शनिवार, २१ मार्च, २०२०

चल दोस्ता, समाज बदलण्याची चर्चा करू !

दोस्ता, कुठे बेपत्ता झालास?
बऱ्याच दिवसांत गाठभेट नाही!
भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

अगदी डिलक्स नाही, पण शोभेलसा बार पाहू,
व्होड्का मिळेलच तिथे; नाही तर ओल्ड मंक सांगू,
अर्धा सोडा, अर्धे पाणी; संगतीला विल्स घेऊ,
आपण दोघंही ब्राह्मण, त्यामुळं चिकन चिली मागवू,
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

कोकण, विदर्भ, मराठवाडा, उरलेला महाराष्ट्र,
प्रश्नांचा नाही तुटवडा, हवे तर बेळगाव मांडू,
मुंबईला फोडण्याच्या आरोळीचा माग घेऊ,
डावे-उजवे करीत करीत, आपण चिअर्स म्हणू,
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

सेझ, खासगीकरण, उदारीकरणाचा समतेत पाय,
राज्याच्या घसरलेल्या नंबरावर नाही कोणताच उपाय,
वाटल्यास सिंचन, कृष्णा-गोदेचा समाचार घेऊ,
दिवस कसे बदलताहेत, पावलोपावली, ते पाहू,
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

विकासाच्या धोरणासाठी हवी त्यांना सारी पॉवर,
अनुशेषाचे रडगाणे, पॅकेजला कसा घालावा आवर?
ग्लोबल, लोकल करीत आपण नव्या मांडणीचेही बोलू,
सध्याच्या धोरणांपायी राज्याचं घडलंय-बिघडलंय पाहू,
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

जातीअंताचा कुठे नारा, कुठे वर्गांताचा पुकारा;
जातीसाठी आरक्षणावर, क्रिमी लेयरचा उतारा,
छत्रपतींच्या स्मारकाचा या साऱ्यावर इशारा,
फुले, आंबेडकर तर कायम आहेतच साथीला,
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

धरणात बुडाले ते आपलेच, धरणाने घडवले तेही आपलेच,
शेतमजूर, कष्टकरी, दलित, आदिवासी हेही आपलेच,
समाजातील ही 'विविधता'च जाती-वर्गांताची आवश्यकता,
त्यासाठी काय करता येईल, त्याचेही विश्लेषण करू,
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

प्रचारसाहित्यावरून होणाऱ्या अटका आणि सुटका,
कॉंक्रिट सिच्युएशन आणि नक्षलवादाचा विळखा,
मरणाऱ्या पोलिसांचे आकडे तपासत नवी भरती मागवू,
देशभरात काय आहे, याचेही एकदा ठरवून घेऊ,
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

नवे साहित्य, जुने वाङ्मय, विदेशातील संमेलन,
कवितांचे तेच तेच, कथांमध्ये तर नाहीच दम,
कादंबरीत ना कस, असंतोष यांच्यात नाही दिसत,
नव्या सांस्कृतिक धोरणाचा यासंबंधी निकाल करू,
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

सिनेमा मल्टिप्लेक्समध्ये, नाटकं केवळ पेपरांत,
पथनाट्ये सुरवातीलाच बरी, संगीत उरले समुहात,
फैज आणि गालीबची फेरउजळणी एकदा करू,
शहरीकरणात सांस्कृतिकतेची, नवी जाणीव जमवून पाहू
दोस्ता, भेट एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!

चौथा पेग होईल तेव्हा चिकन चिली संपली असेल,
जेवणाची गरज नसेल म्हणून आणखी एक निप मागवू,
उठताना क्रेडिट कार्डाऐवजी, बिल दोघंही शेअर करू,
आपल्याच 'सच्चेपणा'ला आपणच सलाम ठोकू,
अन्
दोस्ता, भेट पुन्हा एकदा, समाज बदलण्याची चर्चा करू!!!

-श्रावण मोडक
________________

गुरुवार, १९ मार्च, २०२०

अफवांवर विश्वास ठेवू नका... म्हणे!

"पार्टीच्या चुकीच्या आज्ञा पाळत जाऊ नकोस." वैतागलेल्या मेयर पेपोनने आपल्या कॉम्रेडला खडसावले.
’आता चुकीची आज्ञा कुठली हे कसे ओळखायचे’ कॉम्रेड बिचारा बुचकळ्यात.

जिओवानी ग्वेरेसीच्या ’डॉन कॅमिलो स्टोरीज’ मधला हा संवाद मार्मिक आहे. मुद्दा असा आहे की एकदा आपल्या प्रजेला आज्ञाधारक बनवले की त्यांना तुमच्या नावे जे येते ते निमूटपणॆ अनुसरण्याचे अंगवळणी पडून जाते. त्यांची विचारशक्ती खुंटते. आता आज्ञा देणार्‍यांवर अधिक जबाबदारी येते. अशी आज्ञा सर्व बाजूंचा विचार करुन, कमीत कमी नुकसान आणि जास्तीत जास्त अपेक्षित परिणाम अशी असावी याचे पूर्वमूल्यमापन त्यांनाच करावे लागते. त्या आज्ञेच्या अंमलबजावणीच्या बर्‍या-वाईट परिणामांची जबाबदारी पूर्णपणे त्यांना घ्यावी लागते (आपल्या महान देशात राजकारण, समाजकारणापासून सर्वच क्षेत्रात नेमके उलट आहे. ’समस्या इतरांमुळे आणि कर्तृत्व फक्त आमचे’ असे बहुतेक सारे इझम्स, नेते, पक्ष, संघटना, धर्म, जाती, व्यक्ती गृहित धरत असतात.)

त्यामुळे जसे पूर्वमूल्यमापन काटेकोर व्हावे तसेच आज्ञादेखील काटेकोर, नि:संदिग्धपणॆ पोचली पाहिजे याचीही काळजी घ्यावी लागते. त्यासाठी अंमलात आणणार्‍यांच्या मनात कमीत कमी संभ्रम राहावा अशा तर्‍हेने ती द्यायला, पोचवायला हवी. इतकेच नव्हे तर आपले सैनिक ती तंतोतंत पाळतील इतका वचक त्यांच्यावर असायला हवा.

सध्या आपल्याकडे ’अफवांवर विश्वास ठेवू नका’ हे जे आवाहन केले जात आहे ते पेपोनच्याच धर्तीचे आहे. ठीक आहे अफवांवर विश्वास ठेवत नाही मी, पण अफवा कुठली नि खरे कुठले हे ठरवू कसे?

त्यामुळे होते असे की एकीकडे कुणी अर्धवट डॉक्टर सांगतो की ’ ह्या: करोनाचे काय एवढे, साधा फ्लू तर आहे.’ म्हणून, किंवा कुठलातरी धर्मगुरु सांगतो म्हणून मंत्राने, गोमूत्राने, कसल्याशा तेलाने हा आजार हाऽ असा बरा होतो यावर विश्वास ठेवला जाऊ शकतो किंवा कुठला अगम्य नंबर हा डब्ल्यूएचओ चा आहे म्हणून खपवले जाते, पण याच सोबत अमुक लक्षणे असली तर तुम्ही बाधिक आहात हे सांगणारे अनेक परस्परविरोधी मेसेजेस, बातम्या प्रसिद्ध होतात. कुणी तापाचा उल्लेख करते आहे, कुणी डायरियाचा, कुणी डोकेदुखीचा. या लक्षणाचा उल्लेख त्याच्यात नाही. आता कुठली अफवा समजायचे?

हा प्रकार लोक कदाचित सद्भावानेही करत असतील (बरेचसे आपल्या धारणांचे एम्बेडेड मार्केटिंग करतात.) पण अनेकदा ही सद्भावना विकृतीचे रुप घेऊनच समोर येते.

मागे कुण्या बिहेविरल सायन्सच्या अभ्यासकाने सांगितले होते ते आठवले. लोकांना - विशेषत: लहान मुलांना - काय 'करु नकोस' पेक्षा 'काय करावे' हे सांगावे. ते अधिक नेमके असते. ’हे नाही तर काय करु?’ असा संभ्रम नसतो त्यात.

तेव्हा हे असे ’अफवांवर विश्वास ठेवू नका’चे बाष्कळ इशारे देण्यापेक्षा. शासनाने अधिकृत अशी माहिती शासनदरबारी रेजिस्टर्ड माध्यमांना पुरवावी आणि 'ही आणि एवढीच’ त्यांनी प्रसिद्ध करावी, त्याबाबत आपले इंटरप्रिटेशनही देऊ नये असे आदेश द्यावेत. लोकांना काय शंका असतील, खुलासे असतील ते अधिकृत हेल्पलाईनकडे येऊ द्यावेत नि तिथून आलेले प्रतिसादच जाहीर करावेत. आणि या अधिकृत माहितीखेरीज अन्य सर्व पर्याय अफवा आहेत असे गृहित धरावे, भले तुमच्या पावरबाज बाबाने सांगितले असोत की कुठल्या पर्यायी उपचारपद्धतीवाल्याने.

’गृहित धरावे’ म्हणतोय, अफवा आहेच असे म्हणत नाही. कदाचित यातले काही उपयुक्त असतीलही पण प्रचंड मिस-इन्फरमेशनच्या गोंधळात असे चार जेन्युईन सल्ले शोधणे तसेही जिकीरीचे आहे. तेव्हा या सल्लागारांनी थेट शासकीय कंट्रोल रूमशी संपर्क करुन त्यांना आपल्या उपायाची उपयुक्तता सिद्ध करुन द्यावी. मग अधिकृत चॅनेलमधून ते प्रसारित व्हावेत.

अर्थात मधुमेहावरचा पाच-पाच रुपये किंमतीच्या स्वस्त आणि मस्त गोळ्या हे फ्रॉड सरकारी आशीर्वादानेही येऊ शकतेच. इतर प्रिस्क्रिप्शनविना उपलब्ध नसणार्‍या औषधांना थेट जाहिरातींची परवानगी नाही. पण मधुमेहासारख्या गंभीर आजावरचे औषध असून हे मात्र करु शकतात. पण आपण शक्यता कमी करत आहोत, जबाबदार संस्थांना लूपमध्ये आणत आहोत हे ध्यानात घ्या.

