष्य जगणारा मी कुठेतरी त्याच्या जाणीवेला स्पर्श करुन गेलो, याचा अर्थ आपण अगदीच असंवेदनशील नाही ही जाणीव सुखावणारी.
पण या स्तुतीसुखाचा भर ओसरल्यावर अचानक अशी जाणीव झाली की, असे वाचल्या-वाचल्या तातडीने सोडा, पण नंतरही एखादे लेखन आवडल्याचे आपण कुणाला कधी कळवले आहे का? उत्तर नकारार्थी आले. म्हणजे एखादा लेख, पुस्तक, गाणे, कविता, चित्रपट, मालिका वा एपिसोड आवडल्याचे गांवभर अनेकांना - कदाचित पुन्हा पुन्हा- सांगत फिरलो असेन, पण मूळ कर्त्याशी संपर्क करुन आवर्जून आपला आनंद वा प्रतिसाद त्याच्यापर्यंत थेट कधी पोचवला होता? एकदाही नाही! फारतर प्रतिसाद लिहून, रिव्यू स्वरुपात कळवला असेल, पण थेट संवाद नाही.
हा माझा अंगचोरपणा म्हणायचा की लेखनातील नेमकेपणा संवादात साधत नाही या अडचणीवर माझ्यातल्या ओसीडीवाल्याने काढलेला मध्यममार्ग? त्यात आता सोशल मीडियाने धुमाकूळ घातल्यावर मूळ लेखक/कर्त्यालाही कळवायची तसदी घेतली जात नाही. सरळ भिंतीवर टाकून दिले की काम झाले. वाचतील काय पाच-पंचवीस लोक वाचायचे तर.
हातात लेखणी घेऊन जगाला शिकवायला निघालेल्या व्यक्तीला सकाळी सकाळी जमिनीवर आणणारा असा अनुभव आवश्यकच असतो. तान्हाजी चित्रपटाचा इतिहासभक्तीचा धुमाकूळ चालू असताना, वर्तमानातील महाराष्ट्राच्या एका लहानशा गावात राहणार्‍या या तान्हाजीची थेट नाही पण फोनभेट अधिक मोलाची असते.

आरती प्रभूंनी सांगून ठेवले आहे. ’ही निकामी आढ्यता का?, दाद द्या अन् शुद्ध व्हा’. त्यांचे बोल मनावर घ्यायला हवेत.

-oOo-

बुधवार, ८ जानेवारी, २०२०

मालवीयांची ’टुकडे टुकडे गॅंग’ आणि जेएनयू

जेएनयू म्हटले मालवीय आणि त्यांच्या टुकडॆ टुकडे गँगची टेप ’देशद्रोही घोषणा’ या दोन शब्दांवर अडकते.


चला मान्य करु की कन्हैया आणि त्याच्या काही साथीदारांनी देशद्रोही घोषणा दिल्या.

चला मान्य करु की जेएनयू मध्ये दरवर्षी असे देशद्रोही विद्यार्थी शिक्षण घेत असतात.


ज्यांना मारहाण झाली त्यातील किती जणांनी या घोषणा दिल्या होत्या असे तुमचे म्हणणे (तुमचे म्हणणे हं, पुरावेदेखील मागत नाही मी.) आहे? जर त्यातील निदान काही जणांनी (माझ्या मते एकानेही नाही, कारण जिथे मालवीय आणि त्यांची टुकडे टुकडे गॅंग बूच बसल्यासारखी अडकली आहे तो प्रसंग भूतकाळातला आहे) तरी नसावी, बरोबर ना? मग त्यांना मारहाण झाली त्याचे काय? आणि शिक्षकांचे काय? त्यांनीही त्या घोषणा दिल्या होत्या? की ’तुझ्या आज्याने माझे पाणी उष्टावले’ म्हणून मी त्याचा पुरा वंश खणावा या मताचा आहे म्हणून सारे विद्यापीठ दोषी ठरते? आणि समजा ठरले तरी त्यावर कायदेशीर कारवाई का करायची नाही? सरकार आणि पोलिस तुमचेच आहेत ना? ते अकार्यक्षम आहेत म्हणायचे आहे का? उद्या पुणॆ विद्यापीठात चार दोन लोकांनी अशा देशद्रोही घोषणा दिल्या म्हणून ते ही उध्वस्त करायचे का?

संशयित (आरोपी नाही, गुन्हेगार असल्याचे सिद्ध होण्याचा प्रश्नही नाही) बलात्कार्‍याला उडवलेल्या पोलिस अधिकार्‍यांचे समर्थन केले तुम्ही. मग हे दोन्ही एकत्र करुन ज्या पक्षात असे संशयितच काय पण आरोपी असणारे आमदार, खासदार आहेत त्या पक्षातील कुणालाही (तो आरोपी वा संशयित असो वा नसो) जेएनयू प्रमाणॆ नुसती मारहाणच नव्हे तर हत्या करणॆही समर्थनीय असेल ना? कुलदीप सेंगर पासून निहालचंद पर्यंतची नावे तुमच्या ओळखीची असतील (इतर पक्षांनाही तोच न्याय लावावा लागेल हे तुम्ही ’तिकडे बघा की’ हा नेहमीचा हर मर्ज की दवा डिफेन्स आणण्याआधीच सहमत म्हणून टाकतो.) तुमच्या न्यायाने या पक्षातील कुणालाही मारहाण नव्हे त्याची हत्या करण्याचा हक्कही मला आहे हे मान्य आहे ना?

चला हे ही मान्य करु की कायदेशीर मार्गाने न्याय मिळणार नाही असे तुमचे म्हणणे आहे. म्हणजे जर कुणाला असे वाटले की कायदेशीर मार्गाने न्याय मिळणार नाही तर त्याने कायदा हातात घेऊन विध्वंस मारहाण करणे योग्य नसले तरी समर्थनीय आहे असे तुमचे म्हणणे आहे? असणारच. पन्नास जणांनी घेरुन मारलेल्या माणसाच्या जिवापेक्षा त्याच्याकडे गोमांस होते की नव्हते यावर मैला मैलाचे समर्थन देणारी अवलाद तुमची.

सगळॆ डावे देशद्रोही आहेत, सगळे जेएनयू डाव्यांनी भरलेले आहे, म्हणून पुरे जेएनयू उध्वस्त करणे योग्य आहे मग भले त्यातील डावे नसलेले, देशद्रोही घोषणा न देणारे बळी पडले तरी बेहत्तर असे तुमचे म्हणणे असेल तर...

...सारी लोकशाही व्यवस्थाच देशद्रोही आहे, म्हणून ती उध्वस्त केली पाहिजे आणि त्यात तिच्याशी निगडित सर्व व्यक्तींना नष्ट करणे आवश्यक मानणारे नक्षलवादीही तुमच्यासारखेच म्हणत आहेत, ते तुमचे भाऊबंद म्हणावे लागतील. तुम्हाला नि त्यांना अभिप्रेत असलेली व्यवस्था वेगळी असली तरी विरोधकांना वाटेल त्या मार्गाने नष्ट केले पाहिजे या मतावर तुमचे त्यांचे एकमत आहे. थोडक्यात अर्बन नक्षल या पदवीला तुम्हीच अधिक लायक आहात.

...एखाद्याच्या मते संघ भाजपचे लोक सतत द्वेष रुजवतात, आमच्या देशात अशांतता माजवतात आणि अमुक एका विद्यापीठात वा बॅंकेत ते बहुसंख्य आहेत म्हणून ते विद्यापीठ, ते कॉलेज अथवा ती बॅंक उध्वस्त करणार असे एखादा कम्युनिस्ट, कॉंग्रेसवाला, सेनावाला, तृणमूलवाला म्हणू लागला तर तुमच्या कृतीप्रमाणेच ते ही समर्थनीय असेल.