आपण शक्यतांच्या भाषेत विचार करु शकलो तर माणसे शहाणी होतील. कोणताच उपाय रामबाण नसतो. प्रत्येकाचे प्रोज अ‍ॅंड कॉन्स असतात. आपल्या उपायाचे फक्त फायदे दाखवून, तोटे नाहीतच हा दुराग्रह धरुन समोरच्याबाबत नेमके उलट धोरण असल्यानेच जगातील बहुसंख्य संघर्ष उभे राहात असतात.

याचा अर्थ लोकशाही व्यवस्थेत आपण ही गोष्ट अधिकाधिक केंद्रशासित करत आहोत का, याचे उत्तर नि:संदिग्धपणे 'हो आहोत' असेच आहे. पण आणिबाणीच्या प्रसंगी त्या कराव्याच लागतात. अन्यथा सुसूत्रपणे उपाययोजना करणे अवघड जाते. व्हॉट्सअ‍ॅप-कथित पर्यायी उपचारावर विसंबून राहून हॉस्पिटलमधून पळून जाणारे रुग्ण एकुण समाजाच्या दृष्टीने घातक असतात. तेव्हा त्यांना पळून जाण्याचे ’स्वातंत्र्य’ देणे एकुण समाजाच्या निरोगी आयुष्य जगण्याच्या स्वातंत्र्याला छेद देत असते हे विसरता कामा नये.

-oOo-

बुधवार, १८ मार्च, २०२०

मूर्खपणातला सर्वधर्मसमभाव

गोमूत्रवाले ढेकणाच्या पिलावळीसारखे आपल्या इतस्तत: पळत आहेत. (अनेकानेक रेफरेन्सेस, शोधाल तितके सापडतील.)

चर्च मधले पवित्र पाणी पिऊन लोकांना करोनाची बाधा झाली (https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/coronavirus-saltwater-spray-infects-46-church-goers-in-south-korea-scsg-91-2109169/)

कोरोनाची लागण म्हणजे अल्लाचा कोप म्हणणार्‍या इस्लामी स्कॉलरलाच लागण (https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=263670&u=islamic-scholar-who-proclaimed-coronavirus-is-allahs-punishment-for-china-tests-positive-for-covid-19)


हे अजून एक दिवटे: <>
https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/03/bizarre-cures-for-coronavirus-in-iran.html

सच्चा जैनी कहता है इससे डरो ना: https://www.youtube.com/watch?v=Bcw06pwUp08

आणि ज्यांचे पाय जमिनीवर आहेत असे वाटत होते तेही आता अंतराळी उडू लागले. (https://tibet.net/chanting-dolma-mantra-helpful-in-containing-the-spread-of-epidemics-like-coronavirus-his-holiness-the-dalai-lama-to-chinese-devotees/)

#सगळ्यांनासांगितलंबरंका
----
आपल्या देशात वस्तूविक्रीपासून, धार्मिक राजकारण, राजकीय क्षेत्र सर्वत्र फीअर मॉंगरिंग अथवा भीती पसरवून वा तिचा फायदा घेऊन स्वार्थाचे पीक काढणारे हरामखोर महामूर आहेत. मग ते शाकाहारापासून, आमच्या पॅथीत रामबाण उपाय आहे सांगणार्‍यांपर्यंत, ’डावी तर्जनी उजव्या नाकपुडीवर ठेवून उजवी तर्जनी डाव्या नाकपुडीत खुपसा, करोनाचा व्हायरस पेकाटात लाथ बसलेल्या कुत्र्यासारखा क्यंव क्यंव करत पळून जाईल’ पर्यंत काय वाट्टॆल ते सांगणारे ते कोरोनाच्या गाण्यात आपापल्या देवबाप्पाचे नामस्मरण घुसडण्यापर्यंत सगळे चालू आहे.

लोकांच्या भीतीचा स्वार्थासाठी वापर करणार्‍या सार्‍यांना देशद्रोही का म्हणू नये. गल्लीत कुठेतरी कुणीतरी घोषणा दिल्या असे कुणीतरी सांगितले तर माणूस लगेच देशद्रोही ठरण्याच्या जमान्यात समाजात भीती पसरवणारे, त्यावर आपल्या स्वार्थाची पोळी भाजणारे कैकपट अधिक मोठे देशद्रोही आहेत. यांच्या या असल्या मूर्ख उपायांवर भाबडे विश्वास ठेवून क्वारंटाईन केलेले रुग्ण पळून जाण्याची शक्यता आणखी वाढते, आणि हे पळपुटे बाजीराव समाजात अनेकांना ’प्रसाद’ देत जाणार.

संशयितांना, पेशंट्सना क्वारंटाईन करण्याबरोबरच सर्वधर्मीय धर्मगुरु आणि डेर्‍यापासून भांड्यापर्यंत सगळ्याचे स्वामी, बुवा, बाबा, मॉं वगैरेंना आधी क्वारंटाईन करायला हवे. त्यांच्याबरोबरच पहिले चॅनेल्स आणि व्हॉट्सअ‍ॅपवर तातडीने आणिबाणी लादून बंद पाडावीत. गल्लीबोळातले टिनपाट खंड्या-बंड्या तोंड वर करुन काहीही सल्ले देत आहेत.

गुलामोपनिषद

गुलामाला मालक दोन वेळचे अपुरे जेवण देतो आणि त्याच्याकडून बेदम काम करुन घेतो. ’तुला पैसे दिले तर ती जोखीम तुला सांभाळता येणार नाही, पोटभर जेवलास तर सुस्ती येईल नि काम करता येणार नाही आणि सतत काम केले नाहीस तर तुझे आरोग्य बिघडेल.’ असे मालकाने गुलामाला पक्के पटवून दिलेले असते. कुणी गुलामाला त्याच्या गुलाम असण्याची जाणीव करुन दिली तर उलट, ’अरे उलट इथे दोनवेळच्या अन्नाची शाश्वती आहे. एरवी त्यासाठी किती वणवण’ करावी लागली असती?’ असा प्रतिप्रश्न करतो. कारण आज त्याचे जे जगणॆ आहे त्याहून चांगले जगणे अस्तित्वातच नाही अशी मालकाने त्याची खात्री पटवून दिलेली असते. इतरांचे स्वातंत्र्य किंवा त्याचेच गुलामीपूर्व आयुष्य हे खरे स्वातंत्र्य नाही, अध:पाताचे जिणे आहे असे त्याचे सांगणे असते आणि गुलामाला ते पुरेपूर पटलेले असते. गुलाम मालकाला मालक न समजता त्राता समजत असतो.


कुटुंब, पैसा आदि गोष्टी माया आहेत. त्यात अडकून पडणे हेच तुझ्या दु:खाचे कारण आहे. ही सारी माया गुरुचरणी त्यागून तू बाबाजींच्या उन्नतीच्या मार्गात सामील हो’ असे पटवून अनेक आश्रम, डेरे, देवस्थाने (अरे हो हो, लिहितोय. लिहितोय बाबांनो, जरा दम धरा की) चर्चेस, मशीदी/मदरसे, ’हलाहल कंठी धारण करुन उरलेल्या जगाला त्या प्रकोपापासून वाचवणार्‍या शंकराप्रमाणॆ ती माया आपल्या पोटी घेत असतात. आणि तशी ती करुन भक्त मुक्तीचा आनंद उपभोगत असतो. गुरुला त्राता समजत असतो.

’मी जगातील सर्व समस्या चुटकीसरशी नाहीशा करुन टाकणार आहे.’ असे सांगणार्‍याच्या हाती आपल्या गळ्यातील पट्ट्याची दोरी देऊन गुलाम स्वत:च गुलामगिरी पत्करतो आणि समस्याविहीन जगाची स्वप्ने पाहात त्याच्यासाठी राबत राहतो. बाजारात आर्थिक टंचाई आली की लोक त्रात्याने काटकसरीने राहण्याची शिकवण देण्यासाठी आपल्या नेत्याने मुद्दाम निर्माण केली असे गुलाम समजतो. गुलाम त्रात्याच्या शब्दाखातर रेशनच्या, मतदानाच्या, कागदपत्रे पडताळणीच्या, ब्रेडसाठी बेकरीच्या, स्वत:चे पैसे देऊ करण्यासाठी बॅंकेच्या अशा अनेक रांगातून तास न् तास निमूट उभा राहतो.

> मालकाने तुडवून काढलेला, जिवाला मुकलेला, दुसरा गुलाम हा नालायक कामचुकारच होता, मालकाने इतके देऊनही धड काम करत नव्हता, असे गुलाम समजतो...

> मालक गुलामगिरीची अनिष्ट प्रथा पाळतो आहे असा आरोप करणारे आपल्या सहृदयी मालकाचा विनाकारण द्वेष करतात असे गुलाम समजतो...

> मालकाने ’सध्या व्यवसाय मंदीत असल्याने तुला एकवेळच जेवण देणे परवडते’ म्हटले की गुलामाला मालकाच्या आर्थिक स्थितीची चिंता भेडसावू लागते...

> मालकाने गुलामाला अन्य मालकाला विकले तरी, ’त्याचा निर्णय आहे म्हणजे काही चांगल्या हेतूनेच घेतला असणार’ असे गुलाम समजतो...

> मालकाकडे दोन गुलाम असतील तर दुसर्‍यापेक्षा आपण मालकाच्या अधिक मर्जीत असायला हवे म्हणून एकमेकांपेक्षा जास्त काम करण्याची शर्थ करतात...

> मालकावर झालेले वार गुलाम आपल्या छातीवर झेलतात, उपचारात वाया गेलेले कामाचे तास भरुन काढण्यासाठी नंतर अविश्रांतपणे काम करतात...

> मालकाच्या विरोधकांशी, शत्रूंशी आणि मुख्य म्हणजे त्यांच्या गुलामांशी गुलाम आजन्म वैर जोपासतात...

> मालकाने त्याच्या विरोधकांशी, शत्रूंशी प्रसंगोत्पात केलेली हातमिळवणी हा त्याचा मास्टरस्ट्रोक असतो असे गुलाम समजतात...

> मालकाचा शब्द हे जगातील अंतिम सत्य आहे यावर गुलामांची अविचल श्रद्धा असते...

-oOo-

सोमवार, १६ मार्च, २०२०

गुगल, कम्युनिस्ट, लिनक्स आणि बरंच काही

How can I remove Google from my Life:
https://www.theguardian.com/technology/askjack/2018/dec/20/how-can-i-remove-google-from-my-life

---

इन्ट्रेस्टिंगली हीच समस्या राजकीय पातळीवर कम्युनिस्टांची आहे...