मुळात तुमच्या डोक्यात मेंदू आहे की शेण भरले आहे? अगदी चार-दोन देशद्रोही असले तरी पुरे विद्यापीठ देशद्रोही, करा उध्वस्त म्हणताना अक्कल कुठे गहाण टाकलेली असते? माणसे आहात की टोळीने शिकार करणारे कुत्रे? आमच्या बाजूचा नसलेल्याला काही करुन नष्ट करणे समर्थनीय मानणारे. बेअक्कल माणसांनो विद्यापीठे ही भावी पिढीच्या उन्नतीची स्थाने असतात. आपल्या बाजूची नाहीत म्हणून ती उध्वस्त करा म्हणणार्‍या तुमच्यात आणि तुम्ही ज्यांचा द्वेष करता त्या मुस्लिम आक्रमकांत काय फरक आहे? ते ही काफीर स्थान म्हणून न पटणारे उध्वस्त करत नेतात. ते दहशतवादी तसेच तुम्हीही. आणि आपल्या समाजाला कह्यात ठेवण्यासाठी ते ही शिक्षणांपासून सामान्यांना दूर ठेवून विचारांचे इंद्रिय छाटून सर्वांना त्यांच्या तंत्रावर चालणारे गुलाम बनवू पाहतात. तुम्हीही तुमच्या मताच्या विरोधातील सारे काही खुडून फक्त तुमचेच विचार(?) शिल्लक राहतील यासाठी हिंसेचा, हत्येचा पर्यायही समर्थनीय मानतात.(तुमचे आदर्श सावरकर बलात्काराचेही एक हत्यार म्हणून समर्थन करतात.) थोडक्यात तुमचे राजकारण सूडाचे आहे, 'ते' करतात ते सर्व आमच्या बाबतही समर्थनीय माना असा तुमचा आग्रह आहे. तो आम्ही या ठिकाणी मान्य करुन तुम्ही तंतोतंत मुस्लिम आक्रमकांची कॉपी आहात असे सर्टिफिकेट देत आहोत. कृपया स्वीकार व्हावा.

कसला बोडख्याचा देशद्रोह? कुण्या चार दोन माणसांनी दोन घोषणा - समजा!- दिल्या की माणूस देशाचा द्रोह होतो? अरे आमचा देश काय इतका तकलादू आहे का की दोन पोराटोरांनी असल्या घोषणा दिल्या म्हणून लगेच डळमळीत व्हायला. अरे ब्रिटिशांचे हस्तक असणार्‍यांनाही माफ करुन त्यांना मुख्य धारेत येऊ देण्याइतका सहिष्णु देश आहे. शक, हुणांपासून मुघलांपर्यंत सार्‍यांचे आक्रमण पचवून तो उभा आहे. उगा कुणीतरी काहीतरी घोषणा दिल्या म्हणून वा कुठलासा झेंडा फडकावला म्हणून त्याची कोणतीही वीट ढिली होणार नाही. तुमच्यासारख्या उंदरांनी पाया खणला तर मात्र खात्री देता येणार नाही. कधी तरी घडलेल्या एका प्रसंगाचे एक स्वयंघोषित व्हर्शन घेऊन वर्षानुवर्षे विद्यार्थ्यांचा द्वेष करणारे, त्यांच्या विद्यापीठाचा द्वेष करणारे तुम्ही काय लायकीचे आहात?