<< In general, the problem with Linux on smartphones looks much like its problem on PCs. Many and various groups enjoy developing new versions of the operating system, which are all more or less doomed from birth. None of them have the skills, the interests or the money to create viable platforms that include the hardware, apps, services, packaging, marketing, advertising, distribution and support on the sort of scale needed to sustain a real product. Without those, they are unlikely to attract much interest beyond hobbyists and enthusiasts. >>

...उत्पादनाच्या संशोधन, अभ्यास, चिकित्सा यात ते इतके रममाण झालेले असतात की ते बाजारात विकण्यासाठी काय करावे लागेल याचा विचार करण्यास त्यांच्याकडे वेळ, बौद्धिक ऊर्जा आणि इच्छाशक्ती शिल्लकच राहात नाही. ते दर्जेदार, चो्ख उत्पादन बनवण्याचा इतका आटापिटा करतात की इतके केल्यावर व्यावसायिक पातळीवर ते सामान्यांना परवडण्याजोग्या किंमतीत विकता येणार नाही याचे भान त्यांना राहात नाही. उत्पादन विकायचे असेल तर त्याच्या उत्पादन खर्चाचे व विक्री किंमतीचेे भान ठेवावे लागते. आणि ते दोन्ही आटोक्यात ठेवायचे तर आपल्या इच्छेहून दुय्यम प्रतीचे उत्पादन विकावे लागते. एकदा ग्राहकाची रीघ वाढली, ब्रॅंड प्रस्थापित झाला की मग क्रमाक्रमाने उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारत नेली तर तुमच्यावरील विश्वासाखातर लोक अधिक दाम मोजायला तयार होत असतात, जे सर्वस्वी नव्या उत्पादनाबाबत घडत नसते.

हा पर्याय मान्य नसेल तर तुम्हाला मग भांडवलशाहीचे ऋणाईत उत्पादकांचे तत्व स्वीकारावे लागते. यात एखाद्या भांडवलदाराकडून भरपूर पैसा आगाऊच उचलून (याला आणखी काही भांड्वलशाही उपचार आधी करावे लागतात.) एकसमयावच्छेदेकरुन जाहिराती आणि उत्पादनांचा पूर बाजारात सोडता यायला हवा. (मोदींनी हाच मार्ग अनुसरला.) या लोंढ्याच्या गतिज उर्जेमुळे प्रस्थापित काही स्पर्धक थोडे परिघाबाहेर सरकवले जाऊन तुमच्या उत्पादनाला जागा तयार होते.

’माझ्याकडे लै भारी उत्पादन आहे. ज्याला हवे त्याने माझ्या घरी येऊन विकत घ्यावे.’ हा माज उत्पादकाला परवडत नसतो राव. भांडवलशाहीमध्ये पर्वताने महंमदाकडे जाण्याचा प्रघात रुढ झाला आहे आता.

#कुठूनहीकम्युनिस्ट
----

मूळ लेखाबद्दल:
आज स्मार्टफोनच्या जगात केवळ अ‍ॅंड्रॉईडवाले गुगल आणि आयओएस वाले अ‍ॅपल हे दोनच पर्याय का उपलब्ध आहेत याचा उत्तम लेखाजोखा. याच जोडीने डेस्कटॉप अथवा लॅपटॉपच्या जगातही केवळ विंडोज आणि आयओएस या दोनच प्रणाली का असतात, स्मार्टफोनवरची जाएंट असणारी अ‍ॅंड्रॉईड अजूनही तिथे का चाचपडते आहे याचा वेध कुणीतरी घ्यायला हवा. लिनक्स केवळ सर्व्हर साईड्ला आपले बस्तान बसवून कम्युनिस्टांसारखी ’आम्ही ब्वा बुद्धिवादी’ म्हणत सुशेगात राहिली आहे.

-oOo- 

पुठ्ठ्याचे सैनिक


१६ मार्च, २०१९

पॅनफिलोबचे शूर २८ सैनिक

दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळातली ही घटना. कशी उलगडत जाते बघा.

1941 च्या नोव्हेंबरात जर्मनीचे सैन्य मॉस्कोवर चाल करुन जात होते. दरम्यानच्या प्रवासात त्यांना जागोजागी रशियन सैन्याकडून प्रतिकार झाला. अनेक ठिकाणी जर्मनांनी तो मोडून काढला. परंतु एका तगड्या जर्मन युनिटला रशियन सैनिकांच्या ३० जणांच्या एका छोट्याशा गटाने फारच कडवी झुंज दिली. ह्या ३० रशियन सैनिकांसमोर ५४ दमदार जर्मन टँकचे एक मोठे युनिट चालून येत होते. आपले ठाणे सोडायचे नाही व जर्मनांना जमेल तसा प्रतिकार करायचाच असा हा वीर बहादूर रक्षणकर्त्यांनी निर्णय केला. का तर? आपली पोस्ट सोडून जायचे कुठे? मॉस्को तर अगदी आपल्यामागेच आहे. घाबरुन पलायन करण्याचा प्रयत्न करणार्‍या दोन साथीदारांना त्यांनी स्वतःच गोळ्या घालून संपवले. जर्मनांशी टक्कर घ्यायचा पण केलेल्या हा निधड्या छातीच्या बहादूरांकडे मात्र टँक युनिटशी लढण्यायोग्य कोणतीही परिणामकारक अशी हत्यारे नव्हती. जुनाट पद्धतीच्या बंदूकी, जर्मन टँकसमोर बिलकूल कुचकामी अशा अँटीटँक रायफली आणि ग्रेनेड्स एवढीच त्यांची तयारी. परंतु मनात आपला देश, आपली माती, आपली माणसे ह्यांच्यासाठी असलेली सर्वोच्च भावना, प्रचंड प्रेम असेल तर कोणत्याही विपरित परिस्थितीत सैनिक आपले कर्तव्य पूर्ण करतोच. त्यामुळे आपल्या तुटपुंज्या सामर्थ्यासह ह्या कडव्या रशियन सोल्जरांनी जर्मन टँक युनिटवर निकराचा हल्ला केला, अंदाधुंद लढाई झाली. अजेय समजल्या जाणार्‍या जर्मन टँक्सना त्यांनी चांगलीच धूळ चारली. अठरा टँक गारद केले, अनेक जर्मन सोल्जर मारले, जखमी केले. परंतू जर्मनांच्या संख्याबळापुढे, आधुनिक हत्यारांपुढे ते २८ जण टिकू शकले नाही. तरी त्यांनी जर्मनांना सळो का पळो करुन सोडलेच. अखेर सगळ्या २८ रशियन शूरवीरांना हौतात्म्य प्राप्त झाले.

सदर बातमी रशियन वृत्तपत्रांमध्ये प्रसिद्ध झाली. सर्व रशियातून, सैनिकांमधून, जनतेतून ह्या शूर अठ्ठावीस नायकांबद्दल खूप बोलले जाऊ लागले. जर्मन आक्रमणामुळे मनोबल गमावलेल्या रशियन सैनिकांमध्ये ह्या बातमीने नव्या उत्साहाची पेरणीच जणू केली. त्यांच्या शौर्याच्या कथांनी रशियनांना जर्मनांविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा मिळाली. ह्या बातम्या जेव्हा रशियन आर्मीच्या वरिष्ठांच्या कानावर आल्या तेव्हा त्यांनी ह्या २८ जणांबद्दल अधिक माहिती मागवा असे आदेश काढले. त्यांची नावे अजून कळलेली नव्हती. पॅनफिलोब नावाच्या मेजर जनरलच्या रायफल डिविजनमधले ते सैनिक होते असे कळल्यामुळे त्यांचा 'पॅनफिलोबचे २८ सैनिक' अशाच नावाने उल्लेख केला जात होता. आता जनतेत त्यांची चर्चा होऊ लागल्याने त्या सर्वांना त्यांच्या नावानिशी मरणोपरांत काही पदके वगैरे सन्मान देऊन, तसा सोहळा घडवून आणला तर त्यानिमित्ताने जनतेला, सैन्याला आणखी प्रेरणा मिळू शकेल अशी वरिष्ठांची संकल्पना होती.

आता पुढे गंमत घडते. त्या २८ नावांचा शोध घेत असतांना टप्प्याटप्प्याने असे कळत जाते की ही सर्व शौर्यगाथा सांगोवांगीची आहे. अमक्याने मला सांगितले, तमक्याने तमक्याला असे सांगितले अशा मार्गाने हा शोध जाऊ लागला. जसे जसे अधिक उत्खनन होऊ लागले तसे ह्या सर्व घटनेचे तपशीलही बदलू लागले. अखेर रशियन वरिष्ठांना ह्या घटनेची रितसर चौकशी करण्याचे आदेश द्यावे लागले. ह्या प्रकरणातले सत्य काय आहे ते त्या अधिकृत अहवालातून पुढे आले. तर त्या दिवशी नेमके काय झाले होते?

जर्मनांच्या आक्रमणाला अनेक रशियन डिविजन्सने जागोजागी प्रतिकार केला. त्यात २८ जणांची एक तुकडी होती खरेच. त्यांची नावेही कळली. पण त्या तुकडीने वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झाल्याप्रमाणे कोणताही पराक्रम गाजवला नव्हता. रशियन आर्मीच्याच काय तर खुद्द जर्मनांच्या त्या दिवशीच्या नोंदीं मध्ये इतक्या मोठ्या प्रमाणात टँक नष्ट झाले किंवा त्यांच्या आक्रमणाच्या प्रवासात असे काही मोठे विघ्न आल्याचे आढळले नाही. जर्मनांनी आपले त्यादिवशीचे टार्गेट वेळेच्या आधी पूर्ण केले होते. तर ह्या २८ जणांच्या तुकडीमध्ये जे मृत समजले गेले होते त्यातले सहा जण प्रत्यक्षात जीवंत होते. त्यातला एक तर चक्क जर्मनांना सामील झाला होता आणि नंतर जर्मन पोलिसात मस्तपैकी नोकरीही करत होता. त्या नोकरीदरम्यान त्याने रशियन लोकांवर जर्मनांनी केलेल्या अत्याचारांत साथ दिली. जेव्हा जर्मनीचा पाडाव होणार आहे हे त्याला कळले तेव्हा परत फिरुन तो रशियन आर्मीत रुजू झाला. अर्थात नंतर त्याच्यावर खटला दाखल होऊन त्याला त्याच्या देशद्रोहाच्या गुन्ह्यासाठी १५ वर्षे तुरुंगवासाची शिक्षा झाली.