जे एनयू सतत उत्तम शिक्षणाबद्दल अव्वल श्रेणी मिळवत आले आहे. ज्ञानेश्वर विद्यापीठाच्या किंवा कोणत्याशा उत्खननात सापडलेल्या एन्टायर पोलिटिकल सायन्सच्या डिग्रीधार्‍यांना आजवर त्या तोडीचे विद्यापीठ का उभे करता आलेले नाही. वर्षानुवर्षे संघ देशाच्या कानाकोपर्‍यात काम करतो असे ऐकतो. शंभर वर्षांत असे एकही विद्यापीठ का उभे करु शकला नाही तो? (आमच्या पुण्यात इतरांनी उभारलेल्या, कष्ट करुन वाढवलेल्या शिक्षणसंस्था मात्र आयत्या ताब्यात घेतल्या. नेत्यांपासून शिक्षण, संस्थांपर्यंत दुसर्‍याचे ताट आयते ओढून घेणे हे व्यवच्छेदक लक्षणच त्यांचे.) पुतळे उभारण्याच्या पैशाचे गणित समजावणारे तेच पैसे वापरुन वैदिक ज्ञानावर आधारिक शिक्षण देणारे एक विद्यापीठ उभारा' असे का म्हणत नाहीत? परकीय तंत्रज्ञानाच्या बुलेट ट्रेन वर खर्चण्याऐवजी तोच पैसा वापरुन व्हॉट्स अ‍ॅपवर नुसतेच फिरवले जाणारे ’संस्कृत कम्प्युटरला सर्वात बेष्ट भाषा’ किंवा ’आमच्याकडे विमाने होती’ वगैरे दावे प्रत्यक्षात का आणत नाही? जे पाश्चात्यांनी अद्याप लावले नाहीत असा एखादा वैदिक शोध प्रत्यक्षात आणून आपले म्हणणे सिद्ध करण्यासाठी हा पैसा खर्च करावा असा आग्रह निदान शिक्षित भक्त का धरत नाहीत? सीएए, एनआरसी चे आर्थिक गणित मी मांडल्यावर तो पैसा कसा उभा करता येईल याचा आटापिटा करणार्‍यांना, ’अरे पण इतका पैसा वापरुन प्राचीन भारतीय ज्ञानाचा प्रचार-प्रसार-प्रशिक्षण देण्यासाठी विद्यापीठांची साखळी निर्माण करता येईल की’ असा शहाणपणा का सुचत नाही? मूर्खासारखे ’आम्ही ते ही करु’ म्हणताना तो येणार कुठून येणार याचा विचार का करत नाहीत? शिक्षणापासून इन्फ्रास्ट्रक्चरपर्यंत सर्वत्र तुटवडा असलेला, आणि नेहरु-कॉंग्रेसने उभ्या केलेल्या कंपन्या विकून उभा करावा लागत असताना, या गोष्टींना लागणारा पैसा कोण तुमचे तीर्थरुप देणार का? तुमचे सारे पर्याय पुतळ्यांसारखे वांझ, एनआरसी-सीएए सारखे द्वेषमूलक किंवा जेएनयू प्रकरणासारखे विध्वंसक का असतात? रचनात्मक कार्याचे प्रबळ उदाहरण का देता येत नाही?

बसला आहात ती खुर्ची क्षणभर सोडा. दूर उभे राहा नि त्या खुर्चीकडे पाहा. आपण एका व्यक्तीसाठी गेल्या सहा वर्षांत कशा कशाचे समर्थन करत आलो आहोत याकडे पाहण्यासाठी त्या खुर्चीकडे पाहा. आपल्यातले किती माणूसपण आपण खर्ची घातले याचा अदमास घ्यायचा प्रयत्न करा. बरं ती किंमत ज्याच्यासाठी मोजली त्याच्याकडेही पाहा. ताळेबंद नफ्याच्या दिसतो की तुटीचा याचा विचार स्वत:शीच एकदा करुन पाहा. माणूस म्हणून जगायचे की नवनवे शत्रू निर्माण करत टोळीने शिकार करत राहायचे याचा निर्णय लवकर घ्या. सध्या आपली टोळी मोठी म्हणजे आपण सेफ आहोत असा विचार करत असाल तर तुमच्यासारखे मूर्ख तुम्हीच आहात. सीएए प्रकरण दाराशी आल्यावर शहाणपण आलेल्या, इतके दिवस अक्षरश: मोदींच्या दारचा बुलडॉगची भूमिका वठवणार्‍या अर्णब गोस्वामीकडे पाहा. आजच अंजना ओम कश्यपने सीएए आणि एनआरसी हे कॉम्बिनेशन धोकादायक असल्याचे केलेले विधान पाहा. तुम्हीही त्यांच्याप्रमाणेच द्वेषाचा गाडा तुमच्या दारात, घरात येईपर्यंत वाट पाहणार आहात का? आणि तसे असेल तर त्याक्षणी आपण कुणाचे साहाय्य मागू शकतो याचा अदमास घेऊन ठेवा. कदाचित एका व्यक्तिचे माथेफिरु समर्थन करता करता तुम्ही जवळचे अनेक लोक गमावलेले असतील, तुमच्या आसपास कुणी उरलेले नसेल.