अशा तर्‍हेने पॅनफिलोबचे २८ सैनिक तर होते परंतु ते शूरवीर हुतात्मे नव्हते. सर्व पराक्रम गाथा चक्क खोटी होती आणि हे लगेच १९४८ च्या अधिकृत चौकशी अहवालात सिद्ध झाले होते. परंतु जनतेच्या मनावर ह्या नव्या बातमीचा विपरित परिणाम होऊ नये म्हणून हा अहवाल दाबून ठेवण्यात आला. जनतेला त्या शूरवीरांच्या प्रेरणादायी कथांमध्ये रमत राहू दिले गेले.

रशियाचे अध्यक्ष पुतिन ह्यांनी रशियन जनतेला आपला शूर इतिहास कळावा आणि रशियाने कसा बलाढ्य जर्मनीवर विजय मिळवला हे कळावे ह्यासाठी ह्या कथेवर आधारित चित्रपटाला प्रोत्साहन दिले. त्या विरोधात रशियन स्टेट अर्काइव चे डायरेक्टर मिरोनेन्को यांनी असे विधान केले की "उपलब्ध कागदपत्रांनुसार ही सर्व दंतकथा आहे. असे प्रत्यक्षात काहीच घडले नव्हते. " त्यांना आता त्या पदावरुन हटवण्यात आले आहे.

रशियाच्या सांस्कृतिक मंत्र्यांच्या नुसार "जरी अशी कोणती घटना खरेच घडली नसेल, जरी असे कोणी २८ लोक प्रत्यक्षात कधी अस्तित्वातच नव्हते, तरीही ही आठवण रशियन जनतेच्या मनाचा तो हळवा आणि पवित्र कोपरा आहे. त्या पवित्र राष्ट्रप्रेमी भावनेला धक्का लावण्याचे घाणेरडे कृत्य कोणी सडक्या डोक्याचेच करु शकतत..."

दरम्यान, राष्ट्राध्यक्ष पुतिन ह्यांनी रशियन शाळांत शिकवला जाणारा इतिहास 'सुधारुन' घेतला आहे. आता ह्या इतिहासातील अनेक प्रकरणे 'पवित्र' आहेत ज्याविरुद्ध बोलणे अयोग्य असणार आहे. रशियन सरकारतर्फे तयार केलेला अधिकृत इतिहास हाच ह्यापुढे ग्राह्य धरला जावा असे सरकारचे मत आहे.

तर मंडळी, जग कोण्या टप्प्यावर येऊन पोचले आहे ते बघा. असे काही तुमच्या देशात होतांना दिसते आहे का?

(संदीप डांगे यांची पोस्ट)



---


जनतेच्या आणि सैन्याच्या ढासळत्या आत्मविश्वासाला उभारी देण्यासाठी अशी प्रतीके उभी करावी लागतात.

रशियाच्याच एका तथाकथित स्नायपरवर ’एनिमी अ‍ॅट द गेट्स’ नावाचा सुरेख चित्रपट आहे. एका जर्मन स्नायपरची अजेय अशी झालेली इमेज, त्यातून त्याची निर्माण झालेली दहशत, याला प्रतिरोध करण्यासाठी सायबेरियातील एका शिकार्‍याला त्याची तोड म्हणून पद्धतशीरपणे कसे प्रोजेक्ट करत नेले जाते याचे सुंदर चित्रण आहे त्यात.

मनावर कोरला गेलेला त्यातील सर्वात परिणामकारक, मार्मिक आणि दु:खदायक असा प्रसंग आहे तो छोट्या साशाच्या मृत्यूचा !

युद्धखोरांच्या पिसाटलेपणाचा पहिला बळी माणसातील निरागसताच असते. वय वाढल्यावर माणसांतले माणूसपण हळहळू कमी होत जाते आणि जनावराची रक्तपिपासा अधिकाधिक प्रबळ होत जाते.

मग त्या संहारापासून सुरक्षित अंतरावर राहिलेले आणि म्हणून जिवंत राहिलेले लोक ’त्यांचे अधिक मारले गेले की आपले’ याची गणित करुन जय-पराजयाचे दावे आणि समारंभ साजरे करतात. हुतात्म्यांना श्रद्धांजलीच्या नावे त्यांच्या स्मारकावर आपले नावही उद्घाटक म्हणून कोरुन ठेवतात, त्याचे फोटो भरपूर प्रसिद्ध होतील याची खातरजमा करुन घेतात... जे मेले त्यांच्या पुढच्या पिढीचे काय झाले याची कणभर फिकीर न करता.

- oOo-

बुधवार, ११ मार्च, २०२०

कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख...

पहिल्या निवडणुकीच्या निकालानंतर कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख: कॉंग्रेस संपली आहे विसर्जित करावी.

दुसर्‍या निवडणुकीच्या निकालानंतर कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख: राहुल गांधींनी राजीनामा द्यावा.

तिसर्‍या निवडणुकीच्या निकालानंतर कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख: राहुल गांधींनी आपली जबाबदारी पुरेशी पार पाडली नाही.

चौथ्या निवडणुकीच्या निकालानंतर कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख: कॉंग्रेसने गांधी घराण्याला दूर करावे तरच ती पुन्हा उभी राहील.

पाचव्या निवडणुकीच्या निकालानंतर कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख: तरुणांना संधी देत नाहीत म्हणून कॉंग्रेसी सतत हरत आहेत.

सहाव्या निवडणुकीच्या निकालानंतर कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख: कॉग्रेसने आता मागे हटून सशक्त विरोधी पक्ष उभा करण्यास अवकाश निर्माण करुन द्यावा.

सातव्या निवडणुकीच्या निकालानंतर कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख: राहुल गांधी हे प्रभावहीन नेते आहेत.

आठव्या निवडणुकीच्या निकालानंतर कम्युनिस्ट विचारवंताचा लेख: मोदींचा पराभव करणॆ कॉंग्रेसच्या ताकदीबाहेरचे आहे.

...
...
...

आणि तो लेख लिहित राहिला आणि लेखाच्या मानधनात ओल्ड मंक विकत घेऊन अहद बंगाल तहद त्रिपुरा झालेल्या वाताहतीचे दु:ख त्यात बुडवून टाकत राहिला.

-oOo-

कम्युनिस्ट पक्षाचा खासदार

तो कम्युनिस्ट पक्षाचा खासदार झाला.

वैचारिकतेची, तटस्थतेची शेंडी तूप लावून उंच केली आणि संसदेत प्रवेश केला.

त्याने संसदेचे सभागृह आतून पाहिले.

तो पाच वर्षे शेवटच्या बाकावर बसला.

त्याने आपली वैचारिक शेंडी उंच राहते या प्रामाणिक समजातून तो प्रस्तावांवर, विधेयकांवर कधी सरकारविरोधात, कधी तटस्थ राहिला. अर्थात त्याच्या मताने ते प्रस्ताव ना पास चे नापास झाले ना नापासाचे पास.

पाच वर्षांनंतर त्यांची टर्म संपली आणि तटस्थतेची शेंडी घेऊन तो मतदारसंघात परतला.

पुढच्या निवडणुकीत पडला.

वैचारिक शेंडी अजूनही उंच आहेच. फक्त आता ती ताठ ठेवण्यास तूप कमी पडते आहे.

#मीच_पयला च्या राजकारणा #मीच_लय_भारी च्या राजकारणाने शह देता येतो यावर आता तो व्याख्याने देत हिंडतो आणि अधूनमधून सोबतीचे दोन मित्र घेऊन कलेक्टर कचेरीवर मोर्चा नेऊन निवेदने देतो.

फावल्या वेळात मिल्की-वे आकाशगंगेत मार्क्सच्या विचाराचा प्रचार प्रसार करण्यासाठी चंद्रावर जाऊन व्याख्याने देतो.

-oOo-

शुक्रवार, ६ मार्च, २०२०

माझे साक्षात्कारी फेसबुक - २

करोनाचा आजार चीनमध्ये प्रथम उपटला या धाग्याला धरुन चीनपासून समाजवादापर्यंत सार्‍यांना जबाबदार धरणारे, स्वत:ला भांडवलशाही समर्थक समजणारे अर्धवट,

एखाद्या बँकेवर निर्बंध आले की, ’बघा तरी या भांडवलशाहीचं सांगत होतो...’ म्हणत येणारे कम्युनिस्ट.

त्या-त्या वर्गांतर्गत आवश्यक गुणवत्तेअभावी रोजगार हुकला तरी आरक्षण/ब्राह्मणांवर खापर फोडणारे सर्वजातीय जातीयवादी

भारतीय अर्थव्यवस्थेत काही पडझड झाली की लगेच ’मोदी राज्यात...’ म्हणून मोदींवर खापर फोडणारे आमच्यासारखे मोदीद्वेष्टे आणि ’हे मूळचं कॉंग्रेसचंच पाप’ हे सिद्ध करण्याचा आटापिटा करणारे चाळीसपैसेवीर

जगात एखाद्या आजाराने थैमान घातलं की निलगिरीचे तेल, गोमूत्रापासून आयुर्वेदापर्यंत सर्वांच्या शपथा घेऊ लागणारे येडचाप छद्म राष्ट्रभक्त

आपापल्या गावच्या एखाद्या पदार्थाच्या ग्रेट असण्याच्या फुशारक्या मारणारे जन्मजात बिनडोक,

’म्हाराजांच्या टायंबाला आमच्या पणज्याचा आजा मोरेसरकारांच्या मंडळींच्या पालखीचा पुढच्या बाजूचा (मागच्या बाजूचा नव्हे हां, आपली लायकी काढू नका, लै म्हागात पडंल) खांदेकरी होता’ म्हणत इतिहासातील फुटकळ यशाच्या गाथा सांगणारे आणि वारशाने रुपयातील पाच पैशाचे क्रेडिट मिळवू पाहणारे भूतकालभोगी,

’अरे अर्धा दिवस गेला तरी बेहत्तर पण रविवारी सक्काळी म्हणजे सक्काळी उठून दहा मैल स्कूटर हाणत जाऊन मार्केटयार्डमधून होलसेलने पहिल्या धारेची भाजी आणतो म्हटलं. वीस टक्के सहज स्वस्त मिळते.’ म्हणणारे ’मी लै हुश्शार काटकसरी’ वीर, (भुसनळ्या पोराबाळांना देण्याऐवजी तिकडे खर्च केलेला वेळ आणि खर्च केलेली ऊर्जा याचा हिशोब त्या वीस टक्क्यांत बसतो का रे टोणग्या?)