-oOo-

सोमवार, ६ जानेवारी, २०२०

उंटावरचे शहाणे

कोणत्याही विदारक घटनेनंतर, सुंद-उपसुंदांच्या नव्या पराक्रमानंतर...

१. समाजवादी: हे अपेक्षितच होतं. शेवटी कॉंग्रेस नि भाजप एकाच माळेचे मणी.

२. कम्युनिस्ट: समाजवादी नि कॉंग्रेस वाले आहेत म्हणून हे असे होते. समाजवादी माती खातात... कॉंग्रेसने अमुक करायला पाहिजे... कॉंग्रेस विसर्जित करायला पाहिजे... राहुल गांधींनी रिटायर व्हायला पाहिजे... राहुल गांधी आपली जबाबदारी टाळत आहेत...

३. स्वयंघोषित आंबेडकरवादी: हे सारे संघप्रणित ब्राह्मिनिकल व्यवस्थेचे पाप आहे. समाजवादी संघाची चाटतात. कम्युनिस्टांना जातवास्तव कळत नाही.

वर्षानुवर्षे, पिढ्यानपिढ्याची ही पोपटपंची. धार्मिकांच्या, परंपरावाद्यांच्या अनुभवहीन गृहितकांच्या, मतांचीच जपमाळ... जप वेगळा इतकेच.

हे पाहता शिवसेना हिंदुत्ववादी असेल, पवारांचे राजकारण बेभरवशाचे असेल, कॉंग्रेस गलितगात्र झाली असेल आणि हे तिघे पुढे माती खातील की कसे हा मुद्दा वेगळा; पण निदान दोन महिने का होईन त्यांनी भाजपला सत्तेपासून दूर ठेवले आहे. या स्वयंघोषित पवित्र विचारांच्या मंडळींपेक्षा सध्या तरी यांच्या मते वैट्टं, दुय्यम तिय्यम, बदनाम, भ्रष्ट वगैरे असलेले हे त्रिकूट अधिक व्यावहारिक उपयोगाचे ठरते आहे.

या तिघा श्रेष्ठींचा -प्रत्येकी- सर्वगुणसंपन्न असा राजकीय पर्याय देशात उदयाला येईतो हा देशच शिल्लक राहिल का आणि राहिला तरी त्यातील माणसे माणूस म्हणून शिल्लक राहतीला का अशी शंका असल्याने तूर्त तरी पस्तीस टक्केवाल्यापेक्षा चाळीस टक्केवाला बरा असे म्हणू या.

या स्वयंघोषित बुद्धिमंतांनी आधी परीक्षा द्यावी तर खरे, 'अरेऽ, डिस्टिंक्शनने पास होऊ’च्या नुसत्या गमजा ऐकण्याचा कंटाळा आलाय. बुद्ध्यामैथुनाच्या, परनिंदेच्या व्यसनातून हे बाहेर येतील तेव्हा पाहू.

यांची नापासांची स्पर्धा आहे. नापास झालो असलो तरी त्याच्यापेक्षा एक मार्क जास्त पडलाय मला अशी फुशारकी मारणारी जमात आहे ही. मुळात पास कसे व्हावे याचा विचार करण्याची इच्छा नाही

यांचा निष्कलंक नि श्रेष्ठ राजकीय पर्याय, मोदींचे अच्छे दिन आणि गुलबकावलीचे फूल हे तीनही एकाच पातळीवरचे म्हणायला हवेत. कुठल्या ग्रहावर आणि कधी उगवणार आहेत हे त्यांचे त्यांनाच ठाऊक.