माझं कुटुंब, सोसायटी/वाडा/अपार्टमेंट, गल्ली, गाव, तालुका, शहर, राज्य, देश, ग्रह, आकाशगंगा ही ’जग्गात भारी’ (आणी त्याबाहेरचे सारे जग्गात पहिल्या नंबरचे मूर्ख) असा समज असलेली ’माय डॅडी स्ट्रॉंगेस्ट’ मानसिकतेची के.जी.तील बालके,

या यादीत ’त्यांचा नंबर/आधी लावला नि आमचा नंतर लावला म्हणून तुम्ही छुपे तिकडचे किंवा ’हे अमुक मानसिकतेतून लिहिले आहे’ म्हणून अ‍ॅड होमिनेम तंत्राचा किंवा ’तिकडे/त्यांना/तिथे सांगा/बोला/बोलणार नाही’ हे २०१४ पासून राष्ट्रीय झालेले तर्क देणारे मंदबुद्धी

...

या सार्‍यांना एकसमयावच्छेदेकरुन लाथ घालण्याचे तंत्र वा यंत्र हवे आहे. विहित नमुन्यात निविदा सादर कराव्यात.
 
-oOo-

माझे साक्षात्कारी फेसबुक

केनडी पुलाच्या बाजूला असलेल्या संगीत नाट्य मंडळीची चाळ मधुबालाच्या वडलांच्या मालकीची होती. तिथे तवायफ नाचगाण्याचे कार्यक्रम करायच्या.

मीना कुमारी एका तवायफची मुलगी होती. मात्र मीनाकुमारीचा संबंध रविंद्रनाथ ठाकूरांच्या घराण्याशी होता.
मुद्दा असा की हिंदी चित्रपटात काम करायला घरंदाज म्हणजे स्वतःला श्रेष्ठ समजणार्‍या हिंदू वा मुस्लिम स्त्रिया तयार नसायच्या.
चित्रपटासाठी गाणं म्हणणं हेही प्रतिष्ठेचं लक्षण समजलं जात नसे.
हे चित्र नेमकं केव्हा बदललं? का बदललं?
बुद्धिमत्ता वा कौशल्य वा प्रतिभा चित्रपटांकडे केव्हा सरकली?
तमाशामध्ये उच्चवर्णीय स्त्रिया वा पुरुष काम करत नसत. पठ्ठे बापूराव हे ब्राह्मण होते. मी महार झालो या आशयाची लावणी त्यांनी लिहीली.
मराठी सिनेमात काय परिस्थिती होती?
याचा समाजशास्त्रीय अभ्यास झाला आहे का?
का होत नाहीत असे अभ्यास आपल्याकडच्या महाविद्यालयांतून? त्यावर आधारित लेख, परिसंवाद, चर्चा का घडत नाहीत?
मतं वाचायचा कंटाळा कसा येत नाही, ब्राह्मणांना व अब्राह्मणांना?

(सुनील तांबे यांची ५ मार्च रोजीची फेसबुक पोस्ट)

----
अशा चर्चेत एकतर माहिती असावी लागते आणि दुसरे, महत्वाचे, म्हणजे यात भित्र्या जमातीला जमावातली सुरक्षिततता मिळत नाही. तोंड उघडण्यापूर्वी अथवा नंतरही विधाने अशी करायची की समाजातला एक गट विनाअट आपल्या त्या विधानांच्या पाठीशी उभा राहिला पाहिजे. आणि याला विचारवंतही अपवाद नाहीत! विधानांमध्ये आणि विचारांमध्ये कायम एक देवबाप्पा आणि एक सैतान ठेवून द्यायचा असतो. त्यातून त्या सैतानाचे द्वेष्टे आणि देवबाप्पाचे चाहते तुम्ही काय म्हणत आहात हे न वाचता/ऐकता तुमची बाजू घेऊन उभे राहतात.

धर्म, जात, गाव, राजकीय पक्ष, स्वयंघोषित राजकीय/वैचारिक भूमिका हे यातले पेटंट देवबाप्पा/सैतान असतात. एका गटाचा देवबाप्पा तो दुसर्‍या गटाचा सैतान असल्याने यादी तीच राहते. ( मध्यमवर्ग हा विचारवंतांचा आवडता सैतान आहे. :) ) फक्त तार्किक विरोध केला की ’त्यांना सांगा की’ हा हुकमी राष्ट्रीय प्रतिवाद करता येतो. तुम्ही म्हणता तसल्या चर्चा करायला अक्कल लागते, माहिती लागते, विचारक्षमता लागते. एवढा ताप कोण करणार.

मी तुझ्या गटाच्या पेकाटात लाथ घालतो, तू माझ्या गटाच्या पेकाटाच्या गटात लाथ घाल. हे सोपे असते, लाथ मारणे गाढवालाही जमते. त्यासाठी अक्कल असण्याची, अभ्यासाची गरज नाही. शिवाय फेसबुक कृपेने टवाळ्यांतून आपली बाजू सिद्ध केल्याचा आभासही निर्माण करता येतो. आसपास आपल्यासारखेच गाढव जमवून समोरच्या गाढव-गटाशी ही-हॉ, ही-हॉं ची स्पर्धा करता येते. किंवा शाळॆत सहावी-ड विरुद्ध सहावी-क यांच्यात खुन्नस म्हणून खाजकुयली, अशोकासारख्या एखाद्या झाडाच्या टणक बिया, आखणीच्या पट्ट्या यांनी मारामारी करुन कोण जिंकले कोण हरले याचे हिशोब करावेत या पातळीवरचा भिकार समाज आहे आपला.

आमचे विचारवंतही काही कमी नाहीत. कायम इतर गटातील वा विचारातील न्यूने शोधून त्यांचा सैतान करुन टाकलेला असतो. समोरच्यावर घेतलेले आक्षेप आपल्या बाजूलाही फिट्ट बसतात याची त्यांना फिकीर नसते. एकुणच डावे-उजवे म्हणवणारेही या फुटकळ जातीय, गावांच्या अथवा अगदी आवडीच्या पदार्थांवरच्या लढाया लढवण्यांपेक्षा काही वरच्या दर्जाचे नसतात. आचरटासारखे सगळीकडे एकाच चष्म्यातून बघतात आणि एकाच बाजूला धोपटत बसतात, त्यातून पुन्हा तेच, आपल्या गटाशी बांधिलकी राखून समोरच्या सहावी-क मधल्या मुलांना बिया मारुन लढाई जिंकल्याचे समाधान करुन घेतात.

(माझे साक्षात्कारी फेसबुक - ले. मंदार दंग)
-oOo-

बुधवार, ४ मार्च, २०२०

“General, your tank..."

अखेरच्या ओळीत ’can’ असा शक्यतादर्शक शब्द आहे हे अधोरेखित करतो.

बर्‍याच जणांबाबत ही शक्यता वास्तवात येत नाही... म्हणून तर दंगे घडतात. माणसे मारली जातात. त्यांच्या सुलभ आणि वेगवान हत्येची विविध आयुधे तयार करणारे कारखाने उभे राहतात. त्यात कुण्या अनामिक, न भेटलेल्या माणसांसाठी माणसे मृत्यूची साधने घडवतात. आपल्या देशाकडे अशा मृत्युदात्या साधनांची संख्या खूप आहे म्हणून, संभाव्य कत्लेआमच्या कल्पनेने आणखी कुणी अभिमानाने फुलून येतात.

आणि हे विचार हरवलेले लोक त्याचे समाजमाध्यमांवर अथवा दोन पेगच्या सोबतीने त्याचे समर्थन करतात, मुडद्यांच्या जाती/धर्म शोधून त्याचा ताळेबंद मांडून कोण जिंकले त्याची गणिते मांडतात.

अशा विचार हरवलेल्यांसाठी एक ’सदिच्छा’:

अशा एखाद्या दंगलीत सापडण्याची पाळी तुमच्यावर लवकरच येवो! त्यातून सहीसलामत बाहेर येण्याची संधी तुम्हाला मिळो. त्यानंतर जीएंची - किंवा मूळ ग्रीक - ऑर्फियस ही कथा वाचा. कदाचित थोडी वाढलेली समज तुम्हाला ती समजावून देईल. (वाढण्याऐवजी आहे नाही ती ही नाहीशी होईल अशी शक्यताही आहे... म्हणून कदाचित!)

---

“General, your tank is a powerful vehicle
It smashes down forests and crushes a hundred men.
But it has one defect:
It needs a driver.

General, your bomber is powerful.
It flies faster than a storm and carries more than an elephant.
But it has one defect:
It needs a mechanic.

General, man is very useful.
He can fly and he can kill.
But he has one defect:
He can think.”

― Bertolt Brecht

मंगळवार, ३ मार्च, २०२०

महाराष्ट्र काँग्रेसला अटक करा…

राज्य सरकार मुस्लिमांसाठी ५% आरक्षण देणार अशी बातमी वाचली. तीन पायांच्या सरकारचा हा निर्णय अनेक अर्थांनी ‘बुडत्याचा पाय खोलात’ नेणारा आहे.

पहिला मुद्दा आहे तो राजकीय आरोपाचा, मुस्लिम लांगुलचालनाचा. भाजपचे माथेफिरू हिंदुत्व याचा फायदा उठवणार हे तर उघड आहे. तीन पायांच्या सरकारमधली सेना आपले हिंदुत्व पुरेसे सिद्ध करून बसलेली असल्याने भाजपच्या हातात कोलित मिळाले तरी त्याची झळ सोसण्यास दोन कॉंग्रेस सोबत असल्याने, आणि शिक्षणखाते सेनेच्या वाट्याला आलेले नसल्याने, सहजपणे हात वर करू शकेल. राष्ट्रवादीचे धोरण ‘गंगा गए गंगादास, जमना गए जमनादास’ असे असल्याने भाजप त्यांनाही फार टोचणार नाही. पण कॉंग्रेस मात्र यात साऱ्याला अंगावर घेऊन आणखी खोल गर्तेत जाणार आहे. याला एकाहून अधिक कारणे आहेत.

पहिले म्हणजे सध्या चालू असलेल्या सीएएविरोधी आंदोलनाच्या बाजूला आपले वजन टाकणारी काँग्रेस इथे दुटप्पी दिसू लागते आहे. तसे पाहता सीएए हा भारताबाहेरील बिगर-मुस्लिम आणि भारतात निर्माण झालेल्या धर्मीयांसाठी नागरिकत्वाचा दरवाजा अधिक सताड उघडणारा कायदा आहे. यात तसे पाहता थेट असे धोकादायक काही नाही. पण यात अत्यंत गंभीर धोका आहे तो म्हणजे धर्माधारित विभागणीला संविधानात स्थान निर्माण होण्याचा. एकदा अशी विभागणी संविधानमान्य आहे यासाठी हा प्रिसिडन्स तयार केला की त्याचा वापर पुढे कुठे नि कसा होत राहिल याचा तर्क करण्याजोगा आहे. (शिवाय एनआरसी-सीएए ही जोडी एकत्रितरित्या काय भयाण परिस्थिती निर्माण करू शकते याबाबत भरपूर लिहिले-बोलले गेले आहे.) हाच मुद्दा शैक्षणिक मुस्लिम आरक्षणाबाबतही लागू पडतो आहे.

सर्वप्रथम लागू झालेल्या एस. सी-एस.टी, एन.टी या एकत्रितपणे मागासवर्गीय म्हटल्या गेलेल्या वर्गाला आरक्षण लागू झाले ते त्यांना समाजाने निर्माण केलेल्या व्यवस्थेने नाकारलेल्या संधींमुळे. ती नाकारलेली संधी, ते बंद केलेले दार व्यवस्थेनेच उघडल्याखेरीज त्यांना मूळ प्रवाहात येणे शक्यच नव्हते. थोडक्यात सामाजिक शोषण हा त्या आरक्षणाचा निकष होता. त्यानंतर विशिष्ट वर्ग आणि गरीबी असा संयुक्त निकष मंडल आयोगाने मान्य करत ओबीसी आरक्षण लागू केले. यात सामाजिक वर्ग हा निकषाचा भाग होता, जात नव्हे. तो नुकताच मराठा आरक्षणाच्या वेळी समाविष्ट झाला. आता जात+गरीबी हा तिसरा निकष आरक्षणासाठी मान्य झाला. मराठा आरक्षणासोबत चालू असलेल्या धनगर आरक्षणाचा मुद्दा अजून प्रलंबित आहेच. अशा अनेक जाती आपापल्या जातींची सरासरी गरीबी सिद्ध करून आरक्षण मागण्यास उभ्या राहणार आहेत. देशात कोणत्याही जातीमध्ये गरीबी ही एकच गोष्ट आहे जिची कमतरता नसते. त्यामुळे या मागण्यांची संख्या वाढतच जाणार आहे. अशा वेळी शैक्षणिक क्षेत्रात एकदा मुस्लिम+गरीबी हा चौथा निकष मान्य केला गेला जातो आहे. या साऱ्या प्रक्रियेमध्ये गरीबी हा निकष सामायिक असला, तरी समाजगटांनुसार गरीबीची प्रतवारी करण्यात येते आहे. यात वर्ग, जात आणि आता धर्म या निकषाची भर पडते आहे. आता अनेक जाती आणि इतर धर्म आपापल्या धर्मातील गरीबीची आकडेवारी घेऊन आरक्षणाच्या रांगेत उभे राहणार आहेत. आणि ही रांग सतत वाढतच जाणार आहे.

काँग्रेसचे समर्थक जरी ‘हे फक्त शैक्षणिक क्षेत्रापुरते आहे, रोजगार आणि राजकीय क्षेत्रात नाही.’ असे म्हणत असले तरी एकदा ‘पँडोराज बॉक्स’ उघडला की त्यातील मधमाश्या आपण म्हणू तशाच वागतील हा समज भाबडाच म्हणावा लागेल. (त्यासाठी भाजपचे सरकार पुन्हा यावे यासाठी त्यांना देव पाण्यात घालून बसावे लागेल.) कारण असे आरक्षण फक्त प्रवेशाच्या टप्प्यावर असून पुरेसे ठरत नाही, पुढच्या प्रत्येक टप्प्यावर ते देत जावे लागते. याचा पूर्वानुभव आहे. सर्वप्रथम लागू केलेल्या मागासवर्गीय आरक्षणाबाबत असे दिसून आले की आरक्षणाने रोजगार तर मिळतो, पण त्या रोजगारातील वरचा स्तर हा नेहमी उच्चवर्णीयांच्या बहुसंख्येचा असतो. परस्पर सहकार्याने आरक्षण-लाभार्थींना ते वरच्या स्तरात येण्यापासून रोखताना दिसत होते. थोडक्यात आरक्षण हे केवळ किमान गरज भागवणारे ठरत होते, प्रगतीची पुढची वाट मात्र अजून तितकीच खडतर राहिली होती. मग पदोन्नतीमध्येही आरक्षणाची मागणी करावी लागली. थोडक्यात केवळ तळाशी जागा निर्माण करून पुरत नाही, ती पहिली पायरी असलेली पुरी शिडीच तयार करावी लागते. निदान तशी मागणी पुढे होणार हे उघड आहे.

याशिवाय व्यक्तीचा धर्म स्वीकृत असतो. तो जातीप्रमाणे जन्मदत्तच असावा, अपरिवर्तनीय असावा असा नियम नाही. हे एक वास्तव मुस्लिम आरक्षणाचा उघड गैरफायदा घेण्यास सोयीचे आहे.

केवळ प्रवेशापुरता इस्लाम ‘कुबूल’ केला आणि नंतर पुन्हा धर्म बदलून मूळ धर्मात आलेल्या विद्यार्थ्याचा प्रवेश रद्द होईल का? आणि हा बदल कुणाच्या नजरेस आणून द्यायचा? तो निर्णय घेणारी अधिकारी व्यक्ती/संस्था कुठली? आणि समजा हे निदर्शनास आलेच नाही तर काय? शाळेच्या दाखल्यावर अथवा पदवीवर कुठेही धर्माचा उल्लेख नसतो. त्यामुळे पुढचा सारा प्रवास मूळ धर्माचा नागरिक म्हणून करणे शक्य आहे. ज्याप्रमाणे उच्चवर्णीय, उच्चस्थानावरचे अधिकारी ज्या संगनमताने आरक्षणधाऱ्यांना वरची वाट बंद करतात त्याचप्रमाणे असे ‘इस्लाम सर्टिफिकेटधारी’ हिंदू वा अन्य धर्मीय त्यांच्या सोबत्यांना अधिक आपले वाटल्याने ते सोबतीही यावर पांघरुणच घालतील याची शक्यताच अधिक. त्यातून ‘त्यांना’ अर्थात मुस्लिमांना लाभ मिळू देत नाही याचे कलेक्टिव समाधानही असेल. आता याचे काय करायचे? खरा मुस्लिम की खोटा याची सिद्धता कशी घ्यायची? की त्यासाठी आणखी एक किचकट व्यवस्था निर्माण करायची…?

याहून अधिक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे केवळ आरक्षण ठेवून भागेल का? मुळात ज्या समाजात आपण उपरे आहोत ही भावना आहे, ज्यांच्या वस्तीत आपल्याला घरही दिले जात नाही अशा सोबत्यांबरोबर मुस्लिम विद्यार्थी शिक्षण घेण्यास राजी होतील? रोजगाराच्या ठिकाणी कदाचित तुलनेने थोडे सोपे असेल कारण सोबतीचे लोक वयाने सज्ञान असतात. मनातील द्वेष निदान शब्दात वा वर्तणुकीत थेट दिसणार नाही याची काळजी घेणारे बरेच असतात. त्या तुलनेत शाळकरी विद्यार्थी अधिक थेट असतात. ज्याला आपण दुय्यम मानतो, त्याला कमी लेखतो त्यामागची भूमिका, भावना त्यांना समजत नसते. ते फक्त आईबापांकडून वारशाने मिळालेला द्वेष पुढे नेत असतात. अशा परिस्थितीत मुस्लिम विद्यार्थी कितपट टिकतील. टिकायला हवेत हे खरे, पण त्याला आरक्षण हा उपाय आहे का? प्रबोधनाची सर्वच राजकीय पक्ष विसरलेली बाजू कधी उचलणार आहेत? बुद्धिहीनतेला, केवळ वारशालाच जोजवणारे अति उजवे, आपल्या बुद्ध्यामैथुनात रमलेले अति डावे यांच्याकडून ती अपेक्षा करणे फोल आहे. कॉंग्रेससारख्या आणि अन्य मध्यममार्गी पक्षांनाच ती जबाबदारी स्वीकारावी लागणार आहे. पण त्यासाठी एकीकडे जनेऊधारी माजी अध्यक्ष दुसरीकडे मुस्लिम आरक्षणाचा पुरस्कार असा तळ्यात-मळ्यात प्रकार म्हणजे मध्यममार्ग, हा कॉंग्रेसचा भ्रम दूर व्हायला हवा.

कॉंग्रेसी मंडळी हा सारा विचार करतात का असा मला प्रश्न आहे. किंबहुना एक युनिट म्हणून, एक गट म्हणून कॉंग्रेसचे असे काही धोरण आहे का अशी शंका यावी इतपत विस्कळित विचार वेगवेगळी कॉंग्रेसी मंडळी मांडताना दिसतात. याला लोकशाही म्हटले तरी ती विचारापुरती असायला हवी, धोरणात मात्र सातत्य हवे हे नाकारता येणार नाही. सीएएबाबत धार्मिक निकष संविधानमान्य नाही म्हणून विरोध करायचा आणि शैक्षणिक आरक्षणात त्याचा पुरस्कार करायचा हा दुटप्पीपणा आहे.