-oOo-

रविवार, ५ जानेवारी, २०२०

संग्राम बारा वर्षांचा आहे...

संग्राम बारा वर्षांचा आहे.

संग्रामच्या वडिलांची कार एजन्सी आहे, त्यांच्या मालकीचा एक पेट्रोल-पंप आहे, ते बिल्डर आहेत आणि मुख्य म्हणजे ते समाजसेवक आहेत. ’संग्रामराजे प्रतिष्ठान’च्या माध्यमातून त्यांचे समाजकार्य विविध क्षेत्रात चालू असते.

संग्राम त्यांना बाबा, डॅड न म्हणता ’दादा’ म्हणतो, कारण आसपासचे सारेच लोक त्यांना दादा म्हणतात. त्यांचा उच्चभ्रू वस्तीमध्ये तीन हजार स्क्वेअर फुटाचा ऐसपैस बंगला आहे. दाराशी दोन एसयूव्ही आणि एक एक्सयूव्ही कार आहे. बंगल्यात दादांचा स्वत:चा बार आहे. आणि दहा बाय दहाचे प्रशस्त देवघरही. दारासमोर पोट खपाटीला गेलेला एक दरवान आणि दोन गलेलठ्ठ कुत्रे बांधलेले आहेत.

संग्रामच्या वडिलांच्या गळ्यात पाच तोळ्यांची चेन आणि डाव्या हातात सात तोळ्यांचे सोन्याचे कडे आहे. हाताच्या दहा बोटांपैकी सहा बोटांमध्ये सोन्यामध्ये मढवलेल्या विविध खड्यांच्या अंगठ्या आहेत. गळ्यात एक वाघनखाचे आणि एक साईबाबांचा फोटो असलेले लॉकेट् आहे.

संग्रामचे वडील नेहमी जाकीट कुर्ता नि पायजमा या वेषात असतात. कुर्ता नि पायजमा कायम पांढरा असला तरी भेटायला येणार्‍या पाहुण्यानुसार जाकीटाचा रंग वेगवेगळा असतो. ते खास बनवून घेतलेल्या कोल्हापुरी चपलाच वापरतात, ज्यांची किंमत काही हजारांत आहे अशी त्यांच्या नोकर नि कार्यकर्त्यांमध्ये वदंता आहे.

संग्रामच्या घरी सत्यनारायण, साईबाबांची जयंती, दादांची श्रद्धा असलेल्या नारायणबाबांचा दरबार, झालंच तर गणेशोत्सव, नवरात्र, जागर, गोंधळ इत्यादि धार्मिक कार्यक्रम यथासांग पार पडत असतात. आणि या दरम्यान घरात मांसाहारी पदार्थांना सक्त मज्जाव असतो. त्यावेळी फ्रीजमध्ये असलेले सारे सामिष पदार्थ फेकून देऊन तो गोमूत्राने पवित्र करुन घेतला जातो.

संग्रामच्या घरात स्वयंपाकाला दोन माणसे आहेत. विधवा आत्येच्या शाकाहारी स्वयंपाकासाठी ब्राह्मण स्वयंपाकीणबाईंची नेमणूक आहे तर इतरांसाठी अन्न शिजवण्यास स्वतंत्र स्वयंपाकी आहे. कालानुरूप हवे तेव्हा धान्य बाजारात उपलब्ध होत असले, तरी संग्रामच्या घरी आजही वर्षभराचा धान्यसाठा दिवाळीनंतर भरून ठेवण्याची पद्धत आहे. त्यासाठी बंगल्याच्या मागील बाजूस स्वतंत्र कोठीची खोली आहे. त्यामध्ये गावाकडून आलेले धान्य साठवले जाते.