एकीकडे हिंदुत्व हा एक आणि एकच आक्रमक मुद्दा घेऊन उभा असलेला भाजप, आपले स्थान अधिकाधिक बळकट करण्यासाठी हक्काचा सैतान म्हणून कॉंग्रेसला मुस्लिम लांगुलचालन करणारा पक्ष म्हणून अनेक वर्षे बदनाम करू पाहतो आहे. याला गेल्या पाच-सात वर्षांत कमालीचे यश मिळाले आहे. अशा वेळी असा मुस्लिम तुष्टीकरणाचा असा निर्णय घेणे, दोन वेगळ्या मुद्द्यांवर परस्परविरोधी भूमिका घेणारे नेते असणे आणि पक्ष म्हणून एकच अशी ठोस भूमिका नसणे याचा अर्थ कॉंग्रेस आत्महत्या करते आहे. आणि आपल्या देशात अजून तरी आत्महत्या हा गुन्हा आहे. तेव्हा काँग्रेसवर आत्महत्येचा प्रयत्न केल्याचा गुन्हा नोंदवून तिला ताबडतोब अटक करून तुरुंगात टाकावे अशी मागणी या निमित्ताने, या ठिकाणी मी करतो आहे अध्यक्ष महोदय.

-oOo-

(पूर्वप्रकाशित: ’द वायर - मराठी’ https://marathi.thewire.in/mpcc-muslim-reservation-5-per-cent )

सोमवार, २ मार्च, २०२०

सावरकरांना भारतरत्न का मिळत नाही

अलीकडच्या काळात सावरकर हा अतिशय ज्वलंत विषय होऊन राहिला आहे. कुणाच्या दृष्टीने ते स्वातंत्र्यवीर असतात, तर कुणाच्या दृष्टीने ते माफीवीर असतात. कुणाच्या दृष्टीने पन्नास वर्षे शिक्षा झालेले एकमेव स्वातंत्र्यसैनिक असतात, तर दुसर्‍यांच्या दृष्टीने ते ब्रिटिशांच्या पेन्शनवर जगणारे परजीवी असतात. या सावरकरांना भारतातील सर्वोच्च बहुमान, ’भारतरत्न’ द्यावा अशी मागणी अधूनमधून होत असते. अलीकडे हिंदुत्ववाद्यांची राजकीय घोडदौड सुरु झाल्यापासून ती अधिक जोरकसपणे मांडली जाऊ लागली आहे. हा बहुमान त्यांना द्यावा की देऊ नये यावरील वादात न पडता, "सहा वर्षे केंद्रात हिंदुत्ववादी सरकार असूनही तो का दिला जात नसावा?" या मर्यादित प्रश्नाचा वेध घेऊ.

सहा वर्षांपूर्वी मोदींचे हिंदुत्ववादी सरकार सत्तारुढ झाल्यावर खरेतर त्यांचा राजकीय पक्ष असलेल्या भाजपचे आदर्श - ते ही मातृसंघटनेकडून वारशाने मिळालेले - सावरकर भारतरत्नचे मानकरी होणार, ही महाराष्ट्रातील संघ नि भाजपवर्तुळात काळ्या दगडावरची रेघ मानली जाऊ लागली. पण आज सहा वर्षांनंतरही सावरकर त्यापासून वंचित राहिले आहेत... असे का झाले असावे याचा विचार करताना शहा-मोदी, भाजप, संघ आणि त्यांचे प्राधान्यक्रम याचा विचार करायला हवा.

सर्वप्रथम हे अधोरेखित केले पाहिजे की सावरकर हे संघाचे आदर्श आहेत. संघाने राष्ट्रवाद ही आपली भूमिका स्वीकारली आहे जी त्यांच्या दृष्टीने हिंदुराष्ट्राशी समानार्थी आहे. सावरकरांचीही हीच भूमिका आहे. या पलीकडे सावरकर राष्ट्रासाठी शस्त्र उचलणे न्याय्य समजतात, नव्हे आवश्यक समजतात. संघ याबाबत उघडपणे सहमती व्यक्त करत नसला, तरी या भूमिकेला त्यांची संमती आहे. दसर्‍याला होणारे शस्त्रपूजन, संघमेळाव्यातून होणारी - तलवारीसारख्या जुनाट - शस्त्रांची प्रात्यक्षिके याचे निदर्शक आहे. ’लष्करातील जवानापेक्षा संघस्वयंसेवक सीमेवर जाण्यास लवकर सिद्ध होतो.’ यासारखी विधाने वास्तवदर्शी नसली, तरी प्रवृत्तीदर्शी नक्कीच म्हणता येतील.

सावरकर हे महाराष्ट्रीय ब्राह्मण, आणि संघ ही संघटनाही महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांचे वर्चस्व असणारी. त्यामुळे सावरकर हा देशभर नसला तरी महाराष्ट्रीय संघ व भाजप कार्यकर्त्यांचा जिव्हाळ्याचा विषय आहे.परंतु महाराष्ट्राबाहेर तो तितकाच जिव्हाळ्याचा विषय आहे का? तूर्त तो प्रश्न अनुत्तरित ठेवून, निदान आजचे शासनप्रमुख असलेले अमित शहा आणि नरेंद्र मोदी यांच्या तरी तो जिव्हाळ्याचा विषय आहे का, असावा का हा प्रश्न कदाचित अधिक नेमका ठरेल.

एरवी ३७०व्या कलमाला आपल्या ३०३ शिलेदारांच्या मदतीने उखडून टाकणार्‍या शहा-मोदींना सावरकरांना भारतरत्न देण्यास कोण अटकाव करणार आहे? इथे तर कुठल्याही बहुमताची, कुठल्याही सभागृहाच्या संमतीचीही गरज नाही. इतकेच काय, संघ-भाजपच नव्हे तर त्या वर्तुळाबाहेरच्याही अनेकांना सावरकरांना तो बहुमान मिळावा अशी इच्छा आहे. तेव्हा तो बहाल करण्यात वरकरणी अडचण तर काही नाहीच... आहे ती शहा-मोदींचीच ! कारण शहा-मोदींच्या राजकारणात सावरकर एकाहुन अधिक कारणांनी अडचणीचे ठरणारे आहेत असे दिसते.

पहिले म्हणजे संघाचा राष्ट्रवाद आणि शहा-मोदी यांचा राष्ट्रवाद यातील फरक समजून घ्यायला हवा. महाराष्ट्रकेंद्री संघाचा राष्ट्रवाद धर्माधिष्ठित आहे, त्याअर्थी व्यापक आहे. तर शहा-मोदींचा राष्ट्रवाद हा खरेतर त्यांच्या गुजराती राष्ट्रवादाची दुय्यम आवृत्ती आहे. याला पुष्टी देणारी काही उदाहरणे सहज पाहता येतील.

मोदी केंद्रात सत्तेवर आल्यापासून त्यांची धोरणे गुजरातकेंद्री राहिली आहेत. सीबीआय, निवडणूक आयोग, विविध प्रशासनिक पदे इथे हळूहळू गुजराती माणसांची भरती होताना दिसते आहे. गुजरातमधील त्यांचे विश्वासू लोक केंद्रातील महत्वाच्या पदांवर बसवले जात आहेत. याशिवाय आंतरराष्ट्रीय संबंधांबाबतही हे गुजरात कनेक्शन अधिकाधिक दृढ करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. त्यामुळॆ चीनचे अध्यक्ष शी जिनपिंग भारतात येतात तेव्हा ते गुजरातमध्ये जातात, जपानचे पंतप्रधान शिंजो अबे भारतात येतात तेव्हा गुजरातमध्ये जातात,  अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प भारतात येतात तेव्हा ते गुजरातमध्ये जातात... आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबईत येत नाहीत !!!

महाराष्ट्रातील शहा-मोदींचे शिलेदार फक्त भक्तिभावाने या दोघांच्या दौर्‍याचे लाईव्ह टेलेकास्ट बघून तृप्त होतात. तथाकथित वेगवान प्रगतीचे प्रतीक असलेली बुलेट ट्रेन ही मुंबईकरांच्या अधिक सोयीची की तिथे व्यावसायिक हितसंबंध निर्माण केलेल्या गुजराती व्यापार्‍यांच्या...? आर्थिक केंद्र हे मुंबईकडून गुजरातकडे सरकवण्याचा या जोडगोळीचा इरादा स्पष्ट दिसतो. थोडक्यात मोदी-शहांचा राष्ट्रवाद हा धर्माधिष्ठित नव्हे तर भांडवलाधिष्ठित आहे. इथे संघ आणि मोदी-शहा यांच्या हेतूंचा छेद जातो आहे.

दुसरे म्हणजे या गुजराती राष्ट्रवादाचे ऐतिहासिक प्रतीक म्हणून सरदार पटेल यांना पुढे करण्याचा प्रयत्न ते करत आहेत. संघाने नेहरुंचे महत्व कमी करण्यासाठी म्हणून उभे केलेले पटेल, ’गुजराती स्वातंत्र्यसैनिक’ म्हणून मोदींनी अलगद पळवले नि त्यांना सर्वश्रेष्ठ भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून प्रोजेक्ट करत नेले आहे. अशा वेळी सावरकरांसारख्या एका महाराष्ट्रीय व्यक्तीला भारतरत्न देऊन त्याच उंचीवर नेण्याची त्यांची तयारी नसावी. विरोधातील नेहरुंपासून अन्य स्पर्धकांचे पाय छाटून त्यांची उंची पटेलांपेक्षा कमी करण्याची सोय मोदींकडे आहे, नव्हे तोच त्यांचा हेतूही आहे. पण सावरकर हे आपल्याच गटातले असल्याने त्यांच्याबाबत तसे करणे शक्य नाही. तेव्हा निदान भारतरत्न बहुमानापासून त्यांना वंचित ठेवून पटेलांपेक्षा त्यांची उंची कमी राखण्याचाच त्यांचा प्रयत्न असणार आहे.

त्यांच्यासमोर आणखी एक अडचणीचा मुद्दा आहे, आणि तो म्हणजे ’गांधी आडवा येतो.’ मोदींच्या दुर्दैवाने म्हणा की सुदैवाने म्हणा, जगभरात आजही वंदनीय असलेली ही व्यक्ती गुजरातमधीलच होती. याशिवाय त्यांच्या धर्माबाबतच्या काहीशा उदार भूमिकेमुळे थोडा रंग बदलून आपल्या गोटात सामील करुन घेणे शक्य झाले आहे. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील गांधी-नेहरु-पटेल शीर्षस्थ त्रिमूर्तीपैकी दोघे अशा तर्‍हेने आपल्या राजकारणाच्या सोयीसाठी वापरणे शहा-मोदींना शक्य झाले आहे. अशा वेळी या गांधींच्या हत्येच्या कटामध्ये सामील असल्याचा आरोप असणार्‍या व्यक्तीला पुन्हा गांधीच्या सोबत आणून बसवणे त्यांना रुचणारे नाही आणि अडचणीचेही होणार आहे.