संग्रामच्या आजोबांची गावी भरपूर शेती आहे. उसाच्या शेतीच्या शिडीवरुन ते प्रथम सहकारात शिरले, त्यातून कारखान्याच्या राजकारणात आणि अखेरीस झेडपी सदस्य अशी मजल त्यांनी मारली आहे. त्याआधारे चालू केलेल्या सावकारीतून त्यांच्या मालकीच्या जमिनीचा आणि हाताखाली असणार्‍या कार्यकर्त्यांच्या जमावाचा विस्तार वाढत चालला आहे. गावात रावसाहेबांना मोठा मान आहे. गावच्या देवस्थानचे ते मुख्य ट्रस्टी तर आहेतच पण ग्रामदैवताच्या अग्रपूजेचा मानही त्यांच्याच कडे आहे.

संग्राम या ’मोठ्या दादांच्या’ गावी जाण्यास नेहमी उत्सुक असतो. तिथे रावसाहेबांचा नातू म्हणून गावकर्‍यांकडून मिळणारा मान त्याला हवाहवासा वाटतो. घरच्या नि शेतावरच्या नोकरांवर आजोबांप्रमाणेच डाफरत तो सत्तेची माफक गुर्मी दाखवत असतो. त्यातून त्याचा इगो सुखावत जातो. गावच्या जत्रेच्या काळात तर तो हमखास गावी जातो आणि आजोबांसोबत मानकरी म्हणून मिरवत असतो. एरवी शहरात असताना घरातील नोकरांवर दाखवतो त्याहून कैकपट रुबाब त्याला या गावातील नोकरांसमोर दाखवता येत असतो.

संग्रामची आई घरची मालकीण आहे.

संग्राम वेदांगच्या शाळेत शिकतो. वेदांगच्या दोन वर्षे पुढे असला तरी दोघांची माफक मैत्री आहे. कधीमधी एकमेकांच्या घरी त्यांचे येणेजाणॆ होत असते. वेदांगच्या शेजार्‍यांच्या मुलाशी न खेळण्याचा वेदांगचा निर्णय त्याला एकदम पटतो. ’पायीची वहाण पायी बरी’ असा त्याचाही बाणा आहे. आणि घरी त्याच्या दादांचा त्याला पूर्ण पाठिंबा आहे. वेदांगच्या डॅडची गाडी एकदम ओल्ड फ्याशन्ड आहे असे संग्रामला वाटते. कधीमधी दादांच्या एखाद्या गाडीची किल्ली पळवून तो ती गाडी बंगल्याच्या आवारातल्या आवारात पुढे मागे फिरवत असतो. त्याचे हे प्रताप आईला नापसंत असले तरी ’अरे वाघाचा बच्चा आहे, एका गाडीची काय भीती’ म्हणत दादा त्याला प्रोत्साहन देत असतात. पण दादांच्या हातून चुकून टीपॉयवर राहिलेल्या पाकीटामधील एखादी सिगरेट कमी झालेली दिसली तर मात्र त्यांचे हे प्रोत्साहन कुठल्याकुठे पळून जाते.

संग्रामचे वडील समाजसेवेच्या माध्यमातून राजकारणाचा सोपान चढू पाहात असतात. घरात होणार्‍या विविध धार्मिक कार्यक्रमांच्या निमित्ताने त्यांनी सर्वपक्षीय नेत्यांशी सलगी ठेवून सर्व पर्याय खुले ठेवले आहेत. ’संग्रामराजे प्रतिष्ठान’प्रमाणेच वडिलांच्या नावे उभ्या केलेल्या पतपेढीच्या माध्यमांतून ते सामान्य नागरिकाची सेवा करत आहेत.