’देशाचे बौद्धिक, राजकीय नेते फक्त आपणच असू शकतो’ हा महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांना असलेला दंभ गांधी नामे बनियाने धुळीस मिळवल्याने त्यांच्यावर विशेष राग. ब्राह्मणी वर्चस्व असलेल्या संघात तोच वारशाने मुरला आहे. त्यामुळे संघाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रीय ब्राह्मण असलेला नथुराम हे अघोषित अभिमानाचे स्थान तर गांधी घोषित - नाईलाजाचा - अभिमान आहे. उलट शहा-मोदींचा अभिमान गांधीबाबत अधिक असणे ओघाने आलेच. संघप्रेरणेने त्याला कितीही राष्ट्रभक्त वगैरे म्हणत असले, तरी त्यांच्या खुन्याबद्दल त्यांना राग नसला, तरी निदान अनास्था नक्कीच आहे. याला पुन्हा गुजरात-महाराष्ट्र सुप्त आकसाची जोड आहे. त्यामुळे पुन्हा नथुराम आणि गांधीहत्येच्या खटल्यातील आरोपी म्हणून त्याच्याशी जोडले गेलेले सावरकर त्यांच्या दृष्टीने दूर ठेवण्याजोगेच असणार आहेत. थोडक्यात शहा-मोदींची जोडगोळी जोवर राज्यावर आहे तोवर सावरकरांना भारतरत्न मिळण्याची शक्यता धूसरच राहणार आहे.

अडचण एवढीच आहे की संघ-भाजपच्या महाराष्ट्रीय कार्यकर्त्यांना हे ध्यानात येत नाही. आले तरी ते मान्य करण्यास त्यांचे मन तयार नाही, आणि मनातून मान्य केले तरी जाहीरपणे मान्य करणे त्यांच्या तथाकथित शिस्तीत बसणारे नाही. ही केविलवाणी अवस्था जाहीर होऊ नये म्हणून ’सावरकरांना भारतरत्न देण्यास कॉंग्रेस आणि विरोधकांचा अडथळा आहे’ असा कांगावा करत ते स्वत:ला नि इतरांनाही फसवत आहेत इतकेच.

थोडक्यात सावरकरांच्या ’भारतरत्न’बाबत कोंडी झालेल्या महाराष्ट्रीय संघ-भाजपेयींची भूमिका गुजराती राष्ट्रवादाच्या बुलेट ट्रेनला प्लॅटफॉर्मवर उभा राहून हिरवा बावटा दाखवणार्‍या गार्डचीच काय ती उरली आहे.

-oOo-

रविवार, १ मार्च, २०२०

केजरीवालांच्या नेतृत्वाखाली तिसरी आघाडी...?

'केजरीवालांच्या नेतृत्वाखाली तिसरी आघाडी हा पर्याय असेल का?' या प्रश्नाच्या अनुषंगाने केलेला विचार...

तिसरी आघाडी हे नेहमीच स्वार्थलोलुप, परस्परविरोधी आणि मुख्य म्हणजे संकुचित वर्तुळाची आकांक्षा असलेल्या पक्षांचे कडबोळे असते. ते एकाच वेळी इन्क्लुझिव आणि एक्स्लुझिव असते. त्याचे कम्पोझिशनही स्थानिक स्वार्थांच्या रेट्यामुळे बदलते राहते. हा काही टिकाऊ पर्याय नव्हे. केजरीवाल देशव्यापी पक्षाचा विचार करतील तर ठीक अन्यथा ते ही त्या कडबोळ्यातले एक होऊन बसतील.

या कडबोळ्याला नेता कधीच नसतो, त्यामुळॆ 'केजरीवालांच्या नेतृत्वाखाली तिसरी आघाडी’ असे म्हणण्याला अर्थच नाही. तिथे सारेच स्वयंभू असतात. त्यामुळॆ समाजवाद्यांमध्ये जसे द. शुक्रवार पेठेतले समाजवादी आणि पू. शुक्रवार पेठ समाजवादी असे भेद राहून रस्सीखेच चालू असते तसेच तिसरी आघाडी आणि आघाडीसदृश कॉंग्रेसचे चालू असते.

आजची कॉंग्रेस ही स्थानिक कॉंग्रेस पक्षांची आघाडीच आहे. तिला राष्ट्रीय नेता नाही. राहुल गांधीं होऊ नयेत याचा आटापिटा मोदी-भाजप-संघ तर सोडा, त्यांचे स्थानिक बुजुर्ग नेतेच करत आहेत. स्थानिक कॉंग्रेसींना राहुल गांधी केवळ प्रचारक म्हणून, पोस्टर बॉय म्हणून हवे आहेत, त्यांनी सत्तेत वाटा मागू नये अशी त्यांची इच्छा आहे. थोडक्यात सोनिया मॉडेलच त्यांना पुन्हा हवे आहे. सोनियांच्या नेतृत्वाला नाकारुन बाहेर पडलेले शरद पवार पुन्हा त्यांच्याच कॉंग्रेसशी युती करतात तेव्हा नेमके हेच साध्य करीत असतात.

संघ-भाजपला तिसरी आघाडी हा पर्याय होऊ शकत नाही, किंबहुना तिसरी आघाडी हा एका डॉमिनंट पक्षाचा पराभव करणे इतक्या मर्यादित उद्देशाने केलेला संग असतो. एका पक्षाला हटवून दुसर्‍याला डॉमिनंट करण्यास हातभार लावण्यापलिकडे त्या प्रयोगातून काहीही साधत नाही. कॉंग्रेस हटवून भाजप आला, भाजप हटवून अन्य कुणी. ते अन्य कुणी जोवर देशव्यापी नाहीत तोवर भाजपचे, मोदींचे स्थान बळकटच राहणार आहे. जसे पूर्वी कॉंग्रेसचे होते... अण्णा आंदोलनाने त्या पक्षाला मूर्तिमंत भ्रष्टाचार या पातळीपर्यंत आणून ठेवेपर्यंत.

आणि कॉंग्रेस जाऊन भाजप येणे म्हणजे आगीतून फुफाट्यात पडणे झाले तसेच होण्याची शक्यता बरीच राहते. कारण सत्तेतून एखाद्याला हटवणे हा कार्यक्रम सकारात्मक नसतो. अण्णा आंदोलनाने कॉंग्रेस सरकार उलथताना पर्याय समोर न ठेवल्यानेच भाजप-संघ आज आपल्या डोक्यावर बसला आहे. पुन्हा तोच प्रकार घडवण्याचा विचार र्‍हस्वदृष्टीचाच म्हणावा लागेल.

याचे आणखी एक कारण म्हणजे देशाच्या नागरिकांना त्राता, चेहरा कळतो. दिल्लीत केजरीवाल हा चेहरा असणे आणि भाजप/कॉंग्रेसकडे असा चेहरा नसणे हा दुसरा मुद्दाही महत्वाचा ठरला हे विसरुन चालत नाही. शीला दीक्षितांनी दिल्लीतच सलग तीन टर्म्स कॉंग्रेसला सत्ता मिळवून दिली होती. बंगालमध्ये ज्योतिबाबू गेले, लोकांनी ममताबाई निवडल्या. चंद्राबाबू प्रभावहीन झाले कारण जगनमोहन हा पर्यायी चेहरा पुढे आला.

मोदींसमोर तसा चेहरा उभा राहू नये याची काळजी जशी संघ-मोदी-भाजप-आयटीसेल यांनी घेतली, तशीच ती स्वार्थासाठी जुन्या कॉंग्रेसी नेत्यांनीही घेतली. त्यामुळे जोवर तसा चेहरा उभा राहात नाही तोवर मोदी नि भाजप घट्ट राहणार आहेत. आणि अस चेहरा तिसरी आघाडी नावाचे कडबोळे कधीच देऊ शकणार नाही. जनता दलाने पाच वर्षांत तीन पंतप्रधान दिले. कुण्या एकाला इतरांनी स्थिर होऊच दिले नाही. परिणामी पुन्हा कॉंग्रेस आली. थोडक्यात तिसरी आघाडी ध्रुवीकरणाने तात्पुरती सत्ता मिळवेल, पर्याय उभा करणार नाही !

’नोटा’ला मतदान करा', 'त्यातल्या त्यात चांगला उमेदवार पाहून मतदान करा' म्हणणारे भाबडे असतात, सत्तेच्या राजकारणाबाबत पूर्ण अडाणी असतात. या दोनही मार्गांनी नको असलेले सत्ताधारी पायउतार होण्याची शक्यता शून्य असते. हे साधारणपणॆ आठ-दहा जणांनी कलेक्टर-कचेरीसमोर घोषणाबाजी करुन आंदोलन केल्याचे श्रेय पदरात पाडून घेण्याइतकेच प्रतीकात्मक असते. त्याने काडीचाही बदल घडत नसतो.

’त्यातल्या त्यात चांगला’ उमेदवार निवडा, भले तो निवडून येवो न येवो, भले त्याला विधिमंडळात संसदेत तोंड उघडण्याची, विधेयक आणण्याची संधी मिळो न मिळो असे म्हणणारे मोठे गंमतीशीर असतात. एकीकडे राजकारणातील व्यक्तिकेंद्रित विचारांना नाकारत असताना हा विचारही व्यक्तिकेंद्रितच आहे, फक्त व्यक्तीचे तथाकथित गुण वेगळे मोजले आहेत एवढाच फरक आहे, हे त्यांच्या ध्यानात येत नाही.

तेव्हा भाजप-संघ यांना देशव्यापी पर्यायाची तयारी करण्याखेरीज पर्याय नाही. मग तो शून्यापासून उभा करणे असो की इंग्रजीत ज्याला 'फ्लिपिंग द हाऊस' म्हणतात तसे जुने घर ताब्यात घेऊन रिनोव्हेट केल्याप्रमाणे कॉंग्रेसचा सांगाडा ताब्यात घेऊन त्याला सर्वस्वी नवी दिशा, नवे कार्यक्रम देणे असो, पर्याय व्यापकच हवा. फुटकळांची मोळी प्रकारचा उपयोगाचा नाही. अशा तात्पुरत्या कडबोळ्याने बुडत्याचा पाय अधिक खोलातच जाणार आहे.

-oOo-