संग्रामनेही वेदांगप्रमाणे एका खणाच्या खोलीत दाटीवाटीने राहणारे कुटुंब कधी पाहिलेले नाही. गावाकडे आजोबांकडे गेला तरी भावकीतल्या सधन लोकांखेरीज इतर घरांमध्ये त्याने पाऊल टाकू नये याची खातरजमा रावसाहेबांचे नोकर करुन घेत असतात. धाकल्या धनीसाहेबांना हवे ते मिळावे याची खात्री करुन घेण्याची तंबी त्यांना रावसाहेबांच्या पत्नीने म्हणजे संग्रामच्या आजीने त्यांना दिलेली असते. घरची सारी सफाई करणार्‍या, प्रसंगी दारु पिऊन वडिलांनी आणि त्यांच्या मित्रांनी केलेली घाण साफ करणार्‍या, वडिलांच्या वयाच्या शिदबाला एकेरी हाक मारतानाच काय पण आई-बहिणीवरुन कचकावून शिवी देताना त्याची जीभ अजिबात कचरत नाही. आपल्या बापाला या बालकासमोर लाचार उभे राहिलेले पाहून घाबरुन गेलेल्या त्याच्या चार वर्षांच्या पोरीच्या डोळ्यातील भीती त्याला एक प्रकारचा आनंद देऊन जाते.

संग्रामही वेदांगप्रमाणॆच चोख देशभक्त आहे. फेसबुक, इन्स्टा आणि व्हॉट्स अ‍ॅपवर तो सक्रीय देव, देश अन् देशभक्ती साजरी करत असतो. तो सोशल मीडियावर छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज यांचे फोटो, त्यांच्या पुतळ्याच्या पायी उभा असलेले आपले फोटो सदैव अपलोड करत असतो. समाजातील विषमतेबद्दल त्याच्या मनात प्रचंड चीड आहे. आणि तो ती सोशल मीडियाच्या माध्यमातून नियमितपणॆ व्यक्त करत असतो. या सार्‍याला ब्राह्मिनिकल व्यवस्थाच जबाबदार आहे हे त्याचे- दादांचे ऐकून पक्के झालेले मत आहे. तसे तो शिदबासह अन्य नोकरमंडळींना आणि त्यांच्या ज्ञातिबांधवांना आवर्जून पटवून देत असतो.

संग्रामच्या वडिलांप्रमाणेच त्याच्या तोंडी ’फुले, शाहू आंबेडकरांचे’ नाव सतत येत असते. वडिलांप्रमाणेच बेरजेच्या राजकारणार विश्वास असल्याने तो आपल्या ज्ञातिबांधवांच्या संघटनेने आयोजित केलेल्या कार्यक्रमांना न चुकता हजेरी लावत असतो. वडिलांप्रमाणेच समाजसेवा करुन किंवा करण्यासाठी राजकारणात जाण्याचे त्याने पक्के ठरवले आहे. त्याच्या वाढदिवसाचे आणि सार्वजनिक उत्सवांसारख्या इतर प्रसंगांचे फ्लेक्स त्याच्या भल्यामोठ्या फोटोसह मुख्य रस्त्यावर अधूनमधून झळकत असतात.

संग्रामची शाळा संपल्यावर तो राजकारणाची पूर्वतयारी म्हणून विद्यार्थी संघटनांच्या राजकारणात उतरणार आहे. त्यासाठी त्याला कुठल्यातरी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यावा लागणार आहे. उपस्थितीचे सक्तीचे झंझट शक्यतो टाळता येईल अशा ठिकाणी प्रवेश घेण्याची त्याची इच्छा आहे, जेणेकरुन समाजकार्यासाठी त्याला पुरेसा मोकळा वेळ मिळू शकेल. कौटुंबिक पातळीवर दादा आणि माई सांगतील त्या मुलीशी लग्न करुन संसारात पडण्याचे झंझट उरकून टाकण्याचे त्याने ठरवून टाकले आहे. तसेही राजकारणात असल्यावर सारा समाजच आपले कुटुंब असते असा दादांचाच उच्च विचार अंगीकारण्याचे त्याने निश्चित केले आहे.

संग्रामनेही वेदांगप्रमाणेच आपल्या दोन मुलांची नावे निश्चित केली आहेत. थोरल्याचे नाव ’विक्रमराजे’ आणि धाकट्याचे नाव ’त्रिविक्रमराजे’ ठेवण्याचे त्याने नक्की केले आहे. मुलगी झाली तर तिचे नाव ’क्रांती’ ठेवण्याचे पक्के केले आहे.

संग्राम बारा वर्षांचा आहे.

-oOo